Toon mij Uw heerlijkheid

Er was een nacht geweest, 430 jaar eerder. Een oude man had dieren doormidden gehakt en de bloedende helften tegenover elkaar gelegd, zoals je in die wereld een verbond sloot. Wie zich verbond, liep tussen de stukken door en zei zonder woorden: zo moge het mij vergaan als ik mijn woord breek. Maar toen het donker werd, viel Abraham in slaap en liep hij niet mee. God ging in Zijn eentje. Een rokende oven en een vlammende fakkel schoven tussen de karkassen door. Alleen God bond Zich. Moge Ik verscheurd worden, zei het vuur, als Ik dit volk ooit loslaat. In diezelfde nacht had Hij Abraham al verteld wat komen zou, eeuwen van slavernij in een land dat niet het hunne was. Hij wist het toen al, en Hij tekende toch, met Zijn eigen leven als onderpand.

Eeuwenlang hoorde Hij het aan. Het klappen van de zwepen, de jongetjes in de Nijl, het gekreun dat opsteeg uit de kleiovens. Ik heb de ellende van Mijn volk gezien, zei Hij, Ik heb hun geschreeuw gehoord, Ik ken hun smarten. Toen brak Hij de muur af, en Hij leidde hen de woestijn in, vóór Zich uit, als een bruidegom die zijn bruid naar huis brengt. Bij de berg daalde Hij neer in vuur, in rook en in donder die de grond deed schudden, en het was een thuiskomst. Eindelijk ging Hij Zich laten zien, en Hij verheugde Zich erop. De hemel boog zich over een stel weggelopen slaven, omdat Hij het niet langer uithield op afstand.

Maar de bruid deinsde terug. De berg brandde, en zij bibberde en riep naar Mozes: spreek jíj met ons, dan luisteren we, maar laat God niet tot ons spreken, anders sterven we. Deze God is te heilig, te groot, te dodelijk dichtbij. Op veilige afstand bleven ze staan, terwijl de Bruidegom boven op hen wachtte. Toch trouwde Hij hen. Er werd bloed gesprengd, over het altaar en over het volk, het bloed van het verbond, en de oudsten aten en dronken voor Gods aangezicht zoals je eet en drinkt op een bruiloft. Daarna klom Mozes de berg op om de huwelijksakte te halen, twee platen steen, geschreven met de vinger van God. Twee, zoals een verdrag in die wereld in tweevoud werd opgemaakt en bij de god van elke partij werd neergelegd. Hier bewaarde God beide exemplaren, in de ark. En toen de eerste tafels gebroken waren, schreef Hij de tweede opnieuw, Hij alleen, zoals Hij in die oude nacht alleen tussen de stukken door was gegaan. Eeuwen later zou Jeremia het zeggen: Mijn verbond, dat zij verbroken hebben, terwijl Ik hun Man was.

Boven op de berg sprak God al die dagen met Mozes over een huis. "Laten zij Mij een heiligdom maken, opdat Ik in hun midden woon" (Ex. 25:8). Zeven hoofdstukken lang tekent Hij het, tot de kleur van de garens en de amandelbloesems aan de kandelaar toe: een tent voor Zichzelf, midden tussen haar tenten, zodat Hij nooit meer op afstand hoefde te blijven. Hij vroeg er goud voor, van ieder die het met een gewillig hart wilde geven. Terwijl Hij Zich boog over de tekening van een huis voor hen samen, danste beneden aan de berg de bruid om een afgietsel van haar eigen oorbellen.

Nu staat Hij daar, alleen, met de tekening nog voor Zich. Vier eeuwen had Hij naar deze dag toegeleefd. En op Zijn eigen bruiloft, met het verbondsbloed nog nat aan haar handen, kiest de bruid een pop van goud, een god die nooit te heilig zou zijn, nooit te groot, en nooit nee zou zeggen. Wie ooit voor iemand de tafel heeft gedekt en de hele avond naar de deur heeft gekeken, tot het eten koud was en de kaarsen opgebrand, kent een splinter van wat hier gebeurt. Dit is een God om diep medelijden mee te hebben. Hij is niet zwakker geworden en niet minder God. Hij is afgewezen door wie Hij liefhad, op de dag waar Hij het meest naar had uitgezien. Gekwetste liefde is geen lauwe liefde. De toorn die op de berg ontbrandt, is de gloed van diezelfde liefde: een heilige God kan het verraad niet wegwuiven, juist omdat Hij zo naar deze bruid had uitgezien.

