De god die je kunt maken

Het kostte 40 dagen, meer niet. Zo lang stond Mozes boven in de wolk, waar de donder woonde en het vuur, en beneden begon het volk te schuifelen. Deze Mozes – je hoort de minachting al in het woordje – deze Mozes, die ons uit Egypte heeft geleid, we weten niet wat er van hem geworden is. Zes weken zonder zichtbaar leiderschap, en het geloof van een heel volk begon te kantelen. God had niets verkeerds gedaan. Hij zweeg, Hij was hoog, en Hij was niet te zien. Er is weinig wat een mens zo bang maakt als een God die zwijgt; Zijn donder verdragen we beter dan Zijn stilte. In die stilte begonnen hun handen te jeuken naar iets tastbaars.

Dus liepen ze naar Aäron, de broer van Mozes, de man die had moeten waken. Maak ons goden, zeiden ze, die voor ons uit gaan. Ze vroegen geen nieuwe leider. Ze vroegen een god die ze konden maken, iets tastbaars, iets wat meeloopt, iets wat je kunt zien wanneer de berg zwijgt. Aäron, die had moeten weigeren, vroeg om hun goud, smolt het om en goot er een kalf van, een jong stierkalf, het beeld van kracht en vruchtbaarheid dat half het oude Oosten kende. Het volk wees ernaar en juichte: dit zijn uw goden, Israël, die u uit Egypte hebben geleid.

De dwaasheid stapelt zich op tot iets wat komisch zou zijn als het niet zo bitter was. Een standbeeld, gisteren nog een handvol oorbellen, krijgt de eer voor een uittocht die het niet heeft meegemaakt. Het goud dat God hen uit Egypte had laten meedragen, smelten ze om tot de god die hen zogenaamd uit Egypte leidde. Het bitterste zit in de naam die ze het feest geven: "een feest voor JHWH". Ze wilden de echte God niet kwijt. Ze wilden Hem alleen in een vorm die ze konden zien en sturen, een god op formaat, die op een voetstuk past en niet 40 dagen zwijgt in een wolk.

Daal af, zei God boven in de wolk tegen Mozes, want jouw volk heeft het verdorven. Jouw volk, zegt Hij nu, en niet meer het Mijne. Laat Mij begaan; Mijn toorn zal tegen hen ontbranden en hen verteren, en Ik zal van jou een groot volk maken. Het was een aanbod dat elke eerzuchtige man met beide handen zou aangrijpen. Hij kon opnieuw beginnen als de nieuwe Abraham, met een schone lei en een groot nageslacht. Mozes weigerde. Hij ging tussen God en het volk in staan en pleitte. Op de goedheid van het volk kon hij zich niet beroepen, want die was er niet; hij pleitte op twee dingen die buiten het volk lagen. Het eerste was Gods eer. Waarom zouden de Egyptenaren zeggen dat U hen alleen naar buiten leidde om hen in de bergen af te maken? Het tweede was de eed. Gedenk Abraham, Izak en Israël, aan wie U bij Uzelf gezworen hebt. En er staat dat JHWH berouw kreeg over het kwaad dat Hij gezegd had Zijn volk te zullen aandoen. De voorbidder hield de arm van God tegen, en God liet Zich tegenhouden.

Wie goed luistert, hoort in die toorn geen koude rekensom. Nog geen 40 dagen eerder had het volk aan de voet van dezelfde berg het verbond met bloed en een maaltijd bezegeld (Ex. 24). De toorn die "ontbrandt" (charah af, letterlijk: de neus wordt heet) is de hitte van een gekwetste liefde. En een God die vraagt om losgelaten te worden, laat de deur op een kier. De oude joodse uitleg hoorde in "laat Mij begaan" een uitnodiging aan Mozes om Hem vast te houden.

Mozes daalt af, met de twee stenen tafelen in zijn armen, geschreven met de vinger van God. Jozua hoort het lawaai uit het kamp en denkt aan oorlog, maar Mozes hoort het beter: daar jubelt niemand om een overwinning en klaagt niemand om een nederlaag. Daar wordt gezongen. Als hij de rots om komt en het kalf ziet en de reidansen, ontbrandt zijn eigen toorn, en hij smijt de tafelen stuk tegen de berg. Het verbond, in steen gehouwen, breekt aan de voet van de berg zoals het volk het van boven al gebroken had. Hij neemt het kalf, verbrandt het, vermaalt het tot stof, strooit het op het water en laat de Israëlieten het drinken. De god die ze zich hadden gegoten, gaat als gruis door hun ingewanden. Een god die je zelf smelt, kun je ook fijnmalen, en wat je kunt fijnmalen is geen god.

Wat volgt is bitter en bloedig. De Levieten trekken door het kamp, en 3000 mensen vallen. De zonde met het kalf is verraad, en verraad heeft een prijs; de tekst verbloemt die niet. Toch is zelfs op deze dag van scherven en graven het laatste woord nog niet gevallen. De volgende morgen zegt Mozes tegen het volk dat hij naar JHWH gaat; misschien kan hij voor hun zonde verzoening doen. Hij klimt opnieuw de berg op en doet een aanbod dat de adem beneemt: vergeef hun toch hun zonde, en zo niet, schrap mij dan uit het boek dat U geschreven hebt. De voorbidder ging zo ver dat hij aanbood zelf te worden uitgewist, als het volk maar mocht blijven.

Het gouden kalf is de spiegel waarin wij onszelf het scherpst zien. Baäl en Ra maken bij ons weinig kans; de verleiding is een god op ons formaat. Die god vindt wat wij vinden, wil wat ons uitkomt en vraagt net zoveel als we toch al van plan waren te geven. Zijn geboden die ons niet passen, heten tijdgebonden, en Zijn stilte vullen we met onze eigen stem. Het is een vrome manier om God kwijt te raken, en ze voelt als geloof. Maar een god die we zelf gieten, kan ons niet dragen wanneer de bodem wegvalt, want alles wat hij heeft, heeft hij van ons. Boven in de wolk, over de scherven van dit kalf heen, staat de God die Zich niet laat gieten op het punt Zijn eigen Naam uit te roepen.

Aantekening bij de grondtekst. Het gouden kalf naar Exodus 32. "Dit zijn uw goden, Israël": 32:4; vgl. 1Kon. 12:28. De voorbede en het "berouw" van JHWH: 32:11-14; de ontbrandende toorn en "laat Mij begaan": 32:10; de verbondssluiting aan de voet van de berg: Ex. 24:3-11; Jozua en het gezang in het kamp: 32:17-18; het aanbod uitgewist te worden en de weigering: 32:32-33; "Mijn engel zal voor u uit gaan": 32:34. In het Hart-kader: vrijgekocht "niet met zilver of goud" en "wees heilig, want Ik ben heilig": 1 Petrus 1:15-19; vgl. Leviticus 11:44; "jaag naar de heiliging": Hebreeën 12:14. De Godsnaam als JHWH.