Het onvergelijkbare van de Dag

Lang geleden, in een nacht aan de oever van een riviertje, de Jabbok, bleef een man alleen achter terwijl zijn hele gezin al was overgestoken. In het donker greep iemand hem beet, een vreemde, een worstelaar, en ze rolden vechtend over de grond, uur na uur, de hele nacht, tot het licht begon te komen. De man was Jakob, de bedrieger, die zijn leven lang alles naar zijn hand had gezet en die nu voor het eerst niet won en niet verloor. Bij het aanbreken van de dag raakte de Vreemde zijn heup, en Jakob wist opeens met Wie hij worstelde. Ik laat U niet gaan, hijgde hij, tenzij U mij zegent. Hij kreeg een zegen en een nieuwe naam, Israël ("die met God strijdt"), en hij strompelde de morgen in, kreupel voor de rest van zijn leven, maar gezegend. Zijn zwaarste nacht eindigde bij dageraad.

Eeuwen later draagt een heel volk zijn naam. Jakob heet Israël, en Israël staat aan de rand van een nacht die zwaarder is dan die aan de rivier. Babel trekt op, en Jeremia, die jarenlang vooral onheil heeft moeten aankondigen, krijgt een opdracht die nergens bij lijkt te passen: schrijf alle woorden die Ik tot u gesproken heb in een boek, want er komen dagen dat Ik het lot van Mijn volk zal keren (Jer. 30:2-3). Het worden woorden van troost, en ze beginnen met een schreeuw. Wee, want die dag is groot, er is er geen als hij; het is een tijd van benauwdheid voor Jakob, maar hij zal eruit verlost worden (30:7). Jeremia noemt de ramp met opzet naar de man aan de Jabbok. Het volk dat Jakobs naam draagt, gaat door Jakobs nacht, en net als toen duurt de worsteling tot het licht komt.

Er is er geen als hij (me-ajin kamohoe). In de Schrift klinkt die formule bijna altijd over God: er is niemand als JHWH, onze God (Ex. 8:10); er is niemand heilig als JHWH (1Sam. 2:2). Een enkele keer klinkt ze over een mens. Toen Saul, een hoofd groter dan al het volk, voor Israël stond, riep Samuël: ziet u wie JHWH gekozen heeft? Er is niemand als hij onder heel het volk (1Sam. 10:24). Die koning eindigde op het gebergte van Gilboa, op zijn eigen zwaard (31:4). Uit mensenmond houdt "niemand als hij" over een mens geen stand; alleen waar God het Zelf over Zijn knecht zegt, zoals over Job (Job 1:8), blijft het staan. Jeremia zet de woorden boven een dag, en daar houden ze wel stand, omdat het Gods dag is. In de profeten is "de dag" het uur waarop God Zelf ingrijpt, om te richten en te redden. Voor Jeremia's eerste hoorders viel die dag samen met de val van Jeruzalem; de profeten kijken door die ramp heen naar een laatste Dag. De God zonder gelijke heeft een dag zonder gelijke.

Een hoofdstuk verder wordt het nacht in Rama. Op een heuvel ten noorden van Jeruzalem huilt een vrouw, en zij laat zich niet troosten. Het is Rachel, de moeder van Jozef en Benjamin, al eeuwen begraven, en toch hoort de profeet haar klagen om haar kinderen, omdat zij er niet meer zijn (Jer. 31:15). De ballingen trekken voorbij in lange rijen, op weg naar Babel, en hun stammoeder huilt hen na uit het graf. God spreekt haar toe, zacht, zoals je een moeder aanspreekt bij een leeg kinderbed: houd uw stem in van huilen en uw ogen van tranen; er is hoop voor uw toekomst, uw kinderen keren terug (31:16-17). Terwijl Hij haar troost, verraadt Hij Zichzelf. Efraïm, haar kleinzoon, noemt Hij Zijn eigen kind: Is Efraïm Mij een dierbare zoon, een kind om Mij in te verheugen? Want zo vaak als Ik tegen hem spreek, moet Ik nog altijd aan hem denken. Daarom zijn Mijn ingewanden in beroering om hem; ontfermen zal Ik Mij over hem, ontfermen (31:20).

