Het koninkrijk dat niet vernietigd wordt

I. De brief

De brief opent zoals staatsbrieven openen — afzender, geadresseerden, groet:

"Nebukadnezar de koning, aan alle volken, natiën en talen die op heel de aarde wonen: uw vrede zij vermenigvuldigd."1

Aan alle volken die op heel de aarde wonen. Kleiner adresseert deze afzender niet; waar zijn ruiters komen, moet dit voorgelezen worden, en zijn ruiters komen overal. Dan de aanleiding:

"De tekenen en wonderen die de allerhoogste God aan mij gedaan heeft — het heeft mij behaagd die bekend te maken."2

Wat volgt is geen veldtocht en geen bouwverslag. De machtigste man van de bewoonde wereld schrijft aan iedereen die horen kan wat God hem heeft aangedaan — en wat dat was, is het soort ding dat koningen uit hun annalen laten beitelen: hij heeft zeven tijden lang gras gegeten als een rund. Hij vertelt het zelf. Hij ondertekent het zelf. En hij stuurt het naar iedereen.

De Schrift bewaart wel meer brieven van heidense koningen — Perzische decreten over een tempel, over geld, over doorgang.3 Dit is de enige waarin een koning in de eerste persoon vertelt wat God hém heeft aangedaan. En wat hij rondstuurt is zijn eigen vernedering, met daarboven, als kop boven het bericht, een lofzang:

"Hoe groot zijn zijn tekenen, hoe machtig zijn wonderen! Zijn koninkrijk is een eeuwig koninkrijk, en zijn heerschappij duurt van geslacht tot geslacht."4

Het zijn bijna de woorden waarmee kinderen, eeuwen later, hun gebed leren sluiten: want van U is het koninkrijk, tot in eeuwigheid.5 Bij de kinderen is het de laatste regel, voorgezegd door hun Heer, gebeden voordat zij weten wat de woorden wegen. Bij deze man is het de openingsregel van een brief — en wat die regel hem gekost heeft, begint jaren eerder, in een nacht waarin de koning wakker schrikt en niet meer weet waarvan.

II. Tweemaal geprezen

De man die dit schrijft, had de God over wie hij schrijft al tweemaal eerder geprezen, en beide keren om wat hij zág.

De eerste keer om een geheim. In het tweede jaar van zijn regering had hij gedroomd, en de droom was weg;6 geen geleerde kon hem terughalen — dit kan alleen bij de goden vandaan komen, zeiden zijn wijzen, "die niet bij het vlees wonen".7 Toen kreeg een balling uit Juda in één nacht de verborgenheid getoond.8

's Morgens stond die balling voor de troon, en vóór hij één woord van de droom vertelde, zei hij de koning eerst van Wie hij de kroon droeg: aan ú heeft de God van de hemel het koninkrijk gegéven, de macht en de sterkte en de eer.9 Gegeven — een werkwoord in de voltooide tijd, met een andere Gever erachter.

Dan pas de droom: het grote beeld, en de steen die zonder handen wordt losgemaakt10 — en in de uitleg, voor het eerst, de formule die het boek Daniël niet meer loslaat: een koninkrijk dat in eeuwigheid niet vernietigd zal worden.11 Toen viel Nebukadnezar op zijn aangezicht, voor een balling: "Waarlijk, uw God is de God van de goden en de Heer van de koningen, en een Openbaarder van verborgenheden."12

De tweede keer om een vuur. In het dal Dura had een beeld gestaan, 60 el hoog, en heel de wereld moest ervoor knielen;13 drie Judeeërs bleven staan, de oven werd zevenmaal heter gestookt, de drie gingen gebonden het vuur in — en de koning sprong op, want hij zag vier mannen, los wandelend midden in het vuur. Bij de ovenmond prees hij opnieuw: "Geprezen zij de God van Sadrach, Mesach en Abednego, die zijn engel gezonden en zijn dienaren verlost heeft [...] er is geen andere god die zó kan verlossen."14

Tweemaal geprezen, en telkens was het de God van een ander — de God van Daniël, de God van Sadrach, Mesach en Abednego. Wat een mond belijdt en wat een hart vasthoudt, zijn twee dingen. De derde les komt niet langs zijn geleerden en niet langs zijn oven. Zij komt langs hemzelf.

