De God die juicht en komt

Drie generaties na de terugkeer uit Babel staat er in Jeruzalem weer een tempel, klein en sober, en de priesters zijn hun dienst moe. Ze leggen blinde en kreupele dieren op het altaar en snuiven erbij: wat een last (Mal. 1:8,13). Bied dat eens aan uw landvoogd aan, zegt God, en kijk of hij er blij mee is. In die verveling klinkt de laatste profeet van het Oude Testament, en zijn eerste woorden komen uit Gods eigen mond: "Ik heb u liefgehad, zegt JHWH" (1:2). Geen aanklacht, geen eis, maar een liefdesverklaring aan mensen die Hem kreupele lammeren brengen. Het volk haalt de schouders op: "Waarin hebt U ons liefgehad?" Het is de vraag van een vrouw die al jaren naast haar man leeft en niet meer ziet wat hij voor haar doet. God legt het uit, alsof het de eerste keer is. Hij wijst naar Jakob, die Hij koos zonder dat Jakob het verdiende (1:2-3), en verderop zegt Hij waarom ze er nog zijn: "Want Ik, JHWH, ben niet veranderd, en u, kinderen van Jakob, bent niet omgekomen" (3:6).

Het antwoord ligt onder hun voeten. Die kleine tempel bouwden hun grootouders, op een dag dat er weinig te vieren viel. Een handvol teruggekeerden stond tussen de fundamenten, en de ouden die het huis van Salomo nog gekend hadden, huilden hardop (Ezra 3:12). God kende die blik: "Wie onder u heeft dit huis gezien in zijn vroegere heerlijkheid? En hoe ziet u het nu? Is het niet als niets in uw ogen?" (Hag. 2:3). Hij praatte het niet mooier dan het was. Hij kwam erbij staan: "Wees sterk, heel het volk van het land, en werk, want Ik ben met u, spreekt JHWH van de legermachten [...] Mijn Geest blijft in uw midden; vrees niet" (2:4-5). Haggaï telt maar twee hoofdstukken, en de zin "Ik ben met u" klinkt erin twee keer (1:13; 2:4). Een klein gebouw, een moedeloos volk, en een God die bleef.

In diezelfde jaren hoorde Zacharia hoe God over die puinhoop dacht: "Ik ijver voor Sion met grote jaloezie, met grote gloed ijver Ik voor haar" (Zach. 8:2). Wat die gloed wil, liet God hem zien in een beeld zo gewoon dat het bijna niet in een profetenboek lijkt te passen. Op de pleinen van Jeruzalem zullen weer oude mannen en vrouwen zitten, elk met een stok in de hand vanwege hun hoge leeftijd, en de pleinen zullen vol zijn met jongens en meisjes die er spelen (8:4-5). Zo ziet Gods jaloezie eruit wanneer ze haar zin krijgt: oude mensen in de zon, en kinderen die joelend tussen de stenen rennen.

De ouden die bij de fundamenten huilden, waren kinderen geweest toen de Babyloniërs kwamen. Een profeet had dat leger zien aankomen en God erover ondervraagd: "Hoelang, JHWH, roep ik om hulp en luistert U niet?" (Hab. 1:2). Waarom laat God het onrecht doorgaan, en waarom gebruikt Hij een wreder volk om Zijn eigen volk te straffen? Een sluitende verklaring kreeg Habakuk niet. Hij kreeg een verschijning: "God kwam van Teman [...] Zijn majesteit bedekte de hemel, en de aarde was vol van Zijn lof [...] Hij stond, en deed de aarde schudden; Hij zag, en joeg de volken uiteen; de aloude bergen werden verpletterd, de eeuwige heuvels bogen zich neer" (3:3-6). Toen het voorbij was, stond de profeet na te trillen op zijn benen ("mijn binnenste sidderde [...] verrotting kwam in mijn beenderen, en ik beefde waar ik stond", 3:16). Met knikkende knieën sprak hij misschien de moedigste geloofsbelijdenis van het Oude Testament uit: "Al zal de vijgenboom niet in bloei staan en er geen vrucht aan de wijnstok zijn, al zal de opbrengst van de olijfboom tegenvallen en de akkers geen voedsel voortbrengen, al zal het kleinvee uit de kooi verdwenen zijn en er geen rund in de stallen over zijn, toch zal ik van vreugde opspringen in JHWH, ik zal mij verheugen in de God van mijn redding" (3:17-18). Geen vijgen, geen druiven, geen kudde. Habakuk had niets in handen om aan te wijzen waarin God hem liefhad, en hij juichte.

