De goden gedaagd

Op de dag dat een stad valt, gebeurt er iets wat de profeet met een grimmig soort plezier beschrijft. De vijand staat voor de poort, de tempels worden ontruimd, en de grote goden van Babel, Bel en Nebo, worden van hun sokkels getild en op lastdieren geladen. Daar gaan ze, op de rug van ossen en muildieren, scheefgezakt, vastgesjord met touwen, een vracht die de beesten laat zweten. De machtigste goden van het machtigste rijk ter wereld kunnen geen vinger uitsteken om zichzelf te redden. Ze kunnen de last niet dragen, ze zijn zelf de last, en ze gaan mee de ballingschap in als buit op een boerenkar. Bel krijgt een knik in zijn rug, Nebo hangt voorover; de goden voor wie een heel volk had gebogen, hobbelen weg op een ossenwagen. Met dat beeld opent Jesaja de aanklacht, en de pointe is meedogenloos: een god die je moet dragen, is bagage.

God roept de afgoden voor de rechtbank. Kom maar, zegt Hij, breng je zaak in, leg je bewijzen voor. Vertel ons wat er vroeger is gebeurd, of voorspel wat komen gaat; doe iets, wat dan ook, goed of kwaad, zodat we schrikken en zien dat je bestaat. Het blijft stil. De beklaagden staan sprakeloos in de bank. Kijk, zegt God, jullie zijn niets, en je werk is minder dan niets; wie voor jullie kiest, kiest voor de leegte. Tegen dat lege zwijgen zet Hij Zijn eigen vraag: met wie wil je Mij dan vergelijken, dat Ik daaraan gelijk zou zijn? Sla je ogen op naar de hoogte. Wie heeft dit alles geschapen? Hij die het sterrenleger bij getal tevoorschijn brengt, die ze allemaal bij hun naam roept, zo machtig en zo nauwkeurig dat er niet één ontbreekt. Aan de andere kant van de zaal staat een beeld dat de smid met hamerslagen heeft bewerkt en dat hij daarna met spijkers vastzet, zodat het niet wankelt. Ze spijkeren hun god vast. Veel overeenkomst met de God van de sterren is er niet te ontdekken.

De profeet haalt de scherpste spot vandaan die in de hele Bijbel staat, en je hoort de wrange lach erin. De smid krijgt honger terwijl hij zijn god smeedt en wordt slap, want hij heeft geen water gedronken. De timmerman meet zijn god uit met een snoer en tekent hem af met een stift, netjes op mensenmaat. En ergens staat een man in het bos. Hij hakt een boom om, een stevige ceder. De ene helft van het hout gooit hij op het vuur. Hij warmt zich eraan, zegt "ha, lekker warm", bakt er zijn brood op, roostert er zijn vlees op, eet zich zat. Van de andere helft, hetzelfde stuk hout uit dezelfde boom, snijdt hij een beeld. Hij knielt ervoor neer, buigt zich en bidt: "Red mij, want u bent mijn god." Dezelfde plank waarop hij vanmiddag zijn vlees roosterde, vraagt hij vanavond om zijn ziel te redden. Hij merkt het niet eens, zegt Jesaja; zijn hart is bedrogen, hij voedt zich met as, en het komt niet in hem op om te vragen of er geen leugen in zijn rechterhand zit. Jesaja zet de waanzin zo scherp neer dat je zou lachen als het niet zo treurig was: de helft van je god is aanmaakhout.