III. De boom

De volgende droom is weer van hemzelf, en ditmaal is hij hem niet kwijt. Een boom, midden op de aarde, hoog tot aan de hemel; er is voedsel aan voor allen, de dieren van het veld schuilen eronder, de vogels wonen in zijn takken.

Dan daalt er een wachter neer, een heilige uit de hemel, en het bevel is onverbiddelijk en precies: houw de boom om, kap zijn takken — maar laat de stronk staan, in het gras van het veld, met een band van ijzer en brons; en laat zeven tijden over hem heengaan. En de wachter roept er hardop bij waartoe het besluit dient:

"opdat de levenden erkennen dat de Allerhoogste heerst over het koningschap van de mensen, en dat Hij het geeft aan wie Hij wil."15

Daniël staat een ogenblik ontzet als hij het hoort; "mijn heer," zegt hij dan, "moge de droom uw haters gelden."16 Maar de uitleg is niet te verzachten: de boom bent u.

En hij zegt de koning het woord van de wachter recht in het gezicht — men zal u uit de mensen verstoten, u zult gras eten als de runderen, zeven tijden lang, totdat u erkent dat de Allerhoogste heerst over het koningschap van de mensen en het geeft aan wie Hij wil.17

En dan doet de balling iets wat aan geen hof wordt betaald: hij smeekt de man die hem eens ter dood veroordeelde, zijn eigen droom te ontlopen. "Breek met uw zonden door gerechtigheid, en met uw ongerechtigheden door barmhartigheid aan de armen — misschien zal er verlenging van uw vrede zijn."18 Misschien. De deur staat nog open.

12 maanden lang gebeurt er niets.19 Dan loopt de koning op het dak van zijn paleis, en Babel ligt onder hem, en hij zegt het hardop:

"Is dit niet het grote Babel, dat ík gebouwd heb tot een huis van het koninkrijk, door de sterkte van mijn macht en ter ere van mijn majesteit?"20

Het woord is nog in zijn mond als de stem valt. Uit de hemel, ditmaal zonder droom ertussen — en de stem zegt hetzelfde woord van de wachter, voor de derde keer, op het uur zelf.21

Op hetzelfde ogenblik wordt het vervuld. De man die zojuist nog over zijn stad uitkeek, wordt uit de mensen verstoten; hij eet gras als de runderen; zijn lichaam wordt nat van de dauw van de hemel; zijn haar groeit als veren van arenden en zijn nagels als klauwen van vogels.22

Zeven tijden gaan over hem heen. De tekst vertelt niet wat er in die jaren in hem omging, en zij kan het niet vertellen: er is geen verstand meer om iets in om te gaan. Er is gras, en dauw, en een stronk met een band eromheen.

En dan staat er één vers, en het heeft een volgorde:

"Maar na verloop van die dagen hief ik, Nebukadnezar, mijn ogen op naar de hemel, en mijn verstand keerde in mij terug — en ik prees de Allerhoogste."23

De ogen eerst. Het verstand daarna. Een mens wordt niet weer mens door na te denken; hij wordt het door omhoog te kijken.

Wat hij toen zei, heeft hij later zelf gedicteerd, in de brief:

"Zijn heerschappij is een eeuwige heerschappij, en zijn koninkrijk is van geslacht tot geslacht. [...] Er is niemand die zijn hand kan afslaan, of tegen Hem kan zeggen: wat doet U?"24

Zijn raadslieden zoeken hem weer op; zijn majesteit wordt hem teruggegeven; er wordt hem zelfs grootheid toegevoegd, meer dan tevoren.25 Het rijk heeft zijn koning terug. En de koning schrijft een brief.

