En de vijf die Hij deed

I. Het deel

Een jongen staat tegenover zijn vader, en het eerste woord dat in dit hele verhaal gesproken wordt, is "vader".

"Vader, geef mij het deel van het bezit dat mij toekomt."1

Er staat geen antwoord opgetekend. Geen verwijt, geen voorwaarde, geen bedenktijd. Er staat alleen wat de vader doet: hij verdeelt onder hen het leven — zo noemt de tekst het, niet het geld maar het leven.2 En niet veel dagen later pakt de jongste alles bij elkaar en vertrekt naar een ver land.

Daar jaagt hij het erdoor, in een leven zonder rem.3 Dan raakt het op, en alsof het land op hem gewacht heeft, komt er een zware hongersnood over die streek. Hij klampt zich vast aan een burger van dat land, en die stuurt hem zijn velden in om varkens te hoeden. Daar staat hij, tussen de dieren, en hij zou zijn maag willen vullen met de peulen die de varkens eten — en niemand geeft hem iets.4 In het land waar hij alles uitdeelde zolang hij had, geeft niemand hem iets.

En dan komt hij tot zichzelf, en de eerste gedachte van de teruggekeerde is geen gebed en geen belijdenis. Het is een rekensom:

"Hoeveel dagloners van mijn vader hebben brood in overvloed — en ik verga hier van de honger."5

Wat hem overeind zet, is geen berouw over zijn leven. Het is brood. Hij rekent uit dat het bij zijn vader beter eten is, en op die rekensom komen zijn voeten in beweging; wat er verder nog komen moet, komt pas onderweg.6

Want onderweg maakt hij zijn tekst. Drie zinnen, zorgvuldig in elkaar gezet, van zwaar naar uitvoerbaar: eerst de schuld, dan de gevolgtrekking, dan het voorstel.

"Vader, ik heb gezondigd tegen de hemel en voor uw ogen. Ik ben het niet meer waard om uw zoon genoemd te worden. Maak mij tot één van uw dagloners."7

Het is een goed plan, naar de maat van wat hij verdiend heeft. De zoon is verspeeld; de dagloner is nog te doen. Zo gaat hij op weg naar zijn vader, met drie zinnen in zijn mond en niets in zijn handen.

II. De weg

Zijn vader zag hem toen hij nog ver weg was.8

Wie iemand van ver ziet aankomen, stond al te kijken. De weg af te turen hoort niet bij de dingen die een mens per ongeluk doet; er heeft daar iemand gestaan, dag na dag, met zijn ogen op het punt waar de weg de heuvel over komt.

Zijn vader — een waardige oosterse man die zich nergens voor haastte — tilt zijn gewaad op en rént, als een dwaas, de weg op, en valt hem om de hals. De genade is er eerder dan de jongen. De genade rént.9

De tekst zelf zegt het in twee werkwoorden. Toen de vader hem zag, greep het hem tot diep in zijn binnenste; en hij rende, viel hem om de hals en kuste hem.10 De kus valt vóór de belijdenis. Er is nog geen woord schuld beleden, en er wordt al gekust.

En dan, met de armen van zijn vader nog om zich heen, begint de jongen aan zijn tekst.

"Vader, ik heb gezondigd tegen de hemel en voor uw ogen. Ik ben het niet meer waard om uw zoon genoemd te worden."11

Twee zinnen. De derde komt niet. Het volgende vers begint: "Maar de vader zei tegen zijn slaven [...]"12 Hij mag zijn zonde opzeggen, woord voor woord zoals hij haar heeft ingestudeerd. Hij mag zeggen dat hij het zoonschap niet waard is. Maar zijn plan om knecht te worden komt niet aan bod. Het voorstel waarvoor hij de hele weg heeft geoefend, blijft steken in de mond die gekust wordt.