Waar haalt een man zo'n "toch" vandaan? Een generatie eerder, in de dagen van koning Josia, had Sefanja gehoord wat eronder ligt. Ook hij begon bij de Dag, en zwaarder dan wie ook: "die dag is een dag van verbolgenheid, een dag van benauwdheid en angst, een dag van duisternis en donkerheid" (Sef. 1:15). Het vuur van Gods jaloezie zou heel de aarde verteren (3:8). Wat na dat vuur overblijft, is een arm en nederig volk dat zijn toevlucht neemt tot de Naam van JHWH (3:12). Over dat overblijfsel breekt een lied los. Het volk wordt opgeroepen te juichen, maar wie het eerst juicht, is God Zelf: "JHWH, uw God, is in uw midden, een Held die verlossen zal. Hij zal Zich over u verheugen met blijdschap, Hij zal zwijgen in Zijn liefde, Hij zal over u juichen met gejuich" (3:17).

De God voor Wie bij Habakuk de aloude bergen zich neerbogen, staat in het midden van Zijn volk en zingt. Hetzelfde vuur dat de aarde verteert, zingt over het overblijfsel. Hij zingt niet over de sterren die Hij maakte of over de legers die Hij versloeg. Hij zingt over een handvol mensen die niets meer hadden, zoals een vader neuriet boven de wieg van zijn slapende kind. Tussen het verheugen en het juichen staat die raadselachtige middelste regel: Hij zwijgt in Zijn liefde. Er is een liefde die zo diep gaat dat zij ophoudt met redekavelen en met het opmaken van de rekening, en stil wordt van louter genegenheid, tot ze uitbarst in gezang. De teruggetrokken god van de wijsgeren, onbewogen en ver, zingt niet. Deze God wel. Terwijl u slaapt, terwijl u twijfelt, terwijl u er niet eens aan denkt, klinkt er boven u een lied. U bent er het onderwerp van.

Toen de priesters van Maleachi hun kreupele lammeren naar het altaar droegen en vroegen "waarin?", klonk dat lied al bijna twee eeuwen over Jeruzalem. God wijst er niet eens naar. Hij heeft geduld met de schouders die worden opgehaald, en Hij zegt het opnieuw. Het Oude Testament sluit met een dageraad: "voor u die Mijn Naam vreest, zal de Zon van de gerechtigheid opgaan, en er zal genezing zijn onder Zijn vleugels" (Mal. 4:2). Daarna wordt het vier eeuwen stil, tot een engel in de tempel tegen een oude priester zegt dat het licht op het punt staat door te breken. Vier eeuwen waarin geen profeet meer spreekt, en waarin het laatste boek van de rol nog altijd opengaat bij dezelfde zin. Ik heb u liefgehad.

Aantekening bij de grondtekst. De blinde en kreupele offers, "wat een last": Maleachi 1:8,13; "Ik heb u liefgehad" en "Waarin?": 1:2-3; "Ik, JHWH, ben niet veranderd": 3:6. De ouden die huilden bij de fundamenten: Ezra 3:12; de tweede tempel "als niets": Haggaï 2:3; "Ik ben met u": Haggaï 1:13; 2:4; "Mijn Geest blijft in uw midden": 2:5. De ijver voor Sion: Zacharia 8:2; de ouden en de spelende kinderen op de pleinen: 8:4-5; de nederige Koning op de ezel: 9:9-10; de doorstokene: 12:10. De klacht: Habakuk 1:2; "de rechtvaardige zal door zijn geloof leven": 2:4; de theofanie: 3:3-16; de vreugde zonder oogst: 3:17-18. De Dag: Sefanja 1:15; het vuur van de jaloezie: 1:18; 3:8; het overblijfsel: 3:9-13; de juichende God die "zwijgt in Zijn liefde": 3:14-17; vgl. Jesaja 62:5. De Zon van de gerechtigheid: Maleachi 4:2; vgl. Lukas 1:78; de belofte van Elia: 4:5. De Godsnaam als JHWH; de citaten in moderne werkvertaling.