Al mijn beenderen zeggen

David wist wat het was om opgejaagd te worden. Jarenlang zat een koning achter hem aan, dwars door de woestijn van Juda, van grot naar grot, met maar één doel, hem doden. In Psalm 35 hoor je een man die rent, zich omdraait en het uitschreeuwt naar de enige die hem nog redden kan. Strijd, JHWH, tegen wie tegen mij strijden; grijp schild en beukelaar en sta op om mij te helpen; trek de speer en versper de weg voor mijn achtervolgers; zeg tegen mijn ziel: Ik ben je redding. Om een vroom gevoel vraagt hij niet. Hij vraagt God Zich te wapenen en als een krijgsman achter hem op het pad te gaan staan. Om hem heen staan getuigen die hem dingen ten laste leggen waar hij nooit van gehoord heeft, mannen die kwaad voor goed vergelden tot hij helemaal alleen staat. Uit die uitgemergelde man, door het rennen en de angst tot op het bot afgevallen, ontsnapt een belijdenis die dieper zit dan de mond. Al mijn beenderen zullen zeggen, JHWH, wie is als U? Niet zijn lippen, niet zijn hart: zijn skelet. Wat zijn botten bezingen, is heel concreet. Wie is als U, die de zwakke redt van wie sterker is dan hij, de arme en de berooide van zijn plunderaar? Er is geen god als deze, roepen zijn botten, want geen ander koos ooit partij voor het slachtoffer tegen de sterkste in de kamer.

Rennen houdt een mens vol zolang er grond onder zijn voeten is. Psalm 40, opnieuw van David, begint waar die grond ophoudt. Hij spreekt van een kuil van het verderf, van blubber en modder, het beeld van een oude waterput met een laag drab op de bodem, waar elke beweging je dieper zuigt en je vingers aan de wand geen houvast vinden. Ik heb vurig op JHWH gewacht, zingt hij, en Hij boog Zich naar mij toe en hoorde mijn geschreeuw; Hij trok mij op uit de kuil van het verderf, uit de blubber en de modder, en Hij zette mijn voeten op een rots. Meer ziet hij niet vanuit die put. Een hand van boven, een ruk, en dan steen onder zijn voeten, voor het eerst in dagen iets wat niet meegeeft. Op die steen zingt hij een nieuw lied, en wat het zegt, is de oude vraag in een andere gedaante. Niets is met U te vergelijken.

Vanuit de put zag David alleen een hand. In Psalm 18 laat hij zien wat er achter die hand zat. Hij zong dit lied op de dag dat JHWH hem gered had uit de hand van al zijn vijanden en uit de hand van Saul, de dag dat het jagen ophield. Het opent met een liefdesverklaring: "Ik heb U innig lief, JHWH, mijn kracht." Het werkwoord hoort bij de moederschoot uit hoofdstuk 5, en in deze vorm staat het nergens anders in de Bijbel: een mens die God liefheeft met het woord waarmee God Zich ontfermt. Daarna daalt het lied af naar het water. De koorden van de dood hadden hem omsingeld, de beken van het verderf joegen hem angst aan, de strikken van het graf lagen al om zijn enkels. In zijn benauwdheid riep hij, één man, één stem. En boven hem komt de hemel in beweging. De aarde schudt en beeft, de fundamenten van de bergen sidderen, rook stijgt op uit Gods neus en verterend vuur uit Zijn mond. Hij buigt de hemel en daalt neer, met donkerheid onder Zijn voeten; Hij rijdt op een cherub en zweeft op de vleugels van de wind. Hij dondert en schiet Zijn pijlen af, tot de bedding van de wateren bloot ligt en de fundamenten van de wereld zichtbaar worden. Heel de schepping staat op voor één man in het water. Hij reikte van omhoog, Hij greep mij, Hij trok mij op uit grote wateren. Hij bracht mij naar buiten, in de ruimte. Voor het eerst in jaren staat David in de open lucht.

Dan zegt hij waarom, en na al dat geweld is het het laatste wat je verwacht. Geen verbond dat God moest nakomen, geen eer die Hij moest verdedigen. "Hij redde mij, omdat Hij vreugde in mij had" (Ps. 18:20). Het woord is chafets: vreugde vinden in iemand, naar iemand verlangen, iemand zo graag willen dat je er alles voor in beweging zet. In het Hooglied draagt de liefde zelf dit werkwoord: wek haar niet, totdat zij het wil (Hoogl. 2:7). David kende het uit zijn eigen leven. Op de dag dat Saul zijn zoon en zijn dienaren liet weten dat hij David wilde doden, staat in hetzelfde vers dat Jonathan, de zoon van Saul, veel vreugde in David had (1Sam. 19:1). Eén vers, twee blikken. De vader wilde hem dood, de zoon kon hem niet missen. In het boek Samuël staat dit lied vlak na de dag waarop David de beenderen van Saul en Jonathan liet bijzetten in het graf van Kis, de vader van Saul (2Sam. 21:12-14). Vader en zoon lagen samen begraven. De blik van Jonathan was niet met hem meebegraven. David vond haar terug bij de God die de hemel had gebogen om hem te halen. Geen plicht stuurde de bliksem, geen verdrag dwong God de hemel open te scheuren. Hij kwam omdat Hij hem wilde.

