De verloren zoon en de afdaling

Er staat een groepje farizeeën te mopperen. De rabbi uit Nazareth zit alweer aan tafel met het verkeerde soort mensen: tollenaars, hoeren, oplichters, het uitschot dat elke fatsoenlijke Jood op afstand hield. Deze man ontvangt zondaars en eet met hen, grommen ze, alsof dat het ergste is wat je van iemand kunt zeggen. Jezus antwoordt met drie verhalen, over een schaap, een muntstuk en een zoon die kwijt zijn en teruggevonden worden. Het derde is het bekendste verhaal dat Hij ooit vertelde, en het gaat minder over een verloren jongen dan over de Vader die hem kwijtraakt. Zo ziet het hart van God eruit wanneer het iets verliest.

Het begint met een messteek. De jongste zoon komt naar zijn vader en vraagt om het deel van de erfenis dat hem toekomt. Een erfenis krijg je pas als je vader dood is. Wie haar nu al opeist, zegt in feite: wat mij betreft bent u al dood; geef me mijn deel en laat me gaan. De vader geeft het hem. Hij verdeelt zijn bezit (er staat letterlijk dat hij zijn "leven", zijn levensonderhoud, tussen hen verdeelt) en laat zijn jongen gaan. Geen preek, geen dreigement, geen grendel op de deur. Hij kijkt zijn zoon na tot die achter de horizon verdwijnt, met een derde van de boedel op zak en een hart vol minachting.

De jongen wil de gave zonder de Gever. Bij de berg had God Israël ooit het beloofde land aangeboden zonder Zijn eigen nabijheid, en Mozes had geweigerd te gaan. De verloren zoon grijpt datzelfde aanbod met beide handen en laat de Gever staan. Zijn geld krijgt hij nooit terug. Het feest bij zijn thuiskomst zal alleen hierom gaan, dat ze weer samen zijn.

Deze vader had zijn zoon kunnen tegenhouden. Hij had de erfenis kunnen weigeren, de deur op slot kunnen doen, knechten achter hem aan kunnen sturen om hem terug te slepen. Hij weigert zijn kind te dwingen, omdat liefde die wordt afgedwongen geen liefde is; een zoon aan de ketting is een gevangene. Alleen een hart dat mag weggaan, kan ook werkelijk terugkomen. Zo is God: betrokken genoeg om los te laten, en soeverein genoeg om te weten dat Hij Zijn kind thuis kan brengen, hoe ver het ook zwerft.

Nu begint het wachten. Het zit verscholen in één zinnetje verderop: toen hij nog ver weg was, zag zijn vader hem. Een stipje op de weg, en de vader ziet het. De oude man stond daar dus te kijken, dag na dag, seizoen na seizoen, 's morgens en opnieuw 's avonds, met zijn blik op het punt aan de horizon waar zijn jongen was verdwenen. De onbewogen god van de filosofen, hoog en veilig boven alle emotie, zou zich die moeite niet getroosten. Deze Vader heeft een hart dat elke lege dag een beetje breekt bij het lege stuk weg, en dat toch blijft kijken.

Op een dag is het stipje er. De jongen komt eraan, uitgehongerd en kapot, met een ingestudeerde speech op zijn lippen en de lucht van de varkensstal nog in zijn kleren. Toen hij nog ver weg was, zag zijn vader hem, en werd innerlijk bewogen, en hij rende. Lukas gebruikt een woord dat zich nauwelijks laat vertalen: splanchnizomai. Het komt van splanchna, de ingewanden, en het betekent tot in je buik geraakt worden, door medelijden overmand, het niet meer kunnen houden; het is hetzelfde binnenste dat bij Hosea omkeerde en bij Jeremia in beroering was om Efraïm. Wat in de vader losbreekt, zet zijn benen in beweging. Een deftige oosterse heer van stand rende niet. Rennen betekende je gewaad optillen, je benen ontbloten, je waardigheid in het stof gooien voor het oog van heel het dorp. Deze vader doet het toch. Hij hijst zijn kleed omhoog en rent de weg af, zijn eer aan flarden, langs de deuropeningen waar de buren al staan te kijken. Hij moet er als eerste zijn. Het dorp heeft zijn oordeel klaar voor een jongen die het familiekapitaal bij de heidenen heeft verbrast, en de vader vangt die schande op in zijn eigen rennende lijf voordat ze zijn zoon kan raken. Hij valt hem om de hals en kust hem, en blijft hem kussen; hij ruikt de varkens en kust hem toch.

