De Dag en de Schepper

Bij Joël verdonkert de hemel. Een sprinkhanenleger komt in golven, en golf na golf vreet het land kaal tot op de schors, tot er van de wijnstok niets over is en van de vijgenboom een witte tak. De profeet ziet erin een voorbode van iets veel groters: "Wee die dag, want de dag van JHWH is nabij, en hij komt als een verwoesting van de Almachtige" (Joël 1:15). Wie goed luistert, hoort Wie er voor dat leger uit loopt: "JHWH laat Zijn stem klinken vóór Zijn leger uit [...] groot is de dag van JHWH en zeer ontzagwekkend, wie zal hem verdragen?" (2:11). Het oordeel komt van God Zelf, en daarom is er een uitweg. Een God die het oordeel zendt, kan het ook terugnemen.

Midden in die duisternis klinkt een oproep die zich beroept op Wie God is: "Scheur uw hart en niet uw kleren, en keer terug tot JHWH, uw God, want Hij is genadig en barmhartig, geduldig en rijk aan trouwe liefde, en heeft berouw over het kwaad" (2:13). Het is de Naam van de berg, en Joël hangt er één zin aan: wie weet keert Hij Zich om en heeft Hij berouw (2:14). Er staat geen "Hij zál", er staat "wie weet". Het is de bange, hoopvolle gok van wie zich werpt op een genade die hij niet kan afdwingen. De priesters liggen huilend tussen de voorhal en het altaar en smeken: spaar Uw volk (2:17).

In het eerste hoofdstuk had al geklonken hoe God naar dat land kijkt. "Een volk is opgekomen tegen Mijn land [...] het heeft Mijn wijnstok verwoest en Mijn vijgenboom kaalgevreten" (1:6-7). Mijn wijnstok. De ranken van een boer in Juda noemt God de Zijne. Kale stammen, een witte vijgentak, huilende priesters, en boven dat land een God die het niet langer kan aanzien. Op het gesmeek van de priesters volgt de zin die alles omkeert: "Toen ijverde JHWH voor Zijn land en had Hij medelijden met Zijn volk" (2:18). Ijveren is het werkwoord van de Naam die God op de berg naast barmhartig uitriep, Jaloers, en hier brandt die gloed voor een kaalgevreten akker. Hij drijft het leger weg naar een dor land. De vijgenboom en de wijnstok geven weer hun kracht, de dorsvloeren raken vol koren, en Hij belooft: "Ik zal u de jaren vergoeden die de sprinkhaan heeft opgegeten" (2:25). Wie dacht dat God bij de verwoesting toekeek, ziet Hem nu Zelf het land te hulp schieten. "Ik ben JHWH, uw God, en niemand anders" (2:27). Daarna zal Hij Zijn Geest uitstorten op alle vlees (2:28), de belofte die op de Pinksterdag in Jeruzalem zou losbarsten.

Joël eindigt met een brul: "JHWH brult uit Sion en laat Zijn stem horen uit Jeruzalem, en hemel en aarde beven; maar JHWH is een toevlucht voor Zijn volk" (3:16). Met dezelfde regel begint de volgende profeet op de rol (Am. 1:2), en Amos weet wat een brul is. Hij is veehoeder en kweker van wilde vijgen in Tekoa, geen beroepsprofeet (7:14). Hij heeft nachten in het open veld gelegen, aan de rand van de woestijn van Juda, met het Zevengesternte en de Orion boven zijn kudde. Hij heeft de leeuw horen brullen in het donker, en hij weet wat er de volgende morgen van een schaap over is: twee pootjes en een stukje oor (3:12). "De leeuw heeft gebruld, wie zou niet vrezen? De Heer JHWH heeft gesproken, wie zou niet profeteren?" (3:8).

Met die brul in zijn oren trekt hij naar het welvarende noorden, waar men op ivoren bedden ligt terwijl de arme verkocht wordt voor een paar sandalen (6:4; 2:6). Daar spreekt hij zijn zwaarste woord, en het opent met een liefdesverklaring: "U alleen heb Ik gekend van alle geslachten van de aarde; daarom zal Ik al uw ongerechtigheden aan u bezoeken" (3:2). Gekend is het woord jada uit hoofdstuk 1, het woord voor de intimiteit van man en vrouw. Van alle families op aarde koos God er één om zo dicht bij te komen. Dat "daarom" klinkt eerst onlogisch. Zou er niet moeten staan: daarom zal Ik u sparen? Zo spreekt een minnaar, geen rechter op afstand. Een vreemde kan je ontrouw onverschillig laten; de vrouw met wie je je leven deelt, niet. Hoe dichter God bij een volk komt, hoe dieper de ontrouw Hem raakt. Wat daar uit Sion brult, is een gekwetste liefde.

In Samaria verlangen ze intussen naar de dag van JHWH. Ze rekenen erop dat Hij die dag hun vijanden verslaat. Amos draait het om: "Wat moet u met de dag van JHWH? Hij is duisternis en geen licht. Het is alsof iemand vlucht voor een leeuw, en een beer komt hem tegemoet; hij komt thuis, leunt met zijn hand tegen de muur, en een slang bijt hem" (5:18-19). Onaangekondigd komt die dag niet. Vijf keer had God aangeklopt, met honger, droogte, verdorring in het koren, pest en verwoesting, en vijf keer sluit Amos af met hetzelfde refrein: "en toch hebt u zich niet tot Mij bekeerd, spreekt JHWH" (4:6-11). Het is het refrein van een God die na elke slag bleef kijken of er iemand terugkwam.