Rachel is niet de enige die die nacht wakker ligt. Hamoe me'ai, staat er: Mijn ingewanden zijn in beroering. Me'im is het binnenste van een mens, de buik, de ingewanden, ook de schoot waarin een moeder haar kind draagt, de plek waar het gevoel zit dat zich niet laat wegredeneren. Hamah is het geluid van iets wat niet tot rust komt: het bruisen van golven, het kreunen van een duif, het klagen van een fluit. 15 verzen verder gebruikt Jeremia hetzelfde werkwoord voor de zee die God opzweept tot haar golven bruisen (31:35), en zo klaagde ook Gods hart om Moab als een fluit (48:36). Zo kolkt het nu in God om Efraïm. Bij Hosea keerde Zijn hart zich om; hier wil Zijn binnenste niet stil worden, en het slot verdubbelt het werkwoord van de moederschoot (racheem arachamennoe). Het is de taal van een ouder die midden in de nacht rechtop in bed zit omdat zijn kind niet thuis is, en die bij elk geluid op straat luistert of de deur opengaat.

Waar het vandaan komt, had Hij kort daarvoor al gezegd: met eeuwige liefde heb Ik u liefgehad; daarom trek Ik u met trouwe liefde (31:3). Wat Hij doet wanneer de nacht voorbij is, zegt Hij een hoofdstuk later in woorden die God nergens anders over Zichzelf gebruikt: Ik zal Mij over hen verheugen om hun goed te doen, en Ik zal hen in dit land planten, in trouw, met heel Mijn hart en heel Mijn ziel (32:41). Het grote gebod van Deuteronomium 6:5 wordt door God Zelf vervuld, en wie Hij zo liefheeft, is een volk in ballingschap. Achter de benauwdheid van Jakob staat een Vader die het niet over Zijn hart kan verkrijgen.

Zo heeft de Dag twee gezichten, zoals de Naam op de berg twee vleugels had: een tijd van benauwdheid voor Jakob, en de dag waaruit hij verlost wordt. Het diepste gericht en de grootste redding vallen op één dag. Wat op de berg naast elkaar stond, genade en recht, staat hier na elkaar in de tijd, eerst de nacht en dan de morgen, en het is dezelfde God in beide. De Dag wordt daardoor niet kleiner dan Jeremia zegt. Toch is de Naam die erover wordt uitgeroepen, nog altijd de Naam van de berg, van de God die vreugde vindt in chesed en de zonden in de zee werpt. Over die Dag heeft Zijn karakter het eerste en het laatste woord.

Aan de Jabbok hield Jakob vast tot het licht kwam: ik laat U niet gaan, tenzij U mij zegent. Jeremia laat de andere kant van die nacht zien. God kon Jakob al die tijd niet loslaten; zo vaak als Hij tegen hem spreekt, moet Hij aan hem denken. De Dag die naar Jakob genoemd is, zal groot zijn, en er is er geen als hij. Maar de God die hem brengt, houdt Jakob vaster dan Jakob Hem ooit vasthield.

Aantekening bij de grondtekst. De nacht aan de Jabbok: Genesis 32:22-32. Het boek van troost: Jeremia 30:2-3. De Dag: Jeremia 30:7, met de onvergelijkbaarheidsformule מֵאַיִן כָּמֹהוּ ("er is er geen als hij"); dezelfde formule over God: Exodus 8:10; 1 Samuël 2:2; over Saul (אֵין כָּמֹהוּ): 1 Samuël 10:23-24; zijn einde op de Gilboa: 1 Samuël 31:1-4. Rachel in Rama en Gods troost: Jeremia 31:15-17. "Mijn ingewanden zijn in beroering" (הָמוּ מֵעַי) en de verdubbelde ontferming (רַחֵם אֲרַחֲמֶנּוּ): 31:20; vgl. Hosea 11:8. הָמָה voor de bruisende golven: Jeremia 31:35; voor Gods klagen om Moab: 48:36. De eeuwige liefde: 31:3. "Met heel Mijn hart en heel Mijn ziel": 32:41; vgl. Deuteronomium 6:5. De God die Zich verheugt in trouwe liefde en de zonden in de zee werpt: Micha 7:18-19. "Niet van harte": Klaagliederen 3:33. De eschatologische invulling blijft hier terughoudend: karakter, geen kalender. De Godsnaam als JHWH.