De speech komt er nog half uit: vader, ik heb gezondigd tegen de hemel en tegen u, ik ben het niet meer waard uw zoon te heten. Verder komt hij niet. De zin over de dagloner, die hij onderweg zo vaak heeft geoefend, krijgt hij niet meer uit, want de vader roept al naar de knechten: haal het beste kleed en trek het hem aan, doe hem een ring om zijn hand en sandalen aan zijn voeten, slacht het gemeste kalf. Dit was mijn zoon, en hij was dood, en hij leeft weer; hij was verloren, en hij is gevonden.

De oudste zoon komt van het land, en dicht bij huis hoort hij muziek en dans. Hij vraagt een knecht wat er aan de hand is, en als hij het hoort, wordt hij kwaad en wil hij niet naar binnen. Al die jaren heeft hij gewerkt, nooit een gebod overtreden, en nooit kreeg hij zelfs maar een bokje om met zijn vrienden feest te vieren. De vader gaat voor de tweede keer die dag naar buiten. Hij laat zijn gasten zitten, loopt het erf op en smeekt zijn zoon binnen te komen. Er staat parekalei: hij bleef aandringen, zoals je aandringt bij iemand die je niet kwijt wilt. Kind, zegt hij, jij bent altijd bij mij, en al het mijne is van jou. Naar de jongste rent hij, bij de oudste blijft hij smeken. Zijn liefde zoekt beide zonen, de zoon die in een ver land verdween en de zoon die thuis verloren raakte zonder ooit de deur uit te gaan. Daar breekt Jezus het verhaal af. Of de oudste naar binnen ging, vertelt Hij niet. De farizeeën die stonden te mopperen, moesten het einde zelf schrijven.

Dat rennen is meer dan een beeld. God Zelf maakt die beweging, tot in een diepte waar geen gelijkenis bij kan. Jaren later zit een man met een ketting aan zijn pols in een cel en schrijft aan de gemeente in Filippi. Midden in zijn brief grijpt Paulus naar een lied dat de eerste christenen vermoedelijk al zongen voordat er één evangelie op schrift stond:

Hij, die in de gestalte van God bestond, heeft het gelijk-zijn aan God niet beschouwd als een roof, als iets om Zich aan vast te klampen, maar Hij heeft Zichzelf ontledigd, en de gestalte van een slaaf aangenomen, en werd aan de mensen gelijk. En in gedaante als een mens bevonden, heeft Hij Zichzelf vernederd en is gehoorzaam geworden tot de dood, ja, tot de dood aan een kruis.

De trap gaat naar beneden, tree voor tree. Bovenaan staat de gestalte van God: heerlijkheid, de aanbidding van engelen, een troon boven alle tronen. Hij hoefde het niet als buit vast te klemmen; het was van Hem, en daarom kon Hij het loslaten. Hij ontledigde Zich, goot Zichzelf leeg zoals je een kruik omkeert tot er niets meer in zit, en nam de gestalte aan van een slaaf, een bezit, iemand zonder rechten. Hij daalt nog lager en wordt gehoorzaam tot de dood; de Bron van het leven gaat de dood binnen. Alsof de bodem nog niet bereikt was, volgt nog één tree, tot de dood aan een kruis, de meest vervloekte dood die Rome kon bedenken, voorbehouden aan slaven en rebellen.

Wat die afdaling kostte, laat zich aflezen aan één nacht. Een olijfgaard aan de voet van de stad, laat, de volle paasmaan boven de Kidron. De vrienden slapen. Een eindje verderop ligt een Man met Zijn gezicht in het stof, en Hij bidt met een stem die breekt: Mijn ziel is diep bedroefd, tot stervens toe. Abba, Vader, alles is U mogelijk; neem deze beker van Mij weg (Mark. 14:34-36). Het is de beker waarover de profeten spraken, gevuld met Gods toorn over het kwaad (Jes. 51:17; Jer. 25:15). In die nacht ontmoeten de heiligheid en de liefde van God elkaar: de heiligheid die het kwaad niet kan laten staan, en de liefde die de beker tot de bodem leegdrinkt. Het zweet valt als grote druppels bloed op de grond. Elke tree naar beneden doet pijn, en Hij weet wat er onderaan wacht. Toch staat Hij op en loopt de fakkels tegemoet. Johannes, die er die nacht bij was, kent maar één reden: Hij had de Zijnen lief, en Hij had hen lief tot het einde (Joh. 13:1). Paulus durft het in de eerste persoon te zeggen: Hij heeft mij liefgehad en Zichzelf voor mij overgegeven (Gal. 2:20).

