Is Zijn trouwe liefde op?

Er is een uitputting die niet overgaat als je gaat liggen. Je bent moe tot op het bot, en net als het licht uitgaat, klikt je hoofd aan: dezelfde gedachte, rondje na rondje, een tredmolen die niet stopt. Drie uur 's nachts, en je staart naar het plafond; het bord van het avondeten staat halfvol in de koelkast, want eten lukt niet meer; overdag beweeg je door je eigen leven als door stroop. Wie het kent, herkent het. Sommigen noemen het een burn-out, anderen een depressie. De Bijbel plakt er geen naam op en beschrijft het van binnenuit, in Psalm 77.

Asaf schrijft het op zonder er iets moois van te maken. In de dag van mijn benauwdheid zocht ik de Heer, zegt hij; mijn hand was 's nachts uitgestrekt en werd niet moe, en mijn ziel weigerde getroost te worden. Weigerde. Elke troost die langskwam ketste af; niets raakte de bodem. Ik denk aan God, schrijft hij, en ik kreun; ik peins, en mijn geest bezwijkt eronder. Daarna komt de zin die iedereen herkent die ooit om vier uur 's nachts wakker lag: U houdt mijn oogleden vast. God Zelf, zegt hij, houdt mijn ogen open; ik kan niet eens meer slapen om aan de nacht te ontsnappen. Soms ziet geloof eruit als een uitgeputte man die zijn woorden kwijt is, ver van elke lofzang.

Plat op zijn rug in het donker stelt hij de vragen die een vroom mens niet hoort te stellen. Hij stelt ze toch, hardop, in een lied dat God bewaard heeft in Zijn eigen zangbundel. Zal de Heer dan voor altijd verstoten, en nooit meer goedgunstig zijn? Is Zijn trouwe liefde voorgoed op? Houdt Zijn belofte op, voor alle geslachten? Is God vergeten genadig te zijn, heeft Hij in toorn Zijn ontferming op slot gedaan? Zwaarder kan een vraag niet worden: is de trouw waarop het hele verbond rust leeggeraakt als een put in de zomer? De psalm schaamt zich er niet voor, en God schrapte de vraag niet. Blijkbaar mag zij gesteld worden, en hardop.

Hij komt eruit, langs een weg die je niet zou verwachten. Er valt geen stem uit de hemel die zijn nacht verklaart; op geen enkel waarom krijgt hij antwoord. Hij dwingt zijn blik weg van zijn gevoel, naar Gods verleden. Ik zal de daden van JHWH gedenken, zegt hij; ik zal terugdenken aan Uw wonderen van oudsher. Terwijl hij terugbladert, komt hij uit bij de zee, en opeens wordt het lied film. De wateren zagen U, God, de wateren zagen U en beefden; de wolken goten water uit, de hemel dreunde, Uw pijlen flitsten heen en weer; de donder rolde als wagenwielen, de bliksem verlichtte de wereld, de aarde sidderde en schudde. Midden in dat noodweer ligt een pad, dwars door de zee, met muren van water links en rechts, en een heel volk trekt eroverheen over de droge bodem. De regel die alles draagt, staat erbij: Uw weg liep door de zee, Uw pad door grote wateren, en Uw voetstappen werden niet gekend. God ging voorop, dwars door het onmogelijke heen, en liet geen enkel spoor na dat je kon volgen. Naar dat beeld grijpt Asaf terug, daar in zijn slapeloze donker waar hij nergens een teken van God kon ontdekken. De grootste redding uit de hele Schrift liet geen afdruk achter. Dus is de afwezigheid van sporen niet de afwezigheid van God. Hij weet nog steeds niet waarom deze nacht zo lang is. Maar hij weet weer Wie er onzichtbaar voor hem uit loopt.

Een andere psalm gaat verder dan Asaf durfde. Psalm 89 is gebouwd op het woord van de berg, chesed, en het valt er zeven keer. Ethan begint met de mooiste lofzang op Gods trouw die er bestaat: de daden van trouwe liefde van JHWH wil ik eeuwig bezingen; wie is als JHWH onder de zonen van God? Vers na vers zingt hij de eed na die God aan David zwoer. Mijn trouwe liefde zal Ik hem eeuwig bewaren, Mijn verbond met hem houdt stand; zijn troon zal zijn als de zon voor Mijn gezicht, vast als de maan, die trouwe getuige aan de hemel. Bijna 40 verzen lang stapelt hij belofte op belofte, tot je gaat geloven dat niets dit kan breken.

