Niemand als Job

De rijkste man van het hele oosten zit op de vuilnisbelt. Een week geleden had hij alles: zeven zonen, drie dochters, kudden van 7000 schapen en 3000 kamelen, aanzien, gezondheid, een leven zonder één barst. Toen kwam het, op één dag, boodschapper na boodschapper, elk met slechter nieuws dan de vorige. De ossen zijn geroofd, de schapen verbrand, de kamelen gestolen. De laatste kan het nauwelijks uitbrengen. Het huis is ingestort op de kinderen, en ze zijn allemaal dood. Daarna treft het zijn eigen lichaam, met zweren van zijn kruin tot zijn voetzool, jeukend, etterend, tot hij het niet meer uithoudt in zijn eigen huid. Nu zit hij buiten het dorp, tussen de as en het afval, met een potscherf in zijn hand waarmee hij zijn eigen zweren openkrabt, omdat de pijn ergens heen moet. Zijn vrouw, zelf tot op het bot gebroken, zegt het enige wat er in haar opkomt: "Vervloek God, en sterf." Ga dood, want dit is geen leven meer.

De vrienden komen. Het beste wat ze doen, doen ze in de eerste zeven dagen. Ze zeggen niets. Ze zitten met hem op de grond, in stilte, want ze zien dat zijn pijn te groot is voor woorden. Was het daarbij gebleven. Maar dan gaan hun monden open, en er komt theologie uit, keurige, sluitende, dodelijke theologie. Zo werkt het nu eenmaal, Job: God straft de zonde en zegent de vrome, dus als jij dit overkomt, heb je iets gedaan; biecht op, dan komt het goed. Vier ronden lang, met de jonge Elihu als laatste, leggen ze God uit aan een man die stervend in de as zit, en elke verklaring is een nieuwe scherf in zijn vlees. Ze verdedigen God met antwoorden. Job wil geen antwoorden. Job wil Gód. Hij eist een verhoor, een rechtszaak, een audiëntie; hij wil zijn zaak vóór de troon leggen en de Almachtige recht in het gezicht vragen waarom. Hij vraagt het rauw, zonder beleefdheid of vroomheid, als een mens die niets meer te verliezen heeft dan de waarheid.

Elihu is nog aan het woord over donder en bliksem, over de wolken die God laat rondgaan, als het echte onweer opsteekt. Uit die storm antwoordt God. Hij doet het Zelf, zonder vriend of droom als tussenpersoon. Wie een verklaring verwacht, een uitleg van al dat leed, houdt zijn adem in. Er komt geen uitleg. Er komt een wedervraag, en zij opent een wereld. Waar was jij, vraagt God, toen Ik de aarde grondvestte? Vertel het Mij, als je zoveel weet. Wie heeft haar maten bepaald, wie het meetlint erover gespannen, waarop zijn haar pilaren neergelaten, en wie legde haar hoeksteen, terwijl de morgensterren samen jubelden en alle zonen van God het uitschreeuwden van vreugde? Job, die zijn eigen geboorte niet meemaakte, krijgt de geboorte van de kosmos te horen, met muziek erbij: er was een ochtend waarop de sterren zongen en de engelen juichten, en jij was er niet. Heb jij ooit de morgen bevolen op te staan? Ben jij afgedaald tot de bronnen van de zee? Weet jij waar het licht woont, en de duisternis, dat je ze naar hun plaats kunt brengen?