Wat de vader tegen zijn slaven zegt, gaat over kleren en over eten:

"Breng het beste kleed naar buiten en trek het hem aan. Doe een ring aan zijn hand en sandalen aan zijn voeten. En haal het gemeste kalf en slacht het; laten we eten en feestvieren. Want deze zoon van mij was dood en is weer levend geworden; hij was verloren en is gevonden."13

Deze zoon van mij. De jongen had een aanstelling als dagloner willen vragen; hij krijgt een titel die hij niet meer durfde te dragen, hardop uitgesproken tegen het personeel waar hij tussen had willen staan. En ze beginnen feest te vieren — de jongen die vanmorgen nog varkensvoer stond te begeren, zit aan de tafel van zijn vader, met een ring aan zijn hand.

III. De verteller

Dit verhaal komt uit een mond, en om die mond stond een dubbele kring.

Vooraan de tollenaars en de zondaars, dichtbij gekomen om Hem te horen. Daarachter de farizeeën en de schriftgeleerden, en die morren: "Deze ontvangt zondaars, en Hij eet met hen."14 Het is als aanklacht bedoeld, en er is niets aan af te dingen — Hij zit op dat moment met de verkeerde mensen aan tafel. Hij verweert zich niet. Hij begint te vertellen: een herder die een schaap kwijt is, een vrouw die een muntstuk kwijt is, en dan, als derde: "Een man had twee zonen."15

Wie de vader van dit verhaal schildert, schildert zijn eigen Vader.16 En bij deze Verteller blijft het niet bij schilderen. Van het gebed dat Hij ons voorzei, heeft Hij vier vragen zelf gebeden, en om één heeft Hij nooit gevraagd.17 Maar er is nog een derde ding, en het is het grootste: Hij heeft ze gedáán.

De Naam heeft Hij bekendgemaakt. Het koninkrijk heeft Hij aangekondigd. De wil van zijn Vader heeft Hij zijn voedsel genoemd. Het brood heeft Hij gebroken. De vergeving heeft Hij uitgesproken. En de laatste twee vragen heeft Hij ondergaan: Hij is de woestijn ingegaan en het kruis opgegaan; de boze had Hij al eerder uitgedreven. Geen evangelist telt het zo op; ik leg de plaatsen naast elkaar, meer niet.

De Naam eerst. Op de avond voor zijn sterven, de ogen omhoog, zegt Hij tegen zijn Vader wat er van de eerste vraag geworden is:

"Ik heb uw Naam zichtbaar gemaakt aan de mensen die U Mij uit de wereld gegeven hebt."18

En de allerlaatste zin van dat lange gebed gaat opnieuw over de Naam, en hij staat in twee tijden tegelijk: "Ik heb hun uw Naam bekendgemaakt — en Ik zal Hem bekendmaken."19 Een voltooide tijd en een toekomende, in één adem. Wie zo spreekt, beschouwt de eerste vraag niet als afgehandeld; Hij is er nog mee bezig, tot op vandaag.

Dan het koninkrijk — de vraag die Hij nooit bad. Hij deed iets anders: Hij kondigde het af. De eerste zin die Markus uit zijn mond optekent, is een bericht, geen verzoek:

"De tijd is vervuld, en het koninkrijk van God is dichtbij gekomen. Kom tot inkeer en geloof het goede nieuws."20

En wanneer de mensen van Kapernaüm Hem willen vasthouden, zegt Hij waarvoor Hij de deur uit is: "Ook aan de andere steden moet Ik het goede nieuws van het koninkrijk van God brengen, want daarvoor ben Ik gezonden."21 Wat wij vragen of het komen mag, brengt Hij rond als nieuws dat er al is. Zo loopt Hij van stad naar stad, met het antwoord op de tweede vraag als bagage.

IV. Nemen, zegenen, breken, geven

De derde vraag heeft Hij een naam gegeven die niemand anders haar ooit gegeven heeft.