Er staat nog Iemand in die nacht, al ziet niemand Hem. Eeuwen eerder was een oude man met zijn zoon een berg op gegaan, Moria, met hout en vuur en een mes. Uw zoon, uw enige, die u liefhebt, had God gezegd. Toen de hand al uitgestrekt was, klonk er een stem: Abraham, Abraham! Strek uw hand niet uit naar de jongen. Op die berg werd de zoon gespaard. Op de heuvel buiten Jeruzalem riep er geen stem. Hij die Zijn eigen Zoon niet gespaard heeft, schrijft Paulus, met het werkwoord dat de Griekse vertaling op Moria gebruikt (Rom. 8:32). Wat Abraham bespaard bleef, bleef God niet bespaard. Zo lief heeft God de wereld gehad, dat Hij Zijn eniggeboren Zoon gegeven heeft (Joh. 3:16). Die gave werd niet koel besloten, ergens hoog in de hemel. Ze werd gedragen door een liefde die bloedde, in de Zoon op de grond van de olijfgaard en in de Vader die Zijn hand niet ophief. Om de vreugde die voor Hem lag, de vreugde om u, verdroeg Hij het kruis (Heb. 12:2).

Op de bodem keert het lied uit de cel zich om en stijgt het even steil als het gedaald was. Daarom heeft God Hem uitermate verhoogd en Hem de Naam geschonken die boven alle naam is, opdat in de Naam van Jezus zich elke knie zou buigen, in de hemel en op de aarde en onder de aarde, en elke tong zou belijden dat Jezus Christus Heer is. Die woorden had God eeuwen eerder over Zichzelf gezworen, in de rechtszaal tegen de afgoden: Ik ben God, en niemand anders; voor Mij zal elke knie zich buigen (Jes. 45:22-23). De aanbidding die Hij aan geen ander gunde, rust nu op een Man die aan een Romeins kruis hing. Hij heeft haar niet geroofd. Ze was altijd van Hem, en Hij liet dat zien door de laagste plek op te zoeken.

Aan het begin stonden de farizeeën te mopperen: deze man ontvangt zondaars en eet met hen. Het was een aanklacht, en zonder het te weten vatten ze er het evangelie mee samen. De goden van de wijsgeren blijven in hun hemel, te verheven om af te dalen en te keurig om met tollenaars aan tafel te gaan. Deze God tilt Zijn eer als een kleed op en rent, de dorpsweg af en de trap af, tot de laagste tree. In het huis van de Vader gaat de muziek door. De deur is open, ook voor wie nog buiten staat.

*Aantekening bij de grondtekst. De drie gelijkenissen van het verlorene, ingeleid door de morrende farizeeën: Lukas 15:1-2; de verloren zoon: 15:11-32; de opeising en verdeling van de erfenis (bios, levensonderhoud): 15:12; de ingestudeerde speech: 15:18-19, afgebroken in 15:21; "toen hij nog ver weg was [...] werd innerlijk bewogen [...] rende [...] kuste hem" (esplanchnisthè, katefilèsen): 15:20; de oudste zoon, de muziek en de dans: 15:25-32; "hij smeekte hem" (parekalei): 15:28; "Kind, jij bent altijd bij mij": 15:31. De gave zonder de Gever: Exodus 33:1-3, 15. Splanchnizomai: Lukas 15:20; vgl. Mattheüs 9:36; 14:14; 18:27; Markus 6:34; Lukas 7:13; 10:33; het binnenste bij de profeten: Hosea 11:8; Jeremia 31:20. De gang van een man: Sirach 19:30 (in uitgaven naar de Vulgaat 19:27). De hymne van de afdaling en verhoging: Filippenzen 2:6-11; "ontledigde Zichzelf" (ekenōsen): 2:7; "elke knie zal zich buigen" citeert Jesaja 45:23 ("Ik ben God, en niemand anders", 45:22). De drijfveer van de afdaling: Johannes 3:16; 13:1; Romeinen 8:32 (vgl. Genesis 22:12, 16); Galaten 2:20; Hebreeën 12:2; Getsemane: Markus 14:32-36; de beker van de toorn: Jesaja 51:17; Jeremia 25:15; Lukas 22:44; Moria: Genesis 22:2, 11-12, 16. De Godsnaam als JHWH.*