Om kikkers en hagel

Egypte was het drukste pantheon van de oude wereld. Er was een god voor de Nijl en een god voor de zon, een godin met een kikkerkop voor de geboorte en een god met een jakhalskop voor de dood; goden voor de oogst, de storm, de vruchtbaarheid, het schrift, de liefde en de oorlog. Bovenop die hele stapel stond een mens die zichzelf voor een god hield: de farao, zoon van de zon, de levende Horus, de spil waar hemel en aarde om moesten draaien. Zijn woord was wet omdat zijn woord goddelijk heette. In dat land, waar het van goden krioelde, zwoegde een volk van slaven dat de Naam van zijn eigen God bijna vergeten was. Na vier eeuwen tichelbakken en zweepslagen wist Israël nog maar half tot wie het riep.

Toen kwam er een oude herder de woestijn uit, 80 jaar oud, met een staf en een stotterende tong, en hij bracht een boodschap die geen god van Egypte ooit had aangehoord: laat Mijn volk gaan. De god-koning lachte de lach van wie nooit tegenspraak heeft gekend. Wie is JHWH, dat ik naar Hem zou luisteren? Ik ken die god niet. Het was, op zijn manier, een eerlijke vraag. En heel de rest van het verhaal is het antwoord erop, een antwoord dat Egypte tot in zijn fundamenten zou voelen dreunen.

Overreden was niet Gods bedoeling; Hij kwam om Egypte te ontmaskeren. "Aan al de goden van Egypte zal Ik gericht oefenen," zei Hij, en zo gebeurde het, god voor god. De Nijl, die als een levende godheid werd bewierookt, kleurde rood en stonk van het bloed; de bron van al het leven werd een open riool. Uit datzelfde water kwamen de kikkers, heilig aan de godin van de geboorte, bij miljoenen aan land gekropen. Het land werd bedolven onder zijn eigen heiligheid, met kikkers in de bedden, in de ovens, in de deegtroggen, tot het gewijde dier een gruwel werd waar niemand meer overheen durfde te stappen. De zon, de allerhoogste, het gezicht van de koning zelf, doofde voor drie dagen tot een duisternis die zo dik hing dat je haar tussen je vingers voelen kon; drie dagen lag de zonnegod dood aan zijn eigen hemel. In de laatste nacht viel de goddelijke troonopvolger, de zoon van de zoon van de zon, en met hem de belofte dat Egyptes goddelijkheid eeuwig zou duren. Plaag na plaag werd een god van zijn voetstuk gestoten, tot het rijkste pantheon van de wereld in scherven op de grond lag.

Toch ligt het keerpunt van heel dit gericht bij de bespottelijkste plaag, en het hangt aan één woord. Toen de kikkers het leven onhoudbaar hadden gemaakt, liet de trotse farao de gehate Mozes komen en smeekte hem, hij die geen macht boven zich duldde, om tot zijn God te bidden dat Hij ze weghaalde. Mozes vroeg, bijna hoffelijk, wanneer hij voor hem zou bidden. De farao mocht zelf het uur kiezen. En de farao – je leest het, en je leest het opnieuw, want het is te dwaas om waar te zijn – de farao zei: morgen. Nog één nacht met de kikkers in zijn bed, tussen zijn lakens, op zijn borst, als hij maar niet hoefde toe te geven dat een ander gelijk had. Goed, zei Mozes, het zal gaan zoals u zegt, opdat u weet dat er niemand is als JHWH, onze God.

Voor het eerst in heel de Schrift klinkt hier de zin die alles zal dragen: niemand is als JHWH. Geen priester in wit linnen zingt haar in een heiligdom; zij wordt uitgesproken in een paleis dat naar rottende kikkers stinkt, tegen een man die zichzelf voor god hield, over ongedierte. De God van hemel en aarde bewijst Zijn énig-zijn met kwakende amfibieën en niet met de sterren, omdat Hij het niet nodig heeft groot te doen om de grootste te zijn. Wie werkelijk alles is, kan het zich veroorloven te beginnen bij het kleinste.

