De Naam over de berg

Het is nog donker als Mozes opnieuw begint te klimmen, met twee lege stenen platen in zijn armen die hij deze keer zelf heeft uitgehakt. De eerste twee, geschreven met de vinger van God, liggen in scherven onderaan de berg, het verbond gebroken in steen, zoals het beneden in feite al gebroken was. Toch klimt hij opnieuw. Beneden ligt het kamp, waar de geur van verbrand goud nog tussen de tenten hangt. God had hem een kloof in de rots gewezen en één ding beloofd: Ik zal Mijn goedheid aan je voorbij laten trekken, en Ik zal de Naam JHWH uitroepen. Nu, op de kale top, in het eerste grauwe licht, wacht Mozes op die Naam.

God daalt neer in een wolk, gaat aan hem voorbij en legt Zijn hand over de kloof waar de mens ineengedoken zit. De Onmetelijke schermt met Zijn eigen hand een mens af tegen te veel God, opdat hij niet zou bezwijken aan louter heerlijkheid. Terwijl Hij voorbijtrekt, spreekt Hij, en dit zijn de woorden waarmee God, één keer in de geschiedenis, Zichzelf van voor tot achter uitspreekt:

"En JHWH ging voor zijn aangezicht voorbij en riep uit: JHWH, JHWH! God, barmhartig en genadig, geduldig en rijk aan liefde en trouw, die trouwe liefde bewaart aan duizenden, die ongerechtigheid, overtreding en zonde draagt, maar die de schuldige zeker niet vrijspreekt, die de ongerechtigheid van de vaderen bezoekt aan de kinderen en kindskinderen, tot in het derde en vierde geslacht."

Een mens vroeg God te mogen zien, en God antwoordt met een zelfportret waarin geen woord over macht staat. Niets over de zee die Hij spleet, niets over de bergen die smelten, niets over de sterren die Hij bij name roept. God, die alles had kunnen noemen, noemt Zich barmhartig, genadig, geduldig, trouw en dragend. Vier, vijf keer valt het woord voor liefde voordat er één woord over recht komt. Zo is Zijn hart gebouwd. Eerst genade, meer en langer; pas daarna, korter, het onmisbare: maar die de schuldige zeker niet vrijspreekt.

Het eerste woord is rachoem, barmhartig. Het komt van rèchèm, de moederschoot, en het meervoud rachamim wordt in de Schrift het gewone woord voor ontferming. God begint Zijn zelfportret dus met een woord uit het lichaam van een vrouw. Het is de ontferming van een moeder die het kind negen maanden onder haar hart droeg, voordat het iets kon doen of iets kon verdienen, en bij wie van binnen iets omkeert zodra het huilt. Met dat woord stelt God Zich voor aan een volk dat Hem net heeft verraden.

Twee keer valt het woord waarop de rest van de Schrift zal blijven bouwen: chesed. Dit boek geeft het weer met "trouwe liefde", en zelfs dat is te smal, want het woord laat zich bijna niet vertalen. Het is een verbondswoord. Wie het openvouwt, vindt er trouw en loyaliteit in, goedheid, ontferming, genade, liefde en betrouwbaarheid, allemaal tegelijk. In de tempel werd het een refrein, dat Israël 26 keer achter elkaar zong: "want Zijn trouwe liefde is voor eeuwig" (Ps. 136). De profeten zoeken er een maat voor en vinden er geen. Eerder valt de vaste orde van dag en nacht uit elkaar (Jer. 33:20-26), eerder wijken de bergen (Jes. 54:10). Het lijkt op de ontferming van een vader over zijn kinderen (Ps. 103:13), en het houdt nog vast waar een moeder haar zuigeling zou vergeten (Jes. 49:15). Jeremia zet het zelfs naast de verliefdheid van het begin: "Ik gedenk de trouwe liefde van uw jeugd, de liefde van uw bruidstijd, toen u Mij volgde in de woestijn" (Jer. 2:2). Het is geen gevoel dat opvlamt en weer dooft. Het is een liefde die zich gebonden heeft en blijft, en die daarom ook kan straffen, zoals een bruidegom die zijn bruid wil terugwinnen en niet wil afrekenen (Jes. 54:7-8). Op deze berg, boven het verraad, zegt God dat Hij die liefde bewaart, aan duizenden.

Dan volgt het woord dat Mozes beter begrijpt dan wie ook. Hij heeft vannacht twee stenen platen de berg op gesjouwd, en hier hoort hij dat God iets zwaarders draagt: ongerechtigheid, overtreding en zonde. Het werkwoord is nasa, optillen en wegdragen, het werkwoord voor een last die iemand op zijn schouders neemt. God vergeeft niet door te doen alsof de schuld licht is. Hij tilt haar op en neemt haar mee, en Hij maakt dat tot een deel van Zijn Naam: nosé ʿawon, Hij die de schuld draagt.

