De 12 kleine profeten, van Hosea tot Maleachi, stonden samen op één boekrol en werden gelezen als één boek, de Twaalf. Door al hun stemmen heen klinkt de Naam die God op de Sinaï over Zichzelf uitriep: barmhartig en genadig, geduldig en rijk aan liefde en trouw. Vier hoofdstukken volgen die stemmen; daarna krijgt de slothymne van Micha (Mi. 7:18-20) een eigen hoofdstuk.
De rol opent met een opdracht die geen mens zou durven geven en die God toch geeft. "Ga heen, neem u een vrouw van de hoererijen," zegt JHWH tegen de jonge profeet, en Hosea gehoorzaamt en trouwt Gomer, die hem niet trouw zal blijven. Het is de meest gewaagde beeldspraak van heel de Schrift: God laat hier geen leerstuk uitleggen, Hij laat een mens in eigen huid ondergaan wat Hijzelf ondergaat. Israël is Zijn bruid, en Israël loopt achter minnaars aan, achter de Baäls die regen en koren en olie beloven, achter de tastbare goden die je kunt zien en aanraken en in de hand kunt houden. God laat Hosea die pijn van binnenuit voelen, tot in de vernedering aan toe.
De kinderen die uit dit huwelijk komen, dragen namen die vonnissen zijn. Het eerste heet Jizreël, naar het bloed dat daar vergoten is. Het tweede is een dochter, en God zegt: noem haar Lo-Ruchama, "geen ontferming", "want Ik zal Mij voortaan niet meer ontfermen over het huis van Israël" (1:6). Het is de ontferming van de moederschoot uit de Naam op de berg, en die wordt nu ontzegd. Het derde, een zoon, krijgt de zwaarste naam van al: Lo-Ammi, "niet Mijn volk", "want u bent Mijn volk niet, en Ik zal er voor u niet zijn" (1:9). In dat laatste klinkt de Naam uit de braambos door, "Ik zal er zijn", nu met "niet" ervoor. "U bent Mijn volk, en Ik ben uw God" was de zin die alles bijeenhield, en nu wordt hij woord voor woord uit elkaar gehaald. Geen ontferming meer. Niet Mijn volk. Ik zal er niet zijn. Er lijkt geen weg terug.
De prijs komt jaren later. Gomer is dan zo diep weggezonken in de macht van een ander dat ze alleen nog teruggekocht kan worden. God zegt tegen Hosea: "Ga opnieuw heen, heb een vrouw lief die door een ander wordt bemind en overspel pleegt, zoals JHWH de Israëlieten liefheeft" (3:1). En Hosea gaat en koopt zijn eigen vrouw terug, met 15 zilverstukken en anderhalve zak gerst, de prijs van een slaaf. Zo koopt God Zijn overspelige bruid terug van de markt waar zij zichzelf verkocht, met zilver in plaats van woorden. Liefde die betaalt.
Maar eerst gaat God weg. Het is de bittere bladzijde die onder heel de Twaalf ligt: "Ik zal heengaan en terugkeren naar Mijn plaats, totdat zij zich schuldig weten en Mijn aangezicht zoeken; in hun benauwdheid zullen zij Mij ernstig zoeken" (5:15). De Man verlaat Zijn huis. Hij heeft nog steeds lief, maar een liefde die zich eindeloos laat bedriegen zonder ooit weg te gaan, wordt onverschilligheid. Zijn weggaan is Zijn liefde, in de enige vorm die de ontrouw nog raken kan: het gemis. Hij trekt Zich terug in de stilte en wacht, opdat de bruid Hem zal missen en zoeken.
Aan de andere kant van dat gemis komt de bruid stamelend terug: "Kom, laten wij terugkeren tot JHWH, want Hij heeft verscheurd en Hij zal ons genezen, Hij heeft geslagen en Hij zal ons verbinden. Hij zal ons na twee dagen levend maken, op de derde dag zal Hij ons doen opstaan, en wij zullen voor Zijn aangezicht leven" (6:1-2). Er zit een opstanding in dat lied, drie dagen diep. Maar Hosea is te eerlijk om het daarbij te laten, want God antwoordt op het mooie lied met een zucht: "Wat moet Ik met u doen, Efraïm? Uw trouwe liefde is als een morgenwolk, als de dauw die vroeg verdwijnt" (6:4). De terugkeer is te vluchtig; de bruid meent het maar half. Hier zou elk menselijk verhaal eindigen, met een geduld dat op is en een liefde die zich niet nog eens laat gebruiken.