God blijft komen, en het wordt een duizelingwekkende rondleiding door een wilde, glorieuze schepping die Job niet heeft gemaakt en niet kan besturen. De jonge raven die tot God roepen als er geen voedsel is, en voor wie Hij het voedsel klaarzet. De berggeiten die werpen op onbereikbare rotsen, waar geen mens bij is. De wilde ezel die lacht om het rumoer van de stad en nooit een drijver hoort schreeuwen. De struisvogel die haar eieren in het zand vergeet en toch paard en ruiter uitlacht als ze er in volle vaart vandoor gaat. Het paard dat met zijn hoef de grond stampt, dat de angst niet kent en de trompet ruikt van verre. De arend die zijn nest bouwt op de rots en met zijn ogen de prooi ziet tot in de verte. Ten slotte de twee ondieren waar geen mens tegenop kan: de Behemoth, met botten als buizen van brons, en de Leviathan, met vuur dat uit zijn muil lijkt te slaan, die lacht om de speer en de zee laat koken als een pot. Kun jij hem aan de haak slaan, vraagt God, hem temmen als een huisdier, een touw door zijn neus doen? Wie kan dan vóór Mij staan? Wie heeft Mij ooit iets gegeven dat Ik hem zou moeten terugbetalen? Alles onder heel de hemel is van Mij.

Geen woord, in dat alles, over Jobs kinderen. Geen enkele verklaring voor de zweren, de as, de potscherf. En toch is het Job genoeg; daarin ligt het wonder van het boek. Ik had van U gehoord met het gehoor van het oor, zegt hij ten slotte, maar nu heeft mijn oog U gezien; daarom herroep ik, en heb berouw, in stof en as. Hij zit in stof en as als hij dat zegt, met dezelfde potscherf binnen handbereik en dezelfde lege armen. Aan zijn omstandigheid is niets veranderd. Alles is veranderd, want hij heeft God gezien. Wat de vrienden met al hun antwoorden niet konden geven, de Aanwezigheid zelf, gaf de storm zonder één antwoord. Job vroeg om een verklaring en kreeg een Persoon, en die bleek meer dan genoeg.

Het eerste wat God in dit boek over Job zegt, klinkt als trots: "Hebt u gelet op Mijn knecht Job? Want niemand op aarde is als hij" (1:8). Wat Israël over God zingt, zegt God hier over een mens, zoals een vader zijn zoon aanwijst in een volle zaal. Daarna kwamen de boodschappers, de zweren en 35 hoofdstukken van verwijt en geschreeuw. Als God aan het slot de vrienden toespreekt, noemt Hij Job in twee verzen vier keer "Mijn knecht" (42:7-8). De man die Hem ter verantwoording riep, heeft die trots niet verspeeld. God heeft hem in de storm niet losgelaten, ook niet toen hij schreeuwde.

Job krijgt weer zeven zonen en drie dochters. De zonen blijven naamloos, de dochters niet. Ze heten Jemima, Kezia en Keren-Happuch, zoiets als Duifje, Kaneel en Oogschaduw, en hun vader geeft hun een erfdeel naast hun broers (42:13-15). Een man die met een potscherf in de as zat, kiest namen die geuren en glanzen. Het verklaart niets van wat hij verloor, en de eerste 10 blijven begraven. Wie is als deze God? Job weet het nu tot in zijn gebroken botten, en hij durft weer te noemen wat mooi is. Geen god die mensen ooit bedachten liet zich ondervragen door een man met een potscherf en antwoordde met de morgensterren.

Aantekening bij de grondtekst. Gods trots op Job, "niemand op aarde is als hij": Job 1:8; 2:3. Job op de as met de potscherf: Job 2:7-8; "vervloek God en sterf": 2:9; de vrienden zwijgen zeven dagen: 2:13. De godsredenen uit de storm, de morgensterren bij de grondlegging: 38:1-7; de rondleiding door de schepping (de jonge raven, berggeiten, wilde ezel, struisvogel, strijdros, arend): 38–39; Behemoth en Leviathan: 40–41; "wie heeft Mij iets gegeven?": 41:2. Elihu over het onweer: 36:27-37:24; Jobs antwoord "nu heeft mijn oog U gezien": 42:5-6; Gods oordeel over de vrienden en het viervoudige "Mijn knecht": 42:7-8; de dochters en hun erfdeel: 42:13-15. "Mijn God, waarom hebt U Mij verlaten": Mattheüs 27:46; Psalm 22:2. De Godsnaam als JHWH.