Verderop in het lied klinkt de vraag uit de woestijn opnieuw, nu met een rots erin: "Want wie is God, behalve JHWH? En wie is een rots, buiten onze God?" (Ps. 18:32). De steen onder zijn voeten heeft een naam gekregen. Daarna gaan de jaren voorbij, en de man die uit het water werd gehaald, wordt oud. Psalm 71 noemt geen dichter; de Griekse vertaling zet Davids naam erboven, en in elk geval klinkt hier iemand die de vorige psalmen heeft doorleefd. Hij kent de jacht nog. Zijn vijanden ruiken zijn zwakte zoals roofdieren een gewond dier ruiken, en ze fluisteren elkaar toe dat God hem verlaten heeft: jaag hem op en grijp hem, er is toch niemand die hem redt. Hij kent ook de put. U die mij veel benauwdheid en onheil hebt laten zien, zegt hij, U maakt mij weer levend en haalt mij weer op uit de diepten van de aarde. Alleen zijn lichaam is niet meer wat het was. Verwerp mij niet nu ik oud word, bidt hij; verlaat mij niet nu mijn kracht opraakt. Met grijze haren en een dunne stem vraagt hij niet om rust maar om uitstel. Geef me nog even, tot ik Uw arm heb doorverteld aan het nageslacht, Uw kracht aan iedereen die na mij komt. Zijn hele leven balt zich samen in één regel: U die grote dingen hebt gedaan, God, wie is als U? De botten zijn bros geworden, de stem trilt, en de vraag is geen komma veranderd sinds de woestijn. Er zijn dingen die niet slijten.

Hij vroeg tijd voor het nageslacht. Aan het eind van het psalmboek staat dat nageslacht er, en het is groter dan hij had durven vragen. De laatste vijf psalmen, 146 tot en met 150, kennen geen vijand meer, geen modder, geen klacht. Elk van de vijf begint en eindigt met hetzelfde woord, halleluja, loof JHWH. Midden in dat gejuich klinkt de vreugde van Psalm 18 terug: "Want JHWH schept behagen in Zijn volk; Hij tooit de nederigen met redding" (Ps. 149:4). Wat één man in het water ontdekte, zingt hier een heel volk. Het lied zwelt aan tot het niet meer op één stem past: loof Hem met bazuingeschal, met harp en luit, met tamboerijn en reidans, met snaren en fluit, met klinkende en met schallende cimbalen. De dunne stem van de oude man is een orkest geworden. En dan valt de allerlaatste regel van het boek, zo wijd als de lucht. Alles wat adem heeft, love JHWH. Halleluja.

In de woestijn zeiden de botten van één opgejaagde man het. Aan het eind zegt alles wat ademt het, elke teug lucht, ingeademd en opgetild tot lof, ook de adem waarmee u deze bladzijde leest. Wie is als JHWH, die de hemel boog voor één man in het water, omdat Hij vreugde in hem had? Vraag het aan alles wat ademt. Het kent het antwoord al; het hoeft alleen nog los te barsten.

*Aantekening bij de grondtekst. "Al mijn beenderen zullen zeggen, wie is als U": Psalm 35:10 (de Redder van de zwakke tegen de sterke; de wapenroep 35:1-3; de valse getuigen 35:11-12). De modderkuil, de rots en het nieuwe lied; "niets is met U te vergelijken" (ein aroch): Psalm 40:2-6. Psalm 18: het opschrift (18:1; vgl. 2 Samuël 22:1); de liefdesverklaring (18:2; erchamcha, de enige qal-vorm in de Bijbel van de stam van rachamim; de regel ontbreekt in 2 Samuël 22); de koorden van de dood en de neerdaling van God (18:5-17); "in de ruimte" en "omdat Hij vreugde in mij had" (chafets, 18:20); "wie is God, behalve JHWH?" (18:32). Chafets bij Jonathan en David: 1 Samuël 19:1; in het Hooglied: 2:7; 3:5; 8:4. De beenderen van Saul en Jonathan: 2 Samuël 21:12-14, direct vóór het lied in 2 Samuël 22. De ouderdom en "wie is als U": Psalm 71:9-11, 17-20 (zonder opschrift in de Masoretische tekst; de Septuaginta, Ps. 70, schrijft de psalm aan David toe). Het slot-Hallel: Psalm 146–150; "JHWH schept behagen in Zijn volk": 149:4 (ratsah, een ander werkwoord dan chafets); "alles wat adem heeft, love JHWH": 150:6. De Godsnaam als JHWH.*