Middaguur, een put in Samaria. De leerlingen zijn de stad in om eten te kopen; als ze terugkomen, dringen ze bij Hem aan: "Rabbi, eet." En Hij: "Ik heb voedsel te eten dat jullie niet kennen." Ze kijken elkaar aan — heeft iemand Hem soms iets gebracht? Dan zegt Hij het:

"Mijn voedsel is dat Ik de wil doe van Hem die Mij gezonden heeft, en dat Ik zijn werk voltooi."22

Uw wil geschiede — voor Hem is dat geen plicht die weggeslikt moet worden. Het is wat Hem op de been houdt; Hij noemt het eten. De leerlingen staan erbij met de boodschappen nog in de handen.

En het brood, de vierde vraag — de enige van de zeven waarvan geen gebed van Hem is opgetekend23 — heeft Hij beantwoord met zijn handen. Op een grasveld, tegen de avond, vijf broden en twee vissen tegenover 5.000 mannen: Hij nam de broden, keek op naar de hemel, zegende ze, brak ze, en gaf ze aan de leerlingen om ze aan de menigte voor te zetten.24

Vier werkwoorden: nemen, zegenen, breken, geven. Op de laatste avond, aan tafel, dezelfde vier: Hij nam brood, sprak de dankzegging uit, brak het en gaf het hun.25

En op de derde dag, aan een tafel in Emmaüs, nog één keer — twee mannen die Hem niet aan zijn gezicht en niet aan zijn stem herkenden, herkenden Hem aan die vier bewegingen: zij hebben Hem precies één gebaar lang gezien — en het was genoeg.26

Geef ons heden ons dagelijks brood. Wie die vraag ooit heeft nagezegd, moet weten in wat voor handen zij terechtkomt: handen die het brood nemen, zegenen, breken en geven — en die daaraan te herkennen zijn, zelfs door wie Hem niet herkent.

V. Kind

Kapernaüm, een huis, en het huis is te klein. Zelfs bij de deur is geen plaats meer. Vier mannen dragen een verlamde aan, komen er niet door, klimmen het dak op, breken het open en laten het bed zakken tot vlak voor zijn voeten. En Jezus, die hun geloof ziet, zegt tegen de verlamde — die voor zijn benen gekomen was — als allereerste woord:

"Kind, je zonden zijn je vergeven."27

Kind. Zo opent de vijfde vraag wanneer Híj haar hanteert: niet als formule maar als aanspraak, tegen iemand die om iets anders kwam. En in het huis van een farizeeër, tegen een vrouw die zijn voeten kuste en bleef kussen — de tekst gebruikt voor haar kus hetzelfde versterkte woord als voor de vader op de weg28 — zei Hij het opnieuw: "Je zonden zijn vergeven."29 Wat wij vragen te ontvangen, deelt Hij uit; vergeef ons is in zijn mond vergeef ik geworden, en het eerste woord erbij was "kind".

De laatste twee vragen heeft Hij niet zo gedaan. Die is Hij binnengegaan.

"Toen werd Jezus door de Geest de woestijn in geleid, om beproefd te worden door de duivel."30

Wat Hij ons leert vragen te mogen mislopen — breng ons niet in beproeving — daar werd Hij heengeleid, 40 dagen lang, met opzet en met naam en toenaam van de tegenstander erbij. En van de boze verloste Hij: niet zichzelf, maar iedereen die men bij Hem bracht, het ene bezette leven na het andere.

Eén middag staat alles bij elkaar. Het is de dag waarop een leerling vraagt: Heer, leer ons bidden — en Hij hun het gebed voor de tweede keer voorzegt, met "uw koninkrijk kome" er opnieuw in.31 Verderop in datzelfde hoofdstuk drijft Hij een demon uit die stom was, en de stomme begint te spreken. Er zijn omstanders die het aan de overste van de demonen toeschrijven, en tegen hen zegt Hij:

"Maar als Ik met de vinger van God de demonen uitdrijf, dan is het koninkrijk van God bij jullie aangekomen."32

De vraag die Hij eerder die middag in hun mond legde — laat het komen — wordt hier beantwoord met een aanwijzing naar wat er zojuist gebeurd is: het ís er. In dat ene vers raken de tweede vraag en de zevende elkaar: waar de boze eruit gaat, is het koninkrijk binnen.33 En het bewijs staat naast Hem, en het praat: een man die voor het eerst van zijn leven iets zegt. Wat hij zegt, is niet opgetekend — dat hij spreekt, is het bericht.