Als de scherven zijn opgeveegd, doet Hij een aanbod dat bij eerste horen mild klinkt en bij het tweede het hart breekt. Ga maar, zegt Hij tegen Mozes. Vertrek van hier, jij en het volk dat jij uit Egypte hebt geleid. Ga naar het land dat Ik met een eed beloofd heb aan Abraham, Izak en Jakob, want Ik heb het nu eenmaal gezworen. Ik stuur een engel voor je uit en verdrijf zelf de vijanden. Hier, het hele beloofde land, overvloeiend van melk en honing, op een presenteerblaadje. In dezelfde adem valt de zin die harder aankomt dan welke plaag ooit deed: Ik Zelf ga niet met je mee, want je bent een hardnekkig volk, en Ik zou je onderweg kunnen verteren. Neem het land, zegt de Bruidegom, neem de bruidsschat, neem alles wat Ik beloofd heb; maar het huis dat Ik voor ons tekende, blijft een tekening. Hij houdt woord en trekt geen letter terug van het verbond dat Hij in bloed en vuur sloot. Wat Hij niet meer kan opbrengen, is naast haar te leven. Zelfs in dat "Ik zou je verteren" zit nog zorg. Hij houdt afstand ter wille van haar, opdat Zijn heiligheid en haar hardnekkigheid niet samen door één woestijn hoeven, met doden tot gevolg.

Het aanbod breekt de bruid. Toen ze deze harde woorden hoorden, gingen ze in de rouw, en niemand deed nog een sieraad om. Dezelfde handen die het goud hadden afgedaan om er een pop van te gieten, doen nu alles af wat glinstert, van verdriet. Zonder de Bruidegom wordt een land van melk en honing een graf met uitzicht.

Mozes doet iets tegendraads. Hij slaat een tent op, buiten de legerplaats, ver van het kamp dat zich had vergrepen, en noemt haar de tent van ontmoeting. Wie JHWH zocht, moest het kamp uit, de woestijn in. Daar daalde de wolkkolom neer bij de ingang, en daar sprak God met Mozes van aangezicht tot aangezicht, zoals een man spreekt met zijn vriend. Geen donder op de bergtop nu, geen vuur; twee vrienden die praten aan het eind van een dag. De God die een heel rijk had ontmanteld, boog Zich neer tot een gesprek van man tot man.

Uitgerekend die vriend neemt geen genoegen met de bruidsschat. Hij ziet dat achter dit royale aanbod een gewond hart schuilt, en hij weigert de Bruidegom te laten wegkomen met een land in plaats van Zichzelf. Bijna brutaal grijpt hij het moment. U draagt mij op dit volk te leiden, zegt hij, maar U hebt mij niet laten weten wie U met mij meestuurt. Met alles op het spel schuift hij de hele bruidsschat terug over de tafel: als Uw aangezicht niet meegaat, laat ons dan van hier niet verder trekken. Liever de woestijn met Hem dan de melk en de honing zonder Hem. Want, zegt hij, waaraan zal ooit blijken dat ik en Uw volk genade in Uw ogen gevonden hebben, anders dan hieraan dat U Zelf met ons meegaat? Alleen zo zijn wij te onderscheiden van alle volken op de aardbodem. Mozes ziet messcherp dat de onvergelijkbaarheid van dit volk één bron heeft, de Aanwezigheid van God in zijn midden, en niets in Israël zelf. Neem die weg, en Israël is een stam als alle andere, met een land en een leger en verder niets.

Alsof de honger door al dit pleiten alleen maar groter is geworden, doet Mozes de gewaagdste vraag van de hele Tora. Hij, die met God sprak als met een vriend, vraagt om meer: toon mij toch Uw heerlijkheid. Laat mij U zien, niet Uw wolk bij de ingang, niet Uw stem in de tent, maar U, Uw volle glans, Uw gezicht. Het is het diepste verlangen dat een mens kennen kan. Het komt op wanneer je God het dichtst genaderd bent, want hoe meer je van Hem proeft, hoe scherper de honger om Hem te zien zoals Hij is.

