Hanna's drieslag

Elk jaar dezelfde reis, en elk jaar dezelfde wond. Elkana nam zijn huis mee op naar Silo, om te offeren bij het huis van JHWH, en aan tafel deelde hij het vlees uit: voor Peninna een portie, en een portie voor elk van haar kinderen, de een na de ander, een hele rij bordjes. Voor Hanna één portie, een dubbele, want haar man hield van haar; maar er was één mond om te voeden. De liefde in dat dubbele deel maakte de leegte alleen maar luider. Naast haar zat de andere vrouw, die kon wat zij niet kon en die het haar liet voelen, jaar na jaar, tot Hanna's keel dichtzat en haar bord onaangeroerd bleef. Onvruchtbaarheid is van binnen een verdriet dat bij elke maaltijd, elke feestdag, elke zwangere buurvrouw opnieuw komt innen.

Hanna, waarom huil je toch, zei Elkana, en waarom eet je niet, en waarom is je hart bedroefd? Ben ik jou niet meer waard dan 10 zonen? Het was lief bedoeld en het miste elk doel, zoals troost zo vaak mist, want hij bood zichzelf aan waar zij om een kind rouwde, en een gemis laat zich niet wegrekenen met een ander goed. Dus stond zij na het eten op, ging alleen naar het heiligdom en stortte daar leeg wat geen mens kon dragen. Zij bad in haar hart; haar lippen bewogen, maar er kwam geen geluid. Eli, de oude priester, die bij de deurpost zat en toekeek, zag een vrouw met bewegende lippen en geen stem, en dacht: dronken. Hoe lang blijf je jezelf bedrinken? Doe die wijn van je weg. Zelfs in het huis van God werd haar diepste gebed voor beschonkenheid aangezien. Nee, mijn heer, zei ze, ik heb geen wijn gedronken; ik ben een vrouw bezwaard van geest, en ik heb mijn ziel uitgestort voor JHWH.

Daar in de stilte had zij een gelofte gedaan die haar alles zou kosten. JHWH van de legermachten, had zij gebeden, als U werkelijk de ellende van Uw dienares ziet, en aan mij denkt, en Uw dienares niet vergeet, en mij een zoon geeft, dan geef ik hem terug, en heel zijn leven zal hij van U zijn. Zien, gedenken, niet vergeten: meer vroeg zij eigenlijk niet. Eli zag een dronken vrouw. God zag Hanna. Hij had haar al die jaren gezien, aan elke tafel waar haar bord onaangeroerd bleef, en Hij had elk woord gehoord dat haar lippen zonder geluid vormden. Toen zij thuiskwam, dacht JHWH aan haar. Het is hetzelfde werkwoord als bij Noach, die in een kist ronddobberde op een wereld van water, en bij Rachel, die kinderloos naast haar zus zat (Gen. 8:1; 30:22). Zij ontving, zij baarde, en zij noemde hem Samuël, want, zei ze, ik heb hem van JHWH gebeden. Wie de jongen bij zijn naam noemde, sprak het verhoorde gebed uit. Een paar jaar lang was hij van haar: de eerste stappen, de eerste woorden, het kind om wie zij haar leven lang had gehuild, eindelijk op haar schoot.

Zij hield woord. Zodra het kind gespeend was, nauwelijks meer dan een peuter, bracht zij hem terug naar Silo, naar dezelfde deurpost, naar dezelfde oude priester, en zei: om dit kind heb ik gebeden, en JHWH heeft mij gegeven wat ik van Hem vroeg; nu geef ik hem, zolang hij leeft, aan JHWH terug. Jaren had zij God om dit ene gesmeekt, en nu, met het antwoord eindelijk in haar armen, legt zij het antwoord neer bij het altaar en loopt weg. De vrouw die niets had, geeft het enige wat zij ooit gekregen had terug aan de Gever. Op de terugweg van het altaar begint zij te zingen.

Er klinkt een jubel die de balken doet trillen, en haar eerste woorden gaan over haar God, nog niet over het kind. Mijn hart springt op in JHWH, zingt zij, mijn hoorn is verhoogd in JHWH. Drie keer slaat zij op dezelfde spijker, elke slag dieper: er is niemand heilig als JHWH; er is niemand buiten U; er is geen rots als onze God. Elk van de drie komt uit haar eigen leven. Heilig, want deze God is anders dan de goden van de buren, die je kunt inruilen, omkopen en sturen; Hij is de geheel Andere, die doet wat geen mens voorzien kan. Niemand buiten U, want in haar donkerste jaren was er niemand anders geweest om naartoe te gaan. Peninna's spot kon zij niet aan, Elkana's troost hielp niet, alleen bij Hem had zij haar ziel kunnen uitstorten. Geen rots als onze God, want haar leven was jarenlang drijfzand geweest, wegzakkend in schaamte bij elke maaltijd, en zij had onder al dat zand één steen gevonden die niet meegaf. Wie na jaren van zinken op vaste grond komt te staan, weet als geen ander wat een rots is.

