De bukkende God

Aan de rand van elk dorp in de oude wereld lag de ashoop. Daar gooide men de as uit de ovens, de scherven van gebroken potten, het rottende afval, alles wat niemand meer wilde. En daar zaten, tussen de rook en de vliegen, de mensen die niemand meer wilde: de melaatse, de bedelaar, de weduwe zonder iemand. Het was de laagste plek die een mens kon bereiken zonder onder de grond te liggen. Op die plek stevent Psalm 113 af. Maar het lied begint aan de andere kant van de wereld, en het begint met klimmen.

Het klimt, en het blijft klimmen. Van waar de zon opkomt tot waar zij ondergaat klinkt één Naam, JHWH, hoog verheven boven alle volken, Zijn heerlijkheid boven de hemelen. Daarna gaat het nog hoger, tot je duizelt: wie is als JHWH onze God, die zo hoog woont dat Hij Zich moet bukken om te zien wat er in de hemel gebeurt? Zelfs om de hemel te zien moet Hij Zich voorover buigen. De sterren, de engelen, de troonzalen van licht, voor ons het allerhoogste wat bestaat, liggen voor Hem beneden; Hij buigt Zich eroverheen zoals een mens zich over de rand van een put buigt om iets op de bodem te bekijken.

Met diezelfde beweging stort het lied naar beneden. Dezelfde God die Zich bukt over de hemelen, bukt in één ruk door, voorbij de wolken, voorbij de daken, tot aan de rand van het dorp, tussen de rook en de scherven. Hij richt de geringe op uit het stof, Hij tilt de arme uit de mesthoop, om hem te zetten bij de edelen, tussen de prinsen van Zijn volk. Hij geeft de onvruchtbare vrouw een huis en maakt haar tot een blije moeder van kinderen. Het is het lied van Hanna, nu tot psalm geworden. De God voor Wie de hemel een troon is en de aarde een voetbank, hurkt neer bij de bedelaar in de as en pakt hem bij de hand. Daarin, zegt het lied, is Hij zonder gelijke. Hoge goden hadden de volken bij de vleet. Maar een God die zo hoog is dat de hemel Hem klein is, en zo laag bukt dat het vuil Hem niet vies is, die de afstand tussen de troon en de as in één beweging overbrugt en er de geringste van allen uit opraapt: zo'n God is er maar Eén.

Een tweede lied laat diezelfde God zo van dichtbij zien dat de kosmos een gezicht wordt. Psalm 103, van David, begint vreemd, met een man die tegen zichzelf praat. Loof JHWH, mijn ziel, zegt hij – alsof hij zijn eigen vermoeide binnenste bij de schouders pakt en wakker schudt – en vergeet niet één van Zijn weldaden. Hij somt op wat die ziel niet vergeten mag: Hij die al je ongerechtigheid vergeeft, al je ziekten geneest, je leven verlost uit het graf, je kroont met trouwe liefde. Midden in die opsomming doet David iets wat je pas hoort als je de berg kent. Hij citeert. JHWH is barmhartig en genadig, zingt hij, geduldig en rijk aan trouwe liefde. Het zijn bijna woord voor woord de woorden die God op de berg over Zichzelf uitriep. De Naam die daar over de top rolde, ligt hier in de mond van een gewone man, generaties later, als een zin die hij uit zijn hoofd kent omdat hij ervan geleefd heeft.

Het beeld waar heel Psalm 103 om draait, is dat van een vader. Zoals een vader zich ontfermt over zijn kinderen, zo ontfermt JHWH Zich over wie Hem vrezen, want Hij weet wat voor maaksel wij zijn, Hij gedenkt dat wij stof zijn. Ontfermen is hier het werkwoord van de moederschoot dat op de berg klonk; deze vader heeft lief als een moeder. Zo staat de hoge God van zojuist gebukt over een mens, zoals een vader zich buigt over een kleuter die net op zijn knieën is gevallen. Er zijn twee manieren om over een gevallen kind te buigen. De ene blik meet: waarom nu weer, wanneer leer je het eens? De andere blik kent het kind en ziet hoe pas geleerd die beentjes nog lopen. Psalm 103 zegt welke van de twee God is. Als David wil zeggen hoe groot die ontferming is, grijpt hij naar het enige wat groot genoeg is: de afstanden van de kosmos zelf. Zo hoog als de hemel is boven de aarde, zo geweldig is Zijn trouwe liefde over wie Hem vrezen; zo ver als het oosten van het westen is (en die twee raken elkaar nooit, hoe ver je ook loopt), zo ver heeft Hij onze overtredingen van ons weggedaan. De duizelingwekkende hoogte van Psalm 113 is hier de meetlat geworden van hoe ver Hij onze schuld heeft weggedragen.

Want de mens is als het gras, en daar is David nuchter over: de wind gaat eroverheen, en hij is weg, en de plek waar hij stond kent hem niet meer. Wij zijn stof met een houdbaarheidsdatum. Maar de trouwe liefde van JHWH, zingt hij, is van eeuwigheid tot eeuwigheid over wie Hem vrezen. Aan de ene kant een grasspriet die vanmiddag al verdort; aan de andere kant een liefde zonder begin en zonder eind. Toch raken die twee elkaar, omdat de Eeuwige Zich over het gras buigt, zoals Hij Zich over de hemel boog en over de bedelaar in de as. Wie is als JHWH onze God? Niemand woont zo hoog, en niemand bukt zo diep.

*Aantekening bij de grondtekst. Psalm 113: de vraag "wie is als JHWH onze God" (113:5), de Zich-verhogende en Zich-vernederende God (113:5-6), de arme uit het stof en de onvruchtbare als blije moeder (113:7-9; vgl. 1 Samuël 2:5,8). De Hallel (Psalm 113–118) en het Pascha; vgl. Mattheüs 26:30. Psalm 103: de vaderlijke ontferming en "Hij gedenkt dat wij stof zijn" (103:13-14), met richam (vgl. Exodus 34:6), de kosmische maten van chesed en vergeving (103:11-12), de genadeformule herhaald (103:8; vgl. Exodus 34:6), het gras en de eeuwige chesed (103:15-17). "Loof JHWH, mijn ziel": 103:1-2. De Godsnaam als JHWH.*