Ook de herder zelf kan het niet aanzien. In een visioen ziet hij een sprinkhanenzwerm opkomen over het jonge gras, daarna een vuur dat de grote diepte verteert, en twee keer roept hij het uit, eerst "vergeef toch", dan "houd toch op", met hetzelfde argument: "Heer JHWH, hoe zal Jakob bestaan, zo klein als hij is?" (7:2,5). Twee keer laat God Zich vermurwen: "JHWH kreeg berouw hierover. Het zal niet gebeuren" (7:3,6). Het "wie weet" van Joël krijgt hier een gezicht. Een veehoeder pleit voor een volk dat hem niet wil horen, en de Maker van de Orion geeft toe. Pas bij het derde visioen houdt God een schietlood naast de muur en zegt Hij: "Ik zal niet meer aan hem voorbijgaan" (7:8).

Toch eindigt ook dit boek niet bij het schietlood. Tussen de dreigingen door had Amos al getekend met de Naam van Hem die hij boven zijn kudde zag staan: "Hij die het Zevengesternte en de Orion maakte, die de doodsschaduw verandert in morgen [...] JHWH is Zijn Naam" (5:8). Dezelfde die de Orion ophing, sloot een verbond met een handvol slaven, en Hij laat het niet los. De vervallen hut van David wordt weer opgericht, de ploeger haalt de maaier in, de bergen druipen van jonge wijn, zoals ze bij Joël al deden (Am. 9:11-13; Joël 3:18), en "zij zullen nooit meer weggerukt worden uit hun land" (9:15).

Midden in die belofte valt de naam Edom (9:12), en de volgende rol gaat over niets anders. Obadja is het kortste boek van het Oude Testament, 21 verzen, en het draagt een wond die in Israël nooit is geheeld (Ps. 137:7). Jeruzalem brandt. Over de wegen naar het zuiden strompelen vluchtelingen, en op de kruisingen staan mannen uit Edom, nakomelingen van Esau, de tweelingbroer van Jakob. Ze kijken toe, ze lachen, ze plunderen mee, en wie ontsnapt, snijden ze de weg af en leveren ze uit. God heeft het gezien, en Hij somt het op, regel na regel, zoals alleen iemand dat doet die erbij was en elk gezicht heeft onthouden: "U had niet moeten neerzien op de dag van uw broeder [...] U had niet moeten staan op de kruising om zijn vluchtelingen af te snijden" (Ob. 12-14). Om "het geweld aan uw broeder Jakob" (10) keert de dag van JHWH zich nu tegen Edom: "Zoals u gedaan hebt, zal u gedaan worden" (15). Het boek eindigt bij dezelfde horizon als Amos. Redders trekken op naar de berg Sion, "en het koningschap zal van JHWH zijn" (21).

Een boer in Juda staat aan de rand van zijn akker, die een jaar eerder nog kaal was tot op de schors. Nu staat het koren er weer, en aan de wijnstok die God de Zijne noemde, hangen trossen. Hij heeft het niet verdiend en niet afgedwongen; hij heeft zijn hart gescheurd en gehoopt op een "wie weet". De God die hem dat jaar ontnam, geeft hem de jaren terug. Zo is de Maker van de Orion: een Rechter voor Wie niemand zich verbergen kan, die geen gezicht vergeet op de kruising en geen rank op de heuvel, en die jaloers is op wat van Hem is. De macht die u niet ontkomen kunt, is de macht die u niet loslaten wil.

*Aantekening bij de grondtekst. De sprinkhanen en de Dag: Joël 1:4, 15; "Mijn land", "Mijn wijnstok": 1:6-7; God aan het hoofd van Zijn leger: 2:11; de oproep met de genadeformule en "wie weet": 2:13-14; de priesters tussen voorhal en altaar: 2:17; vgl. Exodus 32:12; de ijver en het medelijden (wajeqanne', wajachmol): 2:18; vgl. Exodus 34:14; de vergoede jaren: 2:25; "Ik ben JHWH, uw God, en niemand anders": 2:27; de uitstorting van de Geest: 2:28-29; Handelingen 2:16-21; JHWH brult uit Sion: Joël 3:16; Amos 1:2; de bergen die druipen van jonge wijn: Joël 3:18; Amos 9:13. Het middelste woord van Joël 2:12-14 is חַנּוּן, "genadig". De variant met "berouw over het kwaad": Joël 2:13; Jona 4:2; vgl. Exodus 32:14; de volgorde "genadig en barmhartig": Psalm 111:4; 145:8. Amos als veehoeder en kweker van wilde vijgen: Amos 1:1; 7:14; de arme verkocht voor sandalen: 2:6; de ivoren bedden: 6:4; "U alleen heb Ik gekend": 3:2; de leeuw die brult: 3:8; de herder die twee pootjes en een stukje oor redt: 3:12; het vijfvoudige "en toch hebt u zich niet bekeerd": 4:6-11; de Schepper-doxologieën met "JHWH is Zijn Naam": 4:13; 5:8; 9:5-6; de dag van JHWH als duisternis: 5:18-20; de voorbede en Gods berouw: 7:1-6; het schietlood, "Ik zal niet meer aan hem voorbijgaan": 7:7-8; Edom en het herstel van de vervallen hut van David: 9:11-15. Edom bij de val van Jeruzalem: Obadja 10-14; vgl. Psalm 137:7; "zoals u gedaan hebt": Obadja 15; "het koningschap zal van JHWH zijn": Obadja 21. De Godsnaam als JHWH; de citaten in moderne werkvertaling.*