God weigerde de helft en gaf de andere helft, en die andere helft was meer dan een mens dragen kan. Ik zal al Mijn goedheid aan je voorbij laten trekken, zei Hij, en Ik zal de Naam JHWH voor je uitroepen; maar Mijn aangezicht kun je niet zien, want geen mens kan Mij zien en in leven blijven. Hij wees hem een plaats op de rots. Er is een kloof, zei Hij; ga daarin staan. Wanneer Mijn heerlijkheid voorbijtrekt, zal Ik je in de kloof zetten en je met Mijn hand bedekken tot Ik voorbij ben; dan neem Ik Mijn hand weg, en je zult Mijn rug zien, maar Mijn aangezicht zal niet gezien worden.

Mozes bleef achter in een kloof van steen, wachtend op een God die zou voorbijgaan, met de belofte van Zijn goedheid, van Zijn Naam en van een glimp van Zijn rug. Zijn gezicht was hem niet beloofd. Dat is de houding van heel het geloof vóór de laatste dag. Het staat dichtbij genoeg om Zijn goedheid te horen en te ver om Zijn gelaat te zien; het heeft genoeg om van te leven, te weinig om van te verzadigen. Het verlangen dat Mozes in die kloof uitsprak, zou eeuwenlang door de Schrift blijven natrillen – in elke psalm die dorst naar God, in elke ziel die Zijn aangezicht zoekt – tot op de dag dat een Mens Zijn vrienden zou aankijken en zeggen: wie Mij gezien heeft, heeft de Vader gezien. Op de laatste bladzijde van de Schrift staat het van alle verlosten: zij zullen Zijn aangezicht zien. Nog is het zover niet. In de kloof, met Gods hand nog over zich heen, wacht Mozes op de Naam. En de Naam komt.

*Aantekening bij de grondtekst. Het verbond tussen de stukken en de aangekondigde slavernij: Genesis 15:12-17 (met 15:13); het gebruik van het doorgaan tussen de stukken: Jeremia 34:18-19. De schrik bij de berg en "spreek jíj met ons": Exodus 19–20 (20:18-19); de verbondssluiting met bloed en maaltijd: Exodus 24:3-11; verdragen in tweevoud, elk exemplaar "aan de voeten van" de god van een partij: G. Beckman, Hittite Diplomatic Texts, nr. 6A §13 en 22D §§6-7; de tafels in de ark: Deuteronomium 10:1-5; de woordbruggen van Genesis 15 naar de Sinaï: fakkel en rook samen alleen in Genesis 15:17 en Exodus 20:18, "die u uitleidde" (אֲשֶׁר הוֹצֵאתִיךָ) alleen in Genesis 15:7, Exodus 20:2 en Deuteronomium 5:6, en in de Griekse vertaling "het vierde geslacht" in Genesis 15:16 en Exodus 20:5; 34:7; "terwijl Ik hun Man was": Jeremia 31:32, in het hoofdstuk met de sterren en het zaad van Genesis 15:5 (31:35-37); het heiligdom "opdat Ik in hun midden woon" en het goud van het gewillige hart: Exodus 25:2-3,8 (de bouwtekening in Ex. 25–31); het gouden kalf: Exodus 32. Dan Exodus 33: de weigering "Ik Zelf ga niet met je mee" (letterlijk: "Ik zal niet in uw midden meetrekken"): 33:1-5; de tent van ontmoeting en "van aangezicht tot aangezicht": 33:7-11; "als Uw aangezicht niet meegaat" en het onderscheiden zijn van de volken: 33:15-16; "toon mij Uw heerlijkheid": 33:18; de kloof, de hand en de rug: 33:20-23. "Wie Mij gezien heeft": Joh. 14:9; "zij zullen Zijn aangezicht zien": Opb. 22:4. De 430 jaar naar Exodus 12:40, gerekend vanaf de belofte aan Abraham. In de Excurs: Psalm 78:40; Jesaja 63:9; Genesis 6:6; H.G.L. Peels, Wie is als Gij? (2007). In het Hart-kader: Sinaï en Sion, "eerbied en ontzag, want onze God is een verterend vuur": Hebreeën 12:18-29; vgl. Deuteronomium 4:24. De Godsnaam als JHWH.*