VI. De muziek

Terug naar het huis van de gelijkenis, want het verhaal is nog niet uit. Binnen zit de jongen met de ring; buiten wordt het avond.

De oudste zoon is op het land. Als hij dichtbij het huis komt, hoort hij muziek en dans, en hij roept één van de jongens erbij en vraagt wat dit te betekenen heeft. "Je broer is gekomen, en je vader heeft het gemeste kalf geslacht, omdat hij hem gezond terug heeft."34 Dan wordt hij kwaad, en hij wil niet naar binnen.

En voor de tweede keer die dag gaat de vader zijn huis uit, een zoon tegemoet.35 Vanmorgen rende hij; nu staat hij buiten in de avondlucht op iemand in te praten die niet naar binnen wil. En dit is wat de zoon zegt:

"Kijk, zoveel jaren dien ik u al, en nooit ben ik aan een gebod van u voorbijgegaan — en mij hebt u nooit een bokje gegeven om met mijn vrienden feest te vieren. Maar nu deze zoon van u gekomen is, die uw leven met hoeren heeft opgegeten, hebt u voor hem het gemeste kalf geslacht."36

Hij antwoordt zijn vader — zo zet de tekst het er nadrukkelijk bij — en het woord "vader" valt niet. In heel de klacht niet. Wat er wel valt, is een ander woord: ik dien u — het werkwoord van een slaaf.37 En "deze zoon van u", zegt hij; "mijn broer" krijgt hij niet uit zijn mond.

Nu staan de twee zinnen van deze dag naast elkaar, en ze zijn elkaars spiegelbeeld. De ene zoon wilde vragen of hij als dagloner mocht komen werken, en kreeg de kans niet om het te zeggen. De andere staat al jaren te werken als een slaaf, en heeft het al die jaren niet gezegd — hij zegt het nu voor het eerst, en hij zegt het als verwijt.

En de vader antwoordt de zoon die "vader" niet zei, met een aanspraak:

"Kind, jij bent altijd bij mij, en alles wat van mij is, is van jou. Maar feestvieren en blij zijn — dat moest wel; want deze broer van jou was dood en is levend geworden, hij was verloren en is gevonden."38

Kind. Tegen de zoon die zichzelf tot knecht had verklaard zonder het ooit te vragen, zoals hij de andere zoon niet tot knecht liet verklaren toen die het wél kwam vragen. En "deze zoon van u" geeft hij terug als "deze broer van jou" — hij herstelt in één zin twee verwantschappen tegelijk.39

Daar houdt Lukas op. De muziek speelt door; de vader staat buiten, bij het kind dat niet naar binnen wil; binnen zit het kind dat terug is. Of de oudste over de drempel is gegaan, vertelt niemand — de gelijkenis eindigt met een vader die naar buiten gekomen is en staat te vragen, en met een antwoord dat niet is opgeschreven.40 Zo heeft de Verteller haar die middag laten eindigen, met de morrende mannen op hoorafstand, en zo laat ik haar eindigen.

Het eerste woord van het gebed — Vader — is het goedkoopste woord van deze hele gelijkenis — een jongen zei het terwijl hij zijn erfdeel opeiste, en hij mocht het opnieuw zeggen toen alles op was — en het is het woord dat de zoon die alles goed deed, in geen jaren over zijn lippen kreeg. De Zoon die de gelijkenis vertelde, heeft dat woord vooraan in ons gebed gezet. En alles wat er in dat gebed op volgt, heeft Hij eerst zelf gedaan.