Een paar plagen later herhaalt Hij het, nu in de eerste persoon, zodat er geen twijfel kan bestaan wie de vraag straks zal beantwoorden. Vlak voor de hagel laat God tegen de farao zeggen: dit keer zend Ik al Mijn plagen tegen uw hart, opdat u weet dat er op heel de aarde niemand is als Ik. Twee keer klinkt het in Egypte, de tweede keer uit Gods eigen mond, en beide keren met hetzelfde doel: opdat u weet. Het Hebreeuwse werkwoord, jada, reikt verder dan weten; het betekent kennen, ervaren, vertrouwd raken, en het is het woord waarmee de Schrift zegt dat Adam zijn vrouw Eva kende (Gen. 4:1). God ontmantelt een rijk omdat Hij gekend wil worden. De vraag die dit boek volgt, hebben geen vrome mensen bedacht om haar later aan God toe te schrijven. God spreekt haar zelf uit, in het land waar Hij het minst welkom is, tegen de macht die het hardst ontkent dat Hij bestaat.

Dat woord, morgen, ligt ons allemaal in de mond. Er zit in ieder mens een koning die liever nog één nacht met de kikkers slaapt dan één ogenblik erkent dat hij het bij het verkeerde eind heeft; die de vertrouwde ellende verkiest boven de onbekende overgave; die uitstelt en uitstelt, omdat toegeven voelt als verliezen. U kent uw eigen kikkers, de gewoonte waar u niet vanaf komt, de wrok die u koestert, het beeld van uzelf dat u niet durft los te laten. En u kent de stem die zegt: morgen, morgen, nog niet vandaag. God wacht die morgen af met een geduld dat verbijstert. Maar Hij laat de vraag staan, tegen de farao en tegen u. Hoelang nog houdt u vast aan wat u vermorzelt, terwijl er niemand is als Hij?

Aan de farao laat Hij het zeggen nog vóór de eerste plaag valt: "Israël is Mijn zoon, Mijn eerstgeborene. Laat Mijn zoon gaan, opdat hij Mij dient" (Ex. 4:22-23). Wat volgt, is meer dan een proces tegen goden. Het is een Vader die Zijn kind komt halen, en de laatste plaag treft de eerstgeboren zoon van de man die de Zijne niet wilde laten gaan. Mozes noemt 40 jaar later de grond van alles: niet omdat dit volk talrijker was dan andere, want het was het kleinste van alle, "maar omdat JHWH u liefhad" (Deut. 7:7-8). Het werkwoord dat er vlak voor staat, is nog sterker. JHWH had Zijn hart aan hen gehangen (chasjaq), staat er: Hij hechtte Zich aan hen, Hij verlangde naar hen, met het woord dat ook klinkt wanneer een man zijn hart verliest aan een vrouw. De God die gekend wil worden, heeft Zelf Zijn hart verloren.

Zie voor wie Hij dit alles doet: een hoop slaven die Zijn Naam waren kwijtgeraakt en die, zodra de honger kwam, terug zouden verlangen naar de vleespotten van hun slavernij. Vroom waren ze niet, en waardig evenmin. Hij vecht voor hen al voordat zij van Hem houden. Hij bewijst Wie Hij is aan wie Hem nog niet kennen. Zo is deze God vanaf de eerste bladzijde: Hij begint bij wie niets heeft en wacht niet tot iemand het verdient, en dat is, als u het aandurft te geloven, het beste nieuws dat er bestaat.

*Aantekening bij de grondtekst. De plagen naar Exodus 7–12. "Aan al de goden van Egypte zal Ik gericht oefenen": Ex. 12:12; vgl. Num. 33:4. "Opdat u weet dat er niemand is als JHWH, onze God" (de kikkers): Ex. 8:10; "opdat u weet dat er op heel de aarde niemand is als Ik" (vóór de hagel): Ex. 9:14. Jada als intiem kennen: Gen. 4:1; vgl. Am. 3:2. "Israël is Mijn zoon, Mijn eerstgeborene": Ex. 4:22-23; "omdat JHWH u liefhad" en chasjaq: Deut. 7:7-8; 10:15; voor het menselijke gebruik vgl. Gen. 34:8; Deut. 21:11, beide in een beladen context. De dode kikkers en het verharde hart: Ex. 8:13-15; "Heden, als u Zijn stem hoort": Ps. 95:7-8; "zolang het heden heet": Heb. 3:13. De Godsnaam als JHWH.*