Een paar hoofdstukken verder spreekt God Zichzelf uit met een openheid die de adem beneemt. Hij gebruikt het beeld van een vader die zijn kind heeft leren lopen: "Ik leerde Efraïm lopen, Ik nam hen op Mijn armen [...] Ik trok hen met menselijke touwen, met koorden van liefde [...] Ik was voor hen als degenen die het juk van hun kaken oplichten, en Ik reikte hem voer toe" (11:3-4). De God die het volk als een peuter aan de handjes leerde stappen. Als datzelfde volk zich toch afkeert, gebeurt er iets in God wat Hijzelf hardop benoemt: "Hoe zou Ik u prijsgeven, Efraïm, u overleveren, Israël? Hoe zou Ik u maken als Adma, u stellen als Zeboïm? Mijn hart keert zich in Mij om, al Mijn medelijden is opgewekt. Ik zal Mijn brandende toorn niet ten uitvoer brengen [...] want Ik ben God en geen mens, de Heilige in uw midden" (11:8-9).
Twee woorden in die regel laten zien wat er in God gebeurt. "Keert zich om" is hetzelfde werkwoord waarmee Genesis de ondergang van Sodom beschrijft: God keerde die steden om (Gen. 19:25). Adma en Zeboïm, die God in dezelfde adem noemt, zijn de zustersteden die met Sodom ten onder gingen. Efraïm had dat lot verdiend, en het vonnis lag klaar. Toch valt de omkering op een andere plek: niet Efraïm wordt omgekeerd, maar Gods eigen hart. Het oordeel slaat naar binnen, in God Zelf. Het tweede woord, "opgewekt", betekent letterlijk "gaan gloeien". Zo gloeide het binnenste van Jozef toen hij na al die jaren zijn jongste broer voor zich zag staan, zo heftig dat de onderkoning van Egypte de kamer uit moest om te huilen (Gen. 43:30). Met die woorden beschrijft God wat er in Zijn innerlijk gebeurt bij de gedachte Efraïm op te geven.
Honderden jaren vóór Micha geeft God hier Zelf het antwoord op de vraag van dit boek. Waarom vernietigt Hij Zijn ontrouwe bruid niet, zoals elk mens zou doen? Want Ik ben God en geen mens. Een mens zou na zoveel ontrouw de deur voorgoed sluiten, en niemand zou hem ongelijk geven. God is niet minder rechtvaardig dan een mens; Hij is méér. Hosea kent het gericht maar al te goed, en toch wint het medelijden het van de toorn. Zo spreekt de Heilige, en Zijn heiligheid toont zich in een trouw die de onze ver te boven gaat.
Hoe die trouw eruitziet, had Hosea al eerder laten zien, toen hij vertelde hoe God Zijn bruid terugwint. Hij dwingt haar niet; Hij maakt haar het hof. "Daarom, zie, Ik zal haar lokken, Ik zal haar naar de woestijn leiden en tot haar hart spreken" (2:13). In de woestijn, waar het ooit begon, zal zij Hem niet langer "mijn Baäl" noemen, "mijn heer", maar "Mijn Man" (2:15). Dan volgt het huwelijksaanzoek: "Ik zal u Mij ondertrouwen voor eeuwig; Ik zal u Mij ondertrouwen in gerechtigheid en recht, in trouwe liefde en ontferming; Ik zal u Mij ondertrouwen in trouw, en u zult JHWH kennen" (2:18-19). De bruidsprijs werd in Israël door de bruidegom betaald. Hier betaalt God, en Hij betaalt met Zichzelf: met de eigenschappen die Hij op de berg over Zichzelf uitriep.
Het laatste hoofdstuk van Hosea sluit met een belofte die alle wonden geneest: "Ik zal hun afkerigheid genezen, Ik zal hen vrijwillig liefhebben" (14:5), om niet, uit vrije wil, zonder dat er iets tegenover staat. De Man die wegging bij Zijn vrouw, komt thuis zonder te mokken, met genezing in Zijn handen.
