Te genadig, en de wreker

Twee boeken van de rol gaan over dezelfde stad, en samen vormen ze de twee helften van één waarheid. De stad is Ninevé, de hoofdstad van Assur, het wreedste rijk van zijn tijd, dat er trots op ging vijanden levend te villen en hun huiden aan de stadsmuren te hangen. De twee boeken staan een eeuw uit elkaar.

Het eerste is Jona, en Jona vlucht niet voor het gericht maar voor de genade. Hij is de enige profeet die daarin volkomen eerlijk is. Naar die stad wordt hij gestuurd, en hij koopt per omgaande een kaartje de andere kant op. Aan Gods hulp twijfelt hij niet; hij vreest dat God de stad zal sparen. Hij kent zijn God te goed, en dat is zijn hele probleem.

Dan de storm. De heidense matrozen bidden zich schor tot al hun goden; de profeet van de enige God ligt beneden te slapen. Als ze hem wakker schudden en de waarheid uit hem loten, biedt hij zelf de oplossing aan: "gooi mij maar overboord" (1:12). Wat hij niet zegt, verraadt alles. Niet "keer om, ik ga wel". Niet "God, vergeef mij". Hij kiest de golven boven Ninevé, verdrinken boven vergeven. Liever dood dan barmhartig. Zo diep zit de wrok van wie heel goed weet hoe genadig God is.

Dus vliegt hij overboord, de zee valt stil en een vis slokt hem op. Het wrange is dat hij niet eens doodgaat. God gunt hem de dood niet als uitweg. Drie dagen ligt hij in het donker van een buik, en pas als bidden het enige is wat nog beweegt, bidt hij. Het is een prachtig gebed ("de redding is van JHWH", 2:10), en je zou geloven dat de man veranderd is, tot je merkt dat er geen lettergreep over Ninevé in voorkomt. De vis spuwt hem uit op het droge, en God moet het bevel een tweede keer geven (3:1-2) voordat de profeet zijn voeten in beweging krijgt.

Eindelijk preekt hij: vijf woorden Hebreeuws, de kortste en meest chagrijnige preek van heel de Schrift, van een man die hoopt te falen. En de stad valt op de knieën, van de koning tot de koe. Het werkt. Het werkt veel te goed.

Jona juicht niet. Hij klimt een heuvel op om te mokken en bidt het meest onthullende gebed dat ooit gebeden is: "Ach JHWH, dit wist ik wel: dat U genadig bent en barmhartig, geduldig en rijk aan trouwe liefde, en berouw hebt over het kwaad; daarom vluchtte ik" (4:2). Hij citeert de mooiste woorden die er zijn, de Naam van de berg, en legt ze God ten laste. Hij verwijt Hem dat Hij te veel op Zichzelf lijkt.

God vervangt Zijn onmogelijke profeet niet door een betere. Hij begint een gesprek met hem over een plantje. Een vonnis blijft uit; het boek eindigt met een vraag die is blijven hangen tot op vandaag: en zou Ík dan die grote stad niet sparen, met haar 120.000 mensen die het verschil tussen hun rechter- en hun linkerhand nog niet kennen, en ook veel vee? God telt daar de allerkleinsten mee, die nog niet eens rechts van links weten, en de dieren in de stal, weerlozen die van niets afweten. Zoals een vader zich ontfermt over zijn kinderen, zong David, zo ontfermt JHWH Zich over wie Hem vrezen. Hier reikt die ontferming nog een hand verder, tot over een stad die Hem niet vreest, over kinderen die Zijn Naam niet kennen en beesten die niets kunnen belijden. De laatste twee woorden van het hele boek zijn "veel vee". Die liefde reikt zo ver dat zelfs het onnozele vee van de vijandstad eronder valt, en ze is zo aanstootgevend dat Zijn eigen profeet er de golven voor koos.