Dan knapt er een snaar. "Maar Ú hebt hem verstoten en verworpen", en met dat ene woordje kantelt de psalm. Het verbond is opgezegd, de kroon ligt in het stof, de muren zijn omver, de nakomeling van David wordt geketend weggevoerd. Alles wat de eerste helft beloofde, ligt in de tweede in scherven. De psalm eindigt zonder oplossing, met een opgeheven vuist: Heer, waar zijn Uw vroegere daden van trouwe liefde, die U David bij Uw trouw hebt gezworen? Er komt geen antwoord. Toch is het laatste wat er staat, bijna door de kiezen heen gezegd, een lofprijzing: geloofd zij JHWH tot in eeuwigheid, amen, amen. Het klinkt als een man die zich met beide handen vastklemt aan een deur die dichtgeslagen lijkt. God bewaarde ook dit in Zijn liedboek, met de barst er dwars doorheen. Ethan kende alleen de scherven, en hij zong er zijn amen overheen.

Op de vragen van Asaf en Ethan antwoordt God elders, en bijna woord voor woord. Op de vraag of Hij Zich voor altijd verbergt en of Zijn liefde voorgoed op is, zegt Hij bij Jesaja: "Een kort ogenblik heb Ik u verlaten, maar met grote ontferming haal Ik u terug. In een vloed van toorn verborg Ik Mijn gezicht een ogenblik voor u, maar met eeuwige trouwe liefde ontferm Ik Mij over u [...] Want de bergen mogen wijken en de heuvels wankelen, maar Mijn trouwe liefde zal niet van u wijken" (Jes. 54:7-8, 10). En wie klaagt dat God vergeten is genadig te zijn, krijgt een vraag terug die alleen een liefhebbende stellen kan: "Kan een vrouw haar zuigeling vergeten, zich niet ontfermen over het kind van haar schoot? Al zou zij vergeten, Ik vergeet u niet. Zie, in Mijn handpalmen heb Ik u gegraveerd" (Jes. 49:15-16). De klacht wordt niet weggepoetst. Zij krijgt antwoord, en dat antwoord klinkt als het hart van een moeder.

Het psalmboek bewaart naast de zonnige dagen ook de slapeloze nacht van Asaf en de scherven van Ethan. Hun vragen worden recht in Gods gezicht gezongen, en daarmee hebben ze een adres. Je vraagt niet "waar is Uw trouw?" aan iemand van wie je niets verwacht.

Zo mag u ook komen. In een paleis vol dienaren die op hun tenen lopen en fluisteren en wachten tot ze worden toegesproken, is er één die zomaar de slaapkamer van de koning binnenloopt, midden in de nacht, en hem wakker maakt omdat hij dorst heeft en een beker water wil. Dat is niet de hoveling; die zou zijn baan verliezen. Dat is het kind. Het weet niets van protocol; het weet alleen dat dit zijn vader is. De klacht bidt als een kind dat zijn Vader 's nachts durft wakker te maken met een rauwe waaromvraag, en dat door te komen laat zien dat het gelooft dat het welkom is. Wie is als JHWH? Geen van de goden van de volken liet zich ooit zo benaderen; ze moesten gepaaid worden met gaven en angst, en geen van hen liet zich 's nachts wakker roepen door een huilend kind. Deze God schreef de klacht van dat kind op, en zong haar mee.

*Aantekening bij de grondtekst. Psalm 77 (Asaf): de troosteloze nacht (77:2-5); "is Zijn trouwe liefde op?" en de vragenreeks (77:8-10); de ommekeer in het gedenken en de weg door de zee (77:12-21). Psalm 89 (Ethan): de lofzang en "wie is als JHWH" (89:2-9), met chesed zeven keer (89:2,3,15,25,29,34,50); de eed aan David (89:20-38); de breuk "maar Ú hebt verstoten" en de onopgeloste klacht (89:39-52); de slotdoxologie (89:53), die ook het derde psalmboek afsluit en mogelijk eerder bij de bundel hoort dan bij Ethan. Psalm 88 als de donkerste klacht. Gods antwoord op de vragen: Jesaja 54:7-10; 49:14-16. De Godsnaam als JHWH; waar de grondtekst אֲדֹנָי (Adonai) heeft, staat "Heer".*