In het huis van Hosea groeide een jongen op die "niet Mijn volk" heette. Onder die naam speelde hij op straat, onder die naam kende het dorp hem. Tot God Zelf zegt: noem hem anders (2:22). Zo antwoordt de eerste stem van de Twaalf op de vraag wie er is als Hij, en het antwoord gaat niet over macht. Het is het antwoord van een Man in Wie het hart zich omkeert, van een Vader die Zijn kind leerde lopen en het niet kan prijsgeven, van de Heilige die geen mens is en daarom niet loslaat. Als u zich ooit Lo-Ammi hebt gevoeld – niet Zijn volk, buiten de ontferming, aan de verkeerde kant van een deur die u zelf dichtsloeg – dan is Hosea voor u geschreven. De God die het kind die naam gaf, zegt nu tegen hem: u bent Mijn volk.
KennerDe berg in Hosea
Hosea citeert de Naam van Exodus 34 nergens woordelijk, maar het boek volgt het patroon van Exodus 32-34: het volk valt af, en JHWH vernieuwt toch het verbond. Dezelfde woorden keren terug. JHWH zal Zich niet meer ontfermen (racham) en niet meer dragen (nasa) (1:6), en later doet Hij het weer (2:22; 14:3-4). "Mijn volk" grijpt terug op de verbondssluiting bij de berg (1:9; 2:22). In Hosea 11 strijden het medelijden (nichumim) en de woede (af) met elkaar, en het medelijden wint (11:8-11).
Dat de twee werkwoorden van 11:8 elders zo gebruikt worden, kan ieder nagaan: nèhpach ("omgekeerd") als in Genesis 19:25, nichmeroe ("gaan gloeien") als in Genesis 43:30. Dat Hosea bewust op Sodom zinspeelt, ligt voor de hand omdat Adma en Zeboïm in hetzelfde vers staan (vgl. Deut. 29:23), maar het blijft een lezing; het werkwoord hafach is gewoon genoeg om ook zonder die toespeling te staan. H.G.L. Peels ziet in deze ommekeer van Gods hart de scherpste aanwijzing dat wraak en liefde in God geen tegenspraak vormen, wel soms een spanning, en dat er tussen beide geen evenwicht bestaat: toorn en wraak zijn variabelen, de liefde is een constante.
HartIk ben God en geen mens
Veel mensen dragen een god met zich mee die eigenlijk een uitvergroot mens is: iemand die liefheeft zolang je het verdient, die de rekening bijhoudt en van wie het geduld, net als het onze, op een gegeven moment op is. Zo'n god maakt van thuiskomen een risico dat je niet meer durft te nemen.
Hosea 11:9 haalt er een streep door. U kunt Zijn liefde niet uitputten door een mens te zijn, want zij is niet menselijk. Daarom mag u terugkomen, ook als u weet dat uw trouw maar een morgenwolk was. Hij weet het al, en Hij houdt de deur open.
Wie in een woestijn zit (een huwelijk dat leeg aanvoelt, een gemis dat niet overgaat, een geloof dat droog is geworden), denkt vaak dat God hem daar heeft achtergelaten. Hosea leest het anders. De woestijn is de plek waar God Zijn bruid mee naartoe neemt, weg van de minnaars en het lawaai, om tot haar hart te spreken. Daar verdwijnt al het andere, en daar wordt het stil genoeg om Zijn stem te horen. Hij belooft er zelfs het dal van de moeite tot een deur van hoop te maken (Hos. 2:14). Het kan zijn dat uw droogste jaar het jaar wordt waarin u Hem voor het eerst "Mijn Man" leert noemen, of "Abba", in plaats van "mijn heer".
*Aantekening bij de grondtekst. De Twaalf als één boekrol, de slothymne: Micha 7:18-20. De huwelijksmetafoor: Hosea 1–3; de namen Lo-Ruchama en Lo-Ammi: 1:6, 9; "Ik zal er niet zijn" tegen "Ik zal er zijn": vgl. Exodus 3:14; de terugkoop van Gomer: 3:1-2; de terugtrekking "Ik zal heengaan en terugkeren naar Mijn plaats": 5:15; het terugkeerlied en Gods antwoord: 6:1-4; de Vader die Efraïm leert lopen en "Ik ben God en geen mens": 11:1-9; de omkering van het hart (nèhpach, nichmeroe) en Adma en Zeboïm: 11:8; vgl. Genesis 19:25; 43:30; Deuteronomium 29:23; het lokken en de ondertrouw: 2:13-19; het dal van de moeite als deur van hoop: 2:14; de genezing om niet: 14:5; de omkering van de namen: 2:22. Het middelste woord van 6:1-3 is וְנִחְיֶה, "en wij zullen leven". H.G.L. Peels, The Vengeance of God (Leiden: Brill, 1995). De Godsnaam als JHWH; de citaten in moderne werkvertaling.*
De 12 kleine profeten, van Hosea tot Maleachi, stonden samen op één boekrol en werden gelezen als één boek, de Twaalf. Door al hun stemmen heen klinkt de Naam die God op de Sinaï over Zichzelf uitriep: barmhartig en genadig, geduldig en rijk aan liefde en trouw. Vier hoofdstukken volgen die stemmen; daarna krijgt de slothymne van Micha (Mi. 7:18-20) een eigen hoofdstuk.