Het tweede boek is Nahum, een eeuw later. In de Hebreeuwse volgorde staat het direct na Micha, dat eindigt met een hymne op de vergevende God. Nu is Ninevé rijp voor het gericht. De bekering van Jona's dagen is vergeten, het bloedvergieten hervat. Nahum opent met dezelfde Naam van de berg als Jona, maar dan de andere vleugel ervan: "Een na-ijverig God en een wreker is JHWH, een wreker is JHWH, en vol grimmigheid [...] JHWH is geduldig van toorn, maar groot van kracht, en Hij houdt de schuldige zeker niet voor onschuldig" (Nah. 1:2-3). Het eerste woord komt uit de liefdestaal van de berg: na-ijverig, het woord van de Naam Jaloers (Ex. 34:14). Assur was de roede in Gods hand geweest om Zijn volk te straffen, maar de roede ging ver buiten haar opdracht, wilde volken uitroeien en vertrapte de aarde (Jes. 10:5-7; Nah. 3:19). Nu ijvert God voor Zijn volk, Israël in het bijzonder: "Ik zal zijn juk van u afbreken en uw banden verscheuren" (1:13). En als Rechter van heel de aarde ijvert Hij voor alle vertrapten die Assur achterliet. Midden in dat oordeel staat, als een oog in de storm, één regel van toevlucht: "Goed is JHWH, een sterkte op de dag van benauwdheid, en Hij kent hen die tot Hem de toevlucht nemen" (1:7).

Dan rolt de theofanie over de aarde. De bergen beven voor Hem, de heuvels smelten, de aarde heft zich op voor Zijn aangezicht. Wie kan staan voor Zijn gramschap, wie bestaat voor de gloed van Zijn toorn? En in dezelfde adem: JHWH is goed, een vesting op de dag van benauwdheid, en Hij kent wie bij Hem schuilen (Nah. 1:5-7).

Jona alleen zou een God overhouden bij wie het slachtoffer nooit recht krijgt en de beul van Ninevé wegkomt zonder rekening. Nahum alleen zou een God overhouden voor wie je alleen nog vluchten kunt. Samen tonen ze de ene God die er is: genadig genoeg om Ninevé te sparen als het zich bekeert, en rechtvaardig genoeg om het te vellen als het volhardt. Dat maakt Zijn vergeving betrouwbaar. Een God die het onrecht door de vingers ziet, biedt geen troost aan wie onrecht is aangedaan. Dat Hij de schuld draagt én de schuldige niet ongestraft laat, zijn de twee kanten van één liefde die haar geliefden en hun wonden serieus neemt.

Op een heuvel buiten Ninevé zit een profeet in de hitte te mokken, en een eeuw later liggen daar de puinhopen van de stad. Het is dezelfde ijver die Ninevé spaart en Ninevé velt: de ijver van Iemand die niet onverschillig kan blijven, niet bij een stad die berouw heeft en niet bij een volk dat vertrapt wordt. Zijn genade reikt tot het vee van de vijand, en geen kwaad blijft bij Hem liggen. Deze liefde draagt u met open ogen, zonder u toe te dekken met onverschilligheid.

*Aantekening bij de grondtekst. Jona's vlucht: Jona 1:3; "gooi mij maar overboord": 1:12; het gebed uit de vis, "de redding is van JHWH": 2:1-10; het tweede bevel: 3:1-2; de preek en de bekering van Ninevé: 3:4-9; de genadeformule als verwijt: 4:2; de 120.000 en "veel vee": 4:11; "zoals een vader zich ontfermt": Psalm 103:13. Nahum na Micha in de Hebreeuwse volgorde. De theofanie met de gerichtsvleugel en "groot van kracht": Nahum 1:2-3; vgl. Exodus 34:7, 14; Numeri 14:17; Exodus 32:11; de bevende bergen en "wie kan staan voor Zijn gramschap": 1:5-6; de toevlucht: 1:7; het gebroken juk: 1:13; de boosheid die "voortdurend" over allen ging: 3:19; Assur als roede: Jesaja 10:5-7; "niet van harte": Klaagliederen 3:33; "Mij komt de wraak toe": Romeinen 12:19; vgl. Deuteronomium 32:35. H.G.L. Peels, The Vengeance of God (Leiden: Brill, 1995), 199-207, 284-295. De Godsnaam als JHWH; de citaten in moderne werkvertaling.*