Pas daarna komt het recht, en het hoort erbij. Een God die enkel vergeeft, is onverschillig en geen Vader; wie zijn kind alles laat begaan, heeft het niet lief. Het recht is de ruggengraat van de genade, een Vader die de zonde niet wegwuift, omdat Hij de zondaar te serieus neemt. Zo ziet heiligheid eruit bij deze God: zo zuiver dat het kwaad bij Hem geen thuis vindt, en zo liefdevol dat Hij het kwaad niet naast de geliefde laat staan. De maat is wel ongelijk. Het recht reikt drie, vier geslachten ver, chesed tot in duizenden. Wie de volgorde omdraait, houdt een tiran over. Wie haar leest zoals God haar uitspreekt, houdt het evangelie over, en ziet in Zijn lange geduld genadetijd, uitstel met een doel, opdat de schuldige zich bekeert en leeft.

Dit klinkt over de scherven van de eerste stenen, over een kamp dat nog in de rouw is, en niet op een hoogtijdag in de tempel. God roept uit Wie Hij is op het moment dat het volk Hem het minst waard is. Zo zegt Hij het nog steeds: niet pas als het goed met u gaat, maar over uw verraad heen.

Zeven verzen verder noemt God nog een Naam, en die wordt minder vaak gehoord. "U zult u voor geen andere god neerbuigen, want JHWH, Jaloers is Zijn Naam; een jaloerse God is Hij" (Ex. 34:14). Het Hebreeuwse woord is qanna, en het Nederlands heeft er geen goed huis voor. Het is jaloers en ijverig tegelijk, de gloed van iemand die brandt voor wat van hem is en het niet kan aanzien dat de geliefde zich vergooit. In het Oude Testament wordt het alleen van God gezegd. Het is dezelfde berg en dezelfde morgen, en barmhartig en jaloers zijn geen tegenpolen; het tweede is de gloed onder het eerste. Hooglied zet de twee in één adem naast elkaar: "Sterk als de dood is de liefde, onverbiddelijk als het graf de jaloezie; haar gloed is een vuurgloed, een vlam van Jah" (Hoogl. 8:6).

Mozes wacht niet tot de wolk is opgetrokken. Hij haast zich, staat er, buigt zich ter aarde en aanbidt (Ex. 34:8). Meer zegt de tekst niet over wat er in hem omgaat; zijn gezicht ligt op de steen van de top. Hij had gevraagd Gods gezicht te zien, hij kreeg Zijn Naam, en de Naam bleek genoeg om op neer te vallen. Na 40 dagen daalt hij af met de nieuwe platen in zijn handen, en beneden deinzen ze terug, want de huid van zijn gezicht straalt. Hij had met God gesproken, en dat was aan hem te zien. Alleen hijzelf wist het niet (Ex. 34:29-30).

Zo klinkt de Naam over de berg, en de rest van de Schrift zal hem nazingen. Hij is machtiger dan alles wat bestaat, en Hij gebruikt die macht om Zich te buigen over wie Hem verried. Er was nooit een god, in Egypte niet, in Babel niet, in Kanaän niet, die over het verraad van zijn eigen volk heen zijn hart opendeed en zei: Ik ben barmhartig, en Ik laat je aan geen ander over.

Aantekening bij de grondtekst. De proclamatie naar Exodus 34:5-7 (Masoretische tekst); Exodus 33-34 volgt de volgorde van Genesis 15:8-21: "waaraan zal ik weten" (בַּמֶּה + ידע, in de Tora alleen Genesis 15:8 en Exodus 33:16), de mens bedekt terwijl God voorbijgaat, "zie, Ik sluit een verbond" (34:10); de tweede beklimming met de uitgehakte platen: 34:1-4; het voorbijgaan in de wolk: 34:5-6; de aanbidding van Mozes: 34:8; het stralende gezicht: 34:29-30. Rachoem en rèchèm; chesed: Psalm 136; Jeremia 33:20-26; Jesaja 54:7-10; Psalm 103:13; Jesaja 49:15; Jeremia 2:2. Nosé ʿawon: 34:7; vgl. Micha 7:18. De tweede Naam, "Jaloers": 34:14; vgl. Exodus 20:5; Deuteronomium 4:24; 5:9; 6:15; Jozua 24:19; Nahum 1:2; Hooglied 8:6; Zacharia 1:14-15; 2 Korinthe 11:2. De aanhalingen van de Naam: Numeri 14:18; Psalm 86:15; 103:8; 145:8; Nehemia 9:17; Joël 2:13; Jona 4:2; Nahum 1:3. Het geduld als genadetijd: Ezechiël 33:11; Romeinen 2:4; 2 Petrus 3:9. De Godsnaam als JHWH. חֶסֶד is weergegeven met "trouwe liefde", en met "liefde en trouw" waar het naast emet staat.