De rol opent met een opdracht die geen mens zou durven geven en die God toch geeft. "Ga heen, neem u een vrouw van de hoererijen," zegt JHWH tegen de jonge profeet, en Hosea gehoorzaamt en trouwt Gomer, die hem niet trouw zal blijven. Het is de meest gewaagde beeldspraak van heel de Schrift: God laat hier geen leerstuk uitleggen, Hij laat een mens in eigen huid ondergaan wat Hijzelf ondergaat. Israël is Zijn bruid, en Israël loopt achter minnaars aan, achter de Baäls die regen en koren en olie beloven, achter de tastbare goden die je kunt zien en aanraken en in de hand kunt houden. God laat Hosea die pijn van binnenuit voelen, tot in de vernedering aan toe.
De kinderen die uit dit huwelijk komen, dragen namen die vonnissen zijn. Het eerste heet Jizreël, naar het bloed dat daar vergoten is. Het tweede is een dochter, en God zegt: noem haar Lo-Ruchama, "geen ontferming", "want Ik zal Mij voortaan niet meer ontfermen over het huis van Israël" (1:6). Het is de ontferming van de moederschoot uit de Naam op de berg, en die wordt nu ontzegd. Het derde, een zoon, krijgt de zwaarste naam van al: Lo-Ammi, "niet Mijn volk", "want u bent Mijn volk niet, en Ik zal er voor u niet zijn" (1:9). In dat laatste klinkt de Naam uit de braambos door, "Ik zal er zijn", nu met "niet" ervoor. "U bent Mijn volk, en Ik ben uw God" was de zin die alles bijeenhield, en nu wordt hij woord voor woord uit elkaar gehaald. Geen ontferming meer. Niet Mijn volk. Ik zal er niet zijn. Er lijkt geen weg terug.
De prijs komt jaren later. Gomer is dan zo diep weggezonken in de macht van een ander dat ze alleen nog teruggekocht kan worden. God zegt tegen Hosea: "Ga opnieuw heen, heb een vrouw lief die door een ander wordt bemind en overspel pleegt, zoals JHWH de Israëlieten liefheeft" (3:1). En Hosea gaat en koopt zijn eigen vrouw terug, met 15 zilverstukken en anderhalve zak gerst, de prijs van een slaaf. Zo koopt God Zijn overspelige bruid terug van de markt waar zij zichzelf verkocht, met zilver in plaats van woorden. Liefde die betaalt.
Maar eerst gaat God weg. Het is de bittere bladzijde die onder heel de Twaalf ligt: "Ik zal heengaan en terugkeren naar Mijn plaats, totdat zij zich schuldig weten en Mijn aangezicht zoeken; in hun benauwdheid zullen zij Mij ernstig zoeken" (5:15). De Man verlaat Zijn huis. Hij heeft nog steeds lief, maar een liefde die zich eindeloos laat bedriegen zonder ooit weg te gaan, wordt onverschilligheid. Zijn weggaan is Zijn liefde, in de enige vorm die de ontrouw nog raken kan: het gemis. Hij trekt Zich terug in de stilte en wacht, opdat de bruid Hem zal missen en zoeken.
Aan de andere kant van dat gemis komt de bruid stamelend terug: "Kom, laten wij terugkeren tot JHWH, want Hij heeft verscheurd en Hij zal ons genezen, Hij heeft geslagen en Hij zal ons verbinden. Hij zal ons na twee dagen levend maken, op de derde dag zal Hij ons doen opstaan, en wij zullen voor Zijn aangezicht leven" (6:1-2). Er zit een opstanding in dat lied, drie dagen diep. Maar Hosea is te eerlijk om het daarbij te laten, want God antwoordt op het mooie lied met een zucht: "Wat moet Ik met u doen, Efraïm? Uw trouwe liefde is als een morgenwolk, als de dauw die vroeg verdwijnt" (6:4). De terugkeer is te vluchtig; de bruid meent het maar half. Hier zou elk menselijk verhaal eindigen, met een geduld dat op is en een liefde die zich niet nog eens laat gebruiken.
