Koning van de volken

Er staat een vogelverschrikker in een komkommerveld, en Jeremia kan zijn ogen er niet van afhouden. Een paal met een dwarshout, een kleed eromheen, misschien een hoed erbovenop; van een afstand lijkt het bijna een mens. De vogels schrikken ervan, de eerste dagen. Na een week hebben ze door dat het niet beweegt, niet spreekt en nergens heen gaat. Zo, zegt de profeet, zijn de goden van de volken. Vrees ze niet, want kwaad doen kunnen ze niet, en goeddoen al evenmin.

Tegenover die paal zet Jeremia de belijdenis, en ze komt eruit als een zucht van opluchting: niemand is als U, JHWH. U bent groot, en groot is Uw Naam in kracht. Wie zou U niet vrezen, Koning van de volken? Want dat komt U toe. Want onder alle wijzen van de volken en in al hun koninkrijken is niemand als U. Hij is Koning van alle volken, ook van wie Hem niet kent, ook van Babel dat Hem uitlacht, ook van Moab. Die vrees maakt een mens niet klein. Wie voor deze Koning knielt, staat voor al het andere rechtop, en de vogelverschrikkers worden weer wat ze zijn: een paal met een kleed.

Daarna zet de profeet twee woorden naast elkaar, nietigheid en leven. Het woord dat hij voor de afgoden gebruikt, betekent ademtocht, een wolkje adem op een koude morgen, weg voordat je het goed gezien hebt. Er is geen geest in hen, zegt hij; je kunt ze vergulden tot ze blinken, maar je krijgt er geen adem in. JHWH is de levende God en de eeuwige Koning. Als Hij Zijn stem laat klinken, is er een gedruis van wateren aan de hemel; Hij trekt de wolken op van de einden van de aarde, Hij maakt de bliksem bij de regen en haalt de wind uit Zijn voorraadkamers. Het onweer trekt op boven datzelfde komkommerveld. De donder rolt als een stem over het land, en de vogelverschrikker staat er roerloos onder, met zijn kleed in de wind.

Voor God is zo'n paal meer dan een dwaasheid. Aan het begin van zijn boek laat Jeremia Hem terugdenken aan de woestijn (2:2). Hij weet het nog: een volk dat Hem achternaliep door zand en steen, zonder te vragen waar het water vandaan moest komen, omdat Hij er was. Daarna stelt Hij de vraag van elke verlaten geliefde: "Wat voor onrecht vonden uw vaderen in Mij, dat zij ver van Mij weggingen, de ademtocht achternaliepen en zelf ademtocht werden?" (2:5). Wat heb Ik verkeerd gedaan? De Schepper van wind en wolken vraagt het aan Zijn volk. Het antwoord geeft Hij Zelf, met een beeld uit het droge land: "Twee kwaden heeft Mijn volk gedaan: Mij hebben zij verlaten, de bron van levend water, om zich bakken uit te houwen, gebroken bakken, die geen water houden" (2:13). Ze ruilden een bron die stroomt voor een gat in de rots dat lekt. Een paal met een kleed is niets. Toch doet hij God pijn, want Zijn volk knielt ervoor.

Er is nog iets wat de Koning van de volken onderscheidt van elke vergulde paal, en Jeremia laat het horen waar men het het minst verwacht. Moab was een van Israëls oudste vijanden. Zijn koning Balak huurde ooit een profeet om Israël te vervloeken, en Moab had Israël altijd uitgelachen (48:27). Nu valt het oordeel over Moab, en Jeremia beschrijft het als een oogst die niet doorgaat. De wijngaarden van Sibma zijn kaalgeslagen, de wijn houdt op uit de persbakken, niemand treedt de druiven nog onder gejuich, en het gejuich dat nog klinkt, is geen gejuich (48:32-33). Midden in dat stille land begint Iemand te huilen. Het is God Zelf. "Daarom jammer Ik over Moab, om heel Moab roep Ik het uit [...] Meer dan om Jazer huil Ik om u, wijnstok van Sibma [...] Daarom klaagt Mijn hart om Moab als een fluit" (48:31-32, 36). De fluit was het instrument van de rouwstoet; wie een dode naar het graf bracht, liet fluitspelers voor zich uit gaan. God loopt mee in de rouwstoet van Zijn vijand. De Koning die het vonnis voltrekt, huilt om wie het treft, en het hoofdstuk eindigt niet bij de puinhopen: "Toch zal Ik het lot van Moab keren in het laatste van de dagen, spreekt JHWH" (48:47). Zijn tranen om Moab zijn geen afscheid.

Een vogelverschrikker kan niet huilen; hij kan niet eens omkijken naar het veld waarin hij staat. De Koning van de volken kijkt om, naar Babel dat Hem uitlachte en naar Moab dat Zijn volk bespotte, en Zijn hart klaagt als de fluiten in de wijngaarden van Sibma. Wie zou zo'n Koning niet vrezen? Jeremia kon niet weten hoe ver zijn vraag zou reiken. Aan het einde van alle dingen klinkt zij opnieuw, bij een zee van glas: wie zou U niet vrezen, Heer, en Uw Naam niet verheerlijken? Want alle volken zullen komen en zich voor U neerbuigen. De vogelverschrikkers zijn dan allang omgevallen. Eeuwen voor Jeremia was er al een Moabitische vrouw die de weg naar Bethlehem nam, om te schuilen onder de vleugels van de God van Israël, en die de overgrootmoeder van David werd. De Koning die om Moab huilde, krijgt Moab zingend terug.

*Aantekening bij de grondtekst. De afgod als vogelverschrikker in een komkommerveld: Jeremia 10:2-5. "Niemand is als U [...] wie zou U niet vrezen, Koning van de volken": 10:6-7. De levende God tegenover de afgoden als ademtocht (hèvèl): 10:3, 8, 10, 14-15. De Schepper-hymne (de stem als watergedruis, de wind uit de voorraadkamers): 10:12-13. De herinnering aan de woestijn en de verlaten God: 2:2, 5, 13. Balak en Bileam: Numeri 22–24; Moabs spot: Jeremia 48:27; de wijnoogst die verstomt: 48:32-33; God die over Moab klaagt: 48:31-32, 36; het herstel: 48:47. Jezus huilt over Jeruzalem: Lukas 19:41. In de tweede Kenner: de ironische lezing bij R.D. Jones en J.R. Lundbom, het stijlmiddel bij W. McKane, de letterlijke lezing bij H.G.L. Peels, Jeremiah 46-51 (HCOT; Leuven: Peeters, 2025); G. Fischer: "der weinende König der Nationen". Fluitspelers bij de rouw: vgl. Mattheüs 9:23. Ruth de Moabitische: Ruth 2:12; 4:17. "Wie zou U niet vrezen" op de zee van glas: Openbaring 15:3-4. De Godsnaam als JHWH.*