Een god van hout zegt niets. Roept men hem aan, dan antwoordt hij niet; hij staat waar hij is neergezet. Midden in die rechtszaak tegen stomme beelden laat de levende God Zijn stem horen, en het eerste wat klinkt is een strijdkreet. JHWH trekt uit als een held, als een krijgsman wekt Hij Zijn ijver op, Hij heft de strijdkreet aan, Hij schreeuwt het uit, Hij toont Zich een held tegen Zijn vijanden. Dan breekt de stem. "Lang heb Ik gezwegen, Ik zweeg en hield Mij in. Nu kreun Ik als een barende vrouw, Ik hijg en snak naar adem tegelijk." Generaties lang had Hij toegekeken, terwijl Zijn volk achter bagage op een ossenkar aanliep en Babel om Zijn Naam lachte. Al die tijd hield Hij Zich in, zoals een vrouw de pijn verbijt tot het niet meer gaat. Nu gaat het niet meer. De Schepper die de sterren bij hun naam roept, ligt in barensnood om een volk dat Hem vergeten was. De ijver van een strijder en de weeën van een moeder, uit één mond. Waarom zo'n vuur? Hij zegt het Zelf: "Omdat u kostbaar bent in Mijn ogen, geëerd, en Ik u liefheb." En wat Hij met zoveel pijn ter wereld brengt, laat Hij niet liggen: "Ik zal blinden leiden op een weg die zij niet kennen, Ik maak de duisternis voor hen tot licht. Dit zijn de dingen die Ik doe, en Ik laat hen niet los."

Wie baart, gaat dragen. Daarom volgt de tederste zin van de hele aanklacht. Luister naar Mij, huis van Jakob, zegt God, jullie die door Mij gedragen zijn van de moederschoot af, opgetild sinds de geboorte. Tot in je ouderdom ben Ik Dezelfde, tot je grijze haren toe zal Ik je dragen. Ik heb het gemaakt, en Ik zal het tillen; Ik zal dragen en Ik zal redden. Het hele verschil tussen de goden past in die omkering. De afgoden moeten gedragen worden, op ossenkarren en op vermoeide schouders, en je leven lang sjouw jij met je god. Deze God draagt jóu, vanaf de dag dat je te klein was om te lopen tot de dag dat je te oud bent geworden om nog te kunnen. De hele geschiedenis van een mens, van de eerste ademtocht tot de laatste, is er één van gedragen worden door handen die nooit moe worden. Daarom kan Hij zeggen wat geen afgod ooit kon stamelen: Ik ben JHWH, en er is geen ander; buiten Mij is er geen God. Wend je tot Mij en word behouden, alle einden van de aarde, want Ik ben God, en niemand anders.

Kijk nog één keer naar die ossenkar, die hobbelend de poort uit rijdt. Bel ligt op zijn zij, Nebo is met een touw aan de laadbak gesjord, en de beesten hijgen onder hun vracht. Zo is het met elke god die een mens ooit bedacht: hij moet ergens naartoe gesjouwd worden, want lopen kan hij niet, en spreken en redden evenmin. De mens torst hem in de hoop dat de last hem ooit terug zal dragen, en dat gebeurt nooit. Dragen kan alleen een God die nergens op rust, zonder sokkel en zonder ossenkar, omdat geen mens Hem gemaakt heeft. Uit dezelfde poort van Babel zullen twee stoeten trekken. De ene sjouwt haar goden de ballingschap in. De andere gaat naar huis, met grijsaards en zuigelingen, en wordt gedragen.

Aantekening bij de grondtekst. De goden op de lastdieren, Bel en Nebo: Jesaja 46:1-2; "Ik heb gemaakt en Ik zal dragen [...] tot de grijsheid toe": 46:3-4; de afgod die niet antwoordt: 46:7. De rechtszaak tegen de afgoden: 41:21-24; 43:9-13. "Met wie wil je Mij vergelijken?" en de sterren bij name: 40:18-26. Het beeld dat met spijkers wordt vastgezet: 41:7; vgl. 40:20. De smid, de timmerman en de houtsnijder die zich aan de helft warmt en de helft aanbidt: 44:9-20. De ijver van de held en de weeën van de barende vrouw: 42:13-14; de blinden geleid, "Ik laat hen niet los": 42:16; "omdat u kostbaar bent [...] en Ik u liefheb": 43:4; "Ga uit Babel": 48:20. "Ik ben JHWH, en niemand anders": 45:5-6, 18, 21; "en niemand anders" als refrein: 45:5-6, 14, 18, 21-22; 46:9. De Godsnaam als JHWH.