Een paar hoofdstukken verder spreekt God Zichzelf uit met een openheid die de adem beneemt. Hij gebruikt het beeld van een vader die zijn kind heeft leren lopen: "Ik leerde Efraïm lopen, Ik nam hen op Mijn armen [...] Ik trok hen met menselijke touwen, met koorden van liefde [...] Ik was voor hen als degenen die het juk van hun kaken oplichten, en Ik reikte hem voer toe" (11:3-4). De God die het volk als een peuter aan de handjes leerde stappen. Als datzelfde volk zich toch afkeert, gebeurt er iets in God wat Hijzelf hardop benoemt: "Hoe zou Ik u prijsgeven, Efraïm, u overleveren, Israël? Hoe zou Ik u maken als Adma, u stellen als Zeboïm? Mijn hart keert zich in Mij om, al Mijn medelijden is opgewekt. Ik zal Mijn brandende toorn niet ten uitvoer brengen [...] want Ik ben God en geen mens, de Heilige in uw midden" (11:8-9).
Twee woorden in die regel laten zien wat er in God gebeurt. "Keert zich om" is hetzelfde werkwoord waarmee Genesis de ondergang van Sodom beschrijft: God keerde die steden om (Gen. 19:25). Adma en Zeboïm, die God in dezelfde adem noemt, zijn de zustersteden die met Sodom ten onder gingen. Efraïm had dat lot verdiend, en het vonnis lag klaar. Toch valt de omkering op een andere plek: niet Efraïm wordt omgekeerd, maar Gods eigen hart. Het oordeel slaat naar binnen, in God Zelf. Het tweede woord, "opgewekt", betekent letterlijk "gaan gloeien". Zo gloeide het binnenste van Jozef toen hij na al die jaren zijn jongste broer voor zich zag staan, zo heftig dat de onderkoning van Egypte de kamer uit moest om te huilen (Gen. 43:30). Met die woorden beschrijft God wat er in Zijn innerlijk gebeurt bij de gedachte Efraïm op te geven.
Honderden jaren vóór Micha geeft God hier Zelf het antwoord op de vraag van dit boek. Waarom vernietigt Hij Zijn ontrouwe bruid niet, zoals elk mens zou doen? Want Ik ben God en geen mens. Een mens zou na zoveel ontrouw de deur voorgoed sluiten, en niemand zou hem ongelijk geven. God is niet minder rechtvaardig dan een mens; Hij is méér. Hosea kent het gericht maar al te goed, en toch wint het medelijden het van de toorn. Zo spreekt de Heilige, en Zijn heiligheid toont zich in een trouw die de onze ver te boven gaat.
Hoe die trouw eruitziet, had Hosea al eerder laten zien, toen hij vertelde hoe God Zijn bruid terugwint. Hij dwingt haar niet; Hij maakt haar het hof. "Daarom, zie, Ik zal haar lokken, Ik zal haar naar de woestijn leiden en tot haar hart spreken" (2:13). In de woestijn, waar het ooit begon, zal zij Hem niet langer "mijn Baäl" noemen, "mijn heer", maar "Mijn Man" (2:15). Dan volgt het huwelijksaanzoek: "Ik zal u Mij ondertrouwen voor eeuwig; Ik zal u Mij ondertrouwen in gerechtigheid en recht, in trouwe liefde en ontferming; Ik zal u Mij ondertrouwen in trouw, en u zult JHWH kennen" (2:18-19). De bruidsprijs werd in Israël door de bruidegom betaald. Hier betaalt God, en Hij betaalt met Zichzelf: met de eigenschappen die Hij op de berg over Zichzelf uitriep.
Het laatste hoofdstuk van Hosea sluit met een belofte die alle wonden geneest: "Ik zal hun afkerigheid genezen, Ik zal hen vrijwillig liefhebben" (14:5), om niet, uit vrije wil, zonder dat er iets tegenover staat. De Man die wegging bij Zijn vrouw, komt thuis zonder te mokken, met genezing in Zijn handen.
