Wie is aan het beest gelijk?

Op het eiland Patmos, verbannen, ziet een oude man een visioen dat de eeuwen doorsnijdt, en een deel ervan is een parodie zo brutaal dat je haar bijna zou missen. Johannes ziet een beest opkomen uit de zee, de oude chaoszee waar dit boek mee begon, en het beest is een monster van geleende macht, want de draak, de oude slang, geeft het zijn troon en zijn gezag. Eén detail is een spotprent van het evangelie. Een van de koppen van het beest heeft een dodelijke wond, en die wond is genezen. Een nagemaakte dood en opstanding. Heel de aarde loopt verwonderd achter het beest aan en aanbidt het, en de wereld zingt het toe met een lied dat je ergens van kent, van heel ver: wie is aan het beest gelijk, en wie kan er oorlog tegen voeren?

Daar is ze, gestolen, verwrongen, in de mond van de verkeerde gelegd. De vraag "wie is als U?", die door al deze bladzijden heeft geklonken en aan God alleen toekomt, wordt hier uitgeschreeuwd over een beest. Het is de diepste ambitie van het kwaad, zo oud als de val, om de aanbidding weg te kapen die God toekomt en zich te laten toezingen met het lied dat alleen over de Schepper hoort te klinken. De draak heeft nooit iets nieuws kunnen bedenken; hij kan alleen namaken. Wat hij altijd het meest wilde, is dat de wereld naar hem zou wijzen en over hem zou zeggen wat ze alleen over JHWH had mogen zeggen: er is niemand als hij.

Achter het beest staat de draak, en met de draak komt de oudste leugen mee. Helemaal aan het begin, in een tuin, kroop dezelfde slang naar twee mensen die alles hadden en fluisterde hun een belofte in die hij zelf nooit kon waarmaken: jullie zullen als God zijn. Zo luidt zijn aanbod van Eden tot het beest. Word je eigen god, grijp de troon. Hij belooft vrijheid, grootheid en goddelijkheid, en hij levert slavernij.

Om dat aanbod te verkopen, moet hij God eerst een ander gezicht geven. De draak heet de aanklager. Dag en nacht klaagt hij de gelovigen aan bij God (Opb. 12:10), maar bij de mens doet hij het omgekeerde en klaagt hij God aan. Zijn insinuatie in de tuin was niets anders: God houdt iets voor je achter, God gunt je de vrijheid niet, God is bang dat je te groot wordt. Zo schuift hij de nijd, de heerszucht en de kleinheid die hemzelf kenmerken, in de schoenen van de Enige die er vrij van is. Gods jaloezie verdraait hij tot afgunst; waar God brandt om de mens niet te verliezen, laat hij Hem eruitzien als Iemand die de mens niets gunt. De tiran vermomt zich als bevrijder en beschuldigt de Bevrijder van tirannie. Het beest kan je dwingen met een merkteken. De draak wil iets ergers; hij wil dat je God gaat haten om wat hijzelf is.

Dieper dan alle macht en alle merktekens gaat dit: de draak haat. Hij bouwt niets uit liefde, want hij heeft niets lief. Omdat hij God niet kan raken, raakt hij wat God liefheeft, de mens. Zijn hele veldtocht is vernielzucht met een doel. Hij wil zoveel mogelijk mensen meesleuren in zijn eigen ondergang, opdat het hart van de Vader zoveel mogelijk kinderen zou moeten missen. Hij weet waar God te raken is. Een God die niets voelde, zou hij nooit kunnen kwetsen; dat de draak het zo verbeten probeert, verraadt wat hij van Hem weet. "Ik vind geen vreugde in de dood van wie sterft," zegt JHWH bij Ezechiël, "keer dus om en leef" (Ez. 18:32). Elk kind dat de draak meesleept, is een kind om wie de Vader rouwt. Tegenover hem staat een Vader die alles geeft om ook maar één kind thuis te brengen, en de tegenstander zet alles in om ook maar één kind bij Hem vandaan te trekken.

Het beest kan dwingen, en verder niets. Het legt een merkteken op de hand of het voorhoofd, en zonder dat teken kun je niet kopen en niet verkopen. Geen brood, geen werk, geen plek in de samenleving. Doe mee, of verhonger. Buig, of sterf. Druk, dreiging en dwang zijn het enige register dat de namaakgod beheerst. Het beest kan een merk branden, maar geen hart winnen. De echte God deed door heel dit boek het omgekeerde. Hij sleepte niemand naar Zich toe; Hij trok met koorden van liefde. Op hetzelfde voorhoofd waar het beest zijn merk brandt, staan bij wie het Lam volgen Zijn naam en de naam van Zijn Vader geschreven (14:1), het teken van wie gekend en gewild is. De afgod moet je dwingen omdat hij je liefde niet waard is; de levende God laat je vrij omdat alleen vrije liefde iets waard is.

Het visioen laat ook zien waar al dat gedwongen aanbidden op uitloopt. Er rijst een stad op, Babylon, de grote, het pronkende hoogtepunt van de mensheid zonder God, gebouwd op de economie van het beest, dronken van luxe en van bloed. Zij zit als een koningin en zegt in haar hart: ik troon hier, ik ben geen weduwe, ik zal geen rouw zien. Dan valt zij, in één uur. Gevallen, gevallen is Babylon de grote, roept een engel, en de rook van haar brand stijgt op. Aan de kant staan de kooplieden te huilen, om hun handel en niet om de mensen. Niemand koopt hun lading meer, hun goud en zilver en zijde en purper, hun paarden en wagens, en helemaal aan het eind van die pronklijst staan, alsof het de gewoonste koopwaar was, de lichamen en zielen van mensen. Daar draaide het systeem op. De veiligheid van het merkteken (meedoen, kopen, verkopen, erbij horen) bleek een stad die in één uur instort.

De wereld had het vol ontzag gezongen: wie is aan het beest gelijk, en wie kan er oorlog tegen voeren? Het antwoord kwam sneller dan iemand dacht. In één uur lag het in puin. Zo vergaat het elke gestolen formule. Ieder rijk, iedere tiran en iedere schijnzekerheid leent op zijn hoogtepunt de taal die aan God alleen toekomt. Onaantastbaar, onvergelijkbaar, eeuwig, roept het over zichzelf uit, en telkens blijkt het geleend, en telkens moet het terug. Het beest kon de wond nabootsen, de aanbidding afdwingen en een wereldstad bouwen, maar het kon niet waarmaken wat het over zichzelf liet zingen. Als de rook van Babylon is opgetrokken, staat er nog Eén, en Hij heeft nooit iemand hoeven dwingen om Hem lief te hebben.

Aantekening bij de grondtekst. Het beest uit de zee en de aanbidding "wie is aan het beest gelijk?": Openbaring 13:1-4; het merkteken en het kopen en verkopen: 13:16-17; het zegel en de naam op het voorhoofd van de Zijnen: 7:3; 14:1. De aanklager: 12:9-10. De val van Babylon "in één uur" en de klagende kooplieden, met "lichamen en zielen van mensen" als laatste koopwaar: 18:2, 7, 10-13, 17. De belofte van de slang: Genesis 3:4-5. "Ik vind geen vreugde in de dood van wie sterft": Ezechiël 18:23, 32. De ambitie van de tegenstander: Jesaja 14:13-14. Koorden van liefde: Hosea 11:4. De Godsnaam als JHWH.