Daarna bezingt zij de God die zij heeft leren kennen, de God die alles omkeert. De bogen van de helden breken, en wie struikelde wordt met kracht omgord. De verzadigden verhuren zich voor brood, en de hongerigen houden op met hongeren. De onvruchtbare baart er zeven, en de rijke aan kinderen verwelkt. JHWH doodt en maakt levend, Hij voert omlaag naar het graf en haalt eruit omhoog; Hij maakt arm en maakt rijk, Hij vernedert en verhoogt. Hij richt de geringe op uit het stof en tilt de arme uit de mesthoop, om hem te zetten bij de edelen, op een erezetel. Zij zingt haar eigen verhaal, uitvergroot tot de maat van de wereld. De vrouw die vernederd was en verhoogd, herkent in haar eigen omgekeerde lot de handtekening van een God die er vreugde in vindt de bordjes te verhangen, die de trotse van zijn troon licht en de vergetene een ereplaats geeft. Dat noemt zij onvergelijkbaar: niet dat Hij hoog is, maar dat Hij hoog is en Zich bukt naar de mesthoop. Geen enkele god die mensen ooit bedachten, zou het in zijn hoofd hebben gehaald groot te worden langs de weg naar beneden.

Helemaal aan het eind kijkt haar lied verder dan zij kan zien. JHWH zal de einden van de aarde richten, zingt zij, en Hij zal kracht geven aan Zijn koning en de hoorn van Zijn gezalfde verhogen. Israël had nog geen koning; het was de tijd van de richteren. Toch zingt een vrouw met een net weer leeg geworden schoot, als eerste in de Schrift, over de Koning die komen zal en over Zijn Gezalfde, Zijn Mesjiach. De hoop op de Messias wordt geboren in de keel van een vrouw die zojuist haar enige kind heeft weggegeven, ver van elk paleis. Eeuwen later grijpt een meisje uit Nazareth naar dit lied, wanneer zij hoort dat zij een Zoon zal dragen: machtigen heeft Hij van de troon gestoten en geringen verhoogd, hongerigen met goederen vervuld en rijken leeg weggezonden (Luk. 1:52-53).

Elk jaar daarna maakte Hanna een mantel voor de jongen, een kleine, en nam die mee wanneer zij met haar man opging naar Silo voor het jaarlijkse offer. Je ziet haar het hele jaar bezig, met de maat van een kind dat zij niet ziet opgroeien, de mantel elk jaar een stukje langer. En JHWH zag om naar Hanna. Zij werd zwanger en baarde drie zonen en twee dochters. Het is het woord waarmee God eens omzag naar Sara (Gen. 21:1). Hij had haar niet uit het oog verloren op de dag dat zij haar kind afgaf; Hij had haar nagekeken toen zij met lege armen naar huis liep. Een paar jaar later zit zij aan diezelfde tafel in Silo, en er staat weer een rij bordjes. Ditmaal zijn ze van haar.

Aantekening bij de grondtekst. Hanna naar 1 Samuël 1–2. De jaarlijkse vernedering en het dubbele deel: 1:1-8; het stille gebed en Eli's misverstand: 1:9-18; Samuëls geboorte en naam: 1:19-20; de gelofte "als U werkelijk de ellende van Uw dienares ziet": 1:11; "JHWH dacht aan haar": 1:19; vgl. Genesis 8:1; 30:22; het teruggeven van het kind: 1:24-28. De lofzang: 2:1-10; de drieslag "niemand heilig [...] niemand buiten U [...] geen rots als onze God": 2:2; de omkering: 2:4-8; "de hoorn van Zijn gezalfde": 2:10. De kleine mantel: 2:19; "JHWH zag om naar Hanna" en haar vijf kinderen: 2:21; vgl. Genesis 21:1. De rots (צוּר) vgl. Deuteronomium 32:4, 31. Het Magnificat: Lukas 1:46-55 (1:52-53). De Godsnaam als JHWH.