In het huis van Hosea groeide een jongen op die "niet Mijn volk" heette. Onder die naam speelde hij op straat, onder die naam kende het dorp hem. Tot God Zelf zegt: noem hem anders (2:22). Zo antwoordt de eerste stem van de Twaalf op de vraag wie er is als Hij, en het antwoord gaat niet over macht. Het is het antwoord van een Man in Wie het hart zich omkeert, van een Vader die Zijn kind leerde lopen en het niet kan prijsgeven, van de Heilige die geen mens is en daarom niet loslaat. Als u zich ooit Lo-Ammi hebt gevoeld – niet Zijn volk, buiten de ontferming, aan de verkeerde kant van een deur die u zelf dichtsloeg – dan is Hosea voor u geschreven. De God die het kind die naam gaf, zegt nu tegen hem: u bent Mijn volk.
KennerDe berg in Hosea
Hosea citeert de Naam van Exodus 34 nergens woordelijk, maar het boek volgt het patroon van Exodus 32-34: het volk valt af, en JHWH vernieuwt toch het verbond. Dezelfde woorden keren terug. JHWH zal Zich niet meer ontfermen (racham) en niet meer dragen (nasa) (1:6), en later doet Hij het weer (2:22; 14:3-4). "Mijn volk" grijpt terug op de verbondssluiting bij de berg (1:9; 2:22). In Hosea 11 strijden het medelijden (nichumim) en de woede (af) met elkaar, en het medelijden wint (11:8-11).
Dat de twee werkwoorden van 11:8 elders zo gebruikt worden, kan ieder nagaan: nèhpach ("omgekeerd") als in Genesis 19:25, nichmeroe ("gaan gloeien") als in Genesis 43:30. Dat Hosea bewust op Sodom zinspeelt, ligt voor de hand omdat Adma en Zeboïm in hetzelfde vers staan (vgl. Deut. 29:23), maar het blijft een lezing; het werkwoord hafach is gewoon genoeg om ook zonder die toespeling te staan. H.G.L. Peels ziet in deze ommekeer van Gods hart de scherpste aanwijzing dat wraak en liefde in God geen tegenspraak vormen, wel soms een spanning, en dat er tussen beide geen evenwicht bestaat: toorn en wraak zijn variabelen, de liefde is een constante.
HartIk ben God en geen mens
Veel mensen dragen een god met zich mee die eigenlijk een uitvergroot mens is: iemand die liefheeft zolang je het verdient, die de rekening bijhoudt en van wie het geduld, net als het onze, op een gegeven moment op is. Zo'n god maakt van thuiskomen een risico dat je niet meer durft te nemen.
Hosea 11:9 haalt er een streep door. U kunt Zijn liefde niet uitputten door een mens te zijn, want zij is niet menselijk. Daarom mag u terugkomen, ook als u weet dat uw trouw maar een morgenwolk was. Hij weet het al, en Hij houdt de deur open.
Wie in een woestijn zit (een huwelijk dat leeg aanvoelt, een gemis dat niet overgaat, een geloof dat droog is geworden), denkt vaak dat God hem daar heeft achtergelaten. Hosea leest het anders. De woestijn is de plek waar God Zijn bruid mee naartoe neemt, weg van de minnaars en het lawaai, om tot haar hart te spreken. Daar verdwijnt al het andere, en daar wordt het stil genoeg om Zijn stem te horen. Hij belooft er zelfs het dal van de moeite tot een deur van hoop te maken (Hos. 2:14). Het kan zijn dat uw droogste jaar het jaar wordt waarin u Hem voor het eerst "Mijn Man" leert noemen, of "Abba", in plaats van "mijn heer".
*Aantekening bij de grondtekst. De Twaalf als één boekrol, de slothymne: Micha 7:18-20. De huwelijksmetafoor: Hosea 1–3; de namen Lo-Ruchama en Lo-Ammi: 1:6, 9; "Ik zal er niet zijn" tegen "Ik zal er zijn": vgl. Exodus 3:14; de terugkoop van Gomer: 3:1-2; de terugtrekking "Ik zal heengaan en terugkeren naar Mijn plaats": 5:15; het terugkeerlied en Gods antwoord: 6:1-4; de Vader die Efraïm leert lopen en "Ik ben God en geen mens": 11:1-9; de omkering van het hart (nèhpach, nichmeroe) en Adma en Zeboïm: 11:8; vgl. Genesis 19:25; 43:30; Deuteronomium 29:23; het lokken en de ondertrouw: 2:13-19; het dal van de moeite als deur van hoop: 2:14; de genezing om niet: 14:5; de omkering van de namen: 2:22. Het middelste woord van 6:1-3 is וְנִחְיֶה, "en wij zullen leven". H.G.L. Peels, The Vengeance of God (Leiden: Brill, 1995). De Godsnaam als JHWH; de citaten in moderne werkvertaling.*