Het lied bij de zee

Een paar dagen later staat datzelfde volk klem. Vóór hen ligt de zee, breed en zwart en zonder oever aan de overkant; achter hen davert het stof op van 600 uitgelezen strijdwagens, de trots van het leger dat de wereld deed beven. De farao had zijn zoon begraven en zijn slaven laten gaan. Toen had hij zich bedacht (een god geeft niet toe) en was hij hen achternagejaagd om terug te halen wat van hem was. Er is geen kant meer op. Het volk dat gisteren nog vrijheid proefde, doet wat mensen doen als de val dichtklapt: het schreeuwt van angst, en het keert zich tegen de man die hen hierheen bracht. Waren er in Egypte geen graven, dat u ons meesleepte om in de woestijn te sterven?

Een wind steekt op, de hele nacht lang, en de zee wijkt. Zij droogt niet op zoals een plas; het water staat als twee muren, en tussen die muren ligt een pad van droge grond waar even tevoren de diepte kolkte. Een heel volk trekt erdoorheen, in het donker, tussen twee wanden van water die het niet durft aan te raken. Als de wagens hen in de rug storten, het zand op, de zeebodem in, keert de wind, en het water valt terug over paard en ruiter en het hele leger van de farao, en de macht die zich voor goddelijk hield zinkt als een steen in de diepte, en de golven sluiten zich, en het wordt stil. Bij het eerste licht spoelen de lijken aan op het strand, en Israël staat aan de overkant, met natte kleren en droge voeten, en kijkt naar het water dat zich boven zijn vijand heeft gesloten.

Daar, op het strand, barst het los. Het is het eerste lied van heel de Bijbel, en het is eerder een uitbarsting dan een ingetogen dankgebed. Een volk zingt met de zilte lucht nog in de longen: ik zal zingen voor JHWH, want hoog verheven is Hij; het paard en zijn ruiter wierp Hij in de zee. Midden in dat lied, op zijn hoogste punt, kantelt de dank in een vraag die geen antwoord verwacht, omdat zij zelf het antwoord is. Wie is als U onder de goden, JHWH? Wie is als U, heerlijk in heiligheid, ontzagwekkend in roemwaardige daden, wonderdoener? In het Hebreeuws zijn het twee woorden, kort genoeg om te schreeuwen: mi kamocha, wie is als U? Wie is U gelijk, wie haalt bij U, wie doet wat U doet? Het is de vraag van iemand die met open mond staat te kijken, zoals een kind dat het onweer over de zee ziet trekken en alleen nog kan roepen: wie doet dat? Vraag, uitroep en belijdenis vallen samen. De slaven die een week eerder de Naam van hun God nauwelijks konden uitspreken, zingen haar als een juichkreet aan een zee vol drijvende vijanden. De vraag van dit boek is geboren, en zij is geboren op muziek.

Als de mannen zijn uitgezongen, grijpt Mirjam, de zuster van Mozes, een tamboerijn, en alle vrouwen komen achter haar aan met tamboerijnen en in reidans, en zij zingen het refrein terug over het water heen: zing voor JHWH, want hoog verheven is Hij. Een volk van gebroken slaven danst aan de rand van een zee vol lijken. Wie daar wreedheid in hoort, is vergeten hoe opluchting klinkt bij wie kopje-onder ging en toch nog ademt. God Zelf heeft geen behagen in de dood van de goddeloze (Ez. 33:11), maar Hij laat de onderdrukker niet het laatste woord. Echte aanbidding is ongepolijst en uitbundig, met een tamboerijn in de hand en het zeewater nog in het haar.

Er zit een diepte in dat lied die je pas peilt als je weet wat de zee betekende voor de volken rondom. Voor Kanaän en Babel was de zee meer dan water. Zij was een macht, een god van chaos, het oergevaar dat alle orde bedreigde, en men vertelde er mythen over waarin de goden haar slechts met de grootste moeite konden bedwingen. In dit lied is de zee geen god en zelfs geen tegenstander; zij is gereedschap. God splijt haar met een woord, leidt Zijn volk erdoor als over een landweg, en klapt haar dicht over Zijn vijand als een deur. Dat bedoelen de zangers met mi kamocha: niet dat Hij de sterkste is onder de goden, maar dat de machten die anderen aanbidden bij Hem het vuile werk opknappen.

Het lied kijkt verder dan het strand. Nog voordat het volk één stap de woestijn in heeft gezet, met niets dan zand en dorst voor de boeg, zingt het al over de aankomst. Twee verzen na de vraag noemt het lied ook wat God dreef: "In Uw trouwe liefde hebt U het volk geleid dat U verloste; in Uw kracht hebt U het gebracht naar Uw heilige woning" (Ex. 15:13). U zult hen brengen en planten op de berg van Uw erfdeel, de plaats die U tot Uw woning hebt gemaakt. En het eindigt met de zin dat JHWH zal regeren, voor eeuwig en altijd, een zin die hier voor het eerst in de Schrift hardop klinkt. Aan de rand van een leegte roept een handvol ex-slaven het eeuwige koningschap van hun God uit. Dat is geloof: zingen over de berg terwijl je nog tot je enkels in het strand staat.

Hier, en later nog eens, gebeurt iets wat bijna onopgemerkt voorbijgaat, en het is de tederste wending van al. Dezelfde vraag die aan God toekomt, keert zich om en valt op het volk. Aan het eind van zijn leven zingt Mozes het uit: wie is als u, Israël, een volk verlost door JHWH? De God zonder gelijke maakt een volk zonder gelijke. Dat volk heeft niets in zichzelf. Het is een stel weggelopen slaven, koppig en klein en een paar maanden later alweer dansend om een kalf van goud. Het is weergaloos omdat het van Hem is. Als u het op uzelf durft te betrekken, ligt hier het geheim van alle waardigheid die u ooit zult bezitten. Zij komt voort uit wie u toebehoort, los van wat u presteert. Wie is als u? Die vraag rust geheel op Hem die u door de zee heen droeg.

Zo is de vraag geboren, als een gericht over de valse goden in Egypte en als een lofzang over de ware God aan de zee. Zij zal reizen, van dit strand naar de berg, van de berg naar de tempel, van de tempel naar de puinhopen van een profeet die de vraag zelf als naam droeg, tot zij haar diepste antwoord vindt. Dat antwoord ligt dieper dan het water dat een leger verzwolg. Het ligt bij een God die de schuld draagt en er vreugde in vindt. Maar dat is verderop. Hier, aan de overkant van de zee, staat alleen dit vast, en het is genoeg om over te dansen: niemand is als JHWH.

*Aantekening bij de grondtekst. Het lied bij de zee: Exodus 15:1-21; de dubbele vraag in vers 11; de aankomst en het eeuwig koningschap in 15:17-18; de trouwe liefde als drijfveer in 15:13; Mirjam en de vrouwen in 15:20-21. Geen behagen in de dood van de goddeloze: Ezechiël 33:11. "Wie is als u, Israël": Deut. 33:29; vgl. 2Sam. 7:23. "Op adelaarsvleugels [...] tot Mij gebracht": Ex. 19:4. In de Excurs: Jam en Baäl in de Ugaritische Baälcyclus; Marduk en Tiamat in Enuma Elisj, tabletten IV-V; "tot hiertoe": Job 38:11; Ps. 65:8; 89:10; de zee in windsels: Job 38:8-9. De Godsnaam als JHWH.*