IV. Het staatsblad van Perzië

Op de brief volgt geen tweede; Nebukadnezar verdwijnt uit het boek. Babel zelf valt, in één nacht, onder een zoon die dit alles wist en zijn hart niet vernederde.26 Er zit een Meder op de troon wanneer het lied opnieuw klinkt.

Darius heeft zich een wet laten ontfutselen, en de wet vangt de enige man die hij niet missen wil. Heel de nacht vast hij; slaap wil niet komen; bij het eerste licht rent hij naar de kuil en roept met een gebroken stem het donker in. En uit het donker klimt een antwoord op: "Mijn God heeft zijn engel gezonden en de muil van de leeuwen toegesloten."27

Dan schrijft ook deze koning. "Aan alle volken, natiën en talen die op de hele aarde wonen: uw vrede zij vermenigvuldigd" — de aanhef van de brief uit Babel, nu boven een Perzisch staatsstuk.28 Het rijk is gewisseld; het lied is het niet.29 En in dat decreet, met rijkszegel en al, staat dit:

"Hij is de levende God, en Hij bestaat in eeuwigheid; zijn koninkrijk is er een dat niet vernietigd wordt, en zijn heerschappij duurt tot het einde."30

Dat niet vernietigd wordt. Een balling had die woorden ooit uitgesproken, in een troonzaal in Babel, over een koninkrijk dat de God van de hemel eens oprichten zou. Nu laat een keizer ze afkondigen, geldig in heel zijn rijk. Darius heeft er geen zeven tijden voor in het gras gelegen. Hij heeft één nacht niet geslapen, en dat was genoeg.

V. De nacht

En dan is er, in datzelfde boek, een nacht waar geen koning bij is.

Daniël ligt op zijn bed en ziet de grote zee, opgezweept door de vier winden van de hemel, en uit de zee klimmen vier dieren, het ene na het andere; er worden tronen neergezet, de Oude van dagen zet zich, de boeken gaan open.31 In deze nacht gaat het mij om de woorden — en om waar zij eerder gestaan hebben.

"Ik bleef kijken in de nachtvisioenen, en zie, met de wolken van de hemel kwam er Iemand als een Mensenzoon. [...] Hem werd heerschappij gegeven en eer en koningschap, opdat alle volken, natiën en talen Hem dienen zouden. Zijn heerschappij is een eeuwige heerschappij, die niet voorbijgaat, en zijn koningschap een dat niet vernietigd wordt."32

Alle volken, natiën en talen — het adres van de rondzendbrief, maar het is geen postlijst meer; het zijn dienaren.33 Een eeuwige heerschappij — de woorden van Nebukadnezar, na de zeven tijden. Dat niet vernietigd wordt — de steen uit de eerste droom, en het staatsblad van Darius.

En verderop in de nacht valt ook de kop boven de brief nog: aan het volk van de heiligen wordt "een eeuwig koninkrijk" gegeven.34

De hemel kroont de Mensenzoon niet met nieuwe woorden. Hij kroont Hem met de woorden die Babel en Perzië hebben moeten prijsgeven.35

Van Daniël zelf staat er aan het slot van de nacht alleen dit: zijn gedachten verschrikten hem, zijn gelaatskleur veranderde, en het woord bewaarde hij in zijn hart.36

VI. Twee monden

Zo blijft de laatste regel van de brief over — de laatste woorden die van Nebukadnezar zijn opgetekend, waar dan ook:

"Nu prijs ik, Nebukadnezar, en verhoog en verheerlijk ik de Koning van de hemel, omdat al zijn werken waarheid zijn en zijn paden gericht, en omdat Hij machtig is te vernederen wie in hoogmoed wandelen."37

De Koning van de hemel. Nergens anders in de Schrift wordt God zo genoemd — het is de naam van één man, éénmaal gezegd, en dan valt het doek.38 En er is aan die naam niets te verbeteren. Koning: dat is waar, en weinigen hebben het duurder geleerd. Van de hemel: dat is waar, hij heeft die hemel zelf in de ogen gezien, op het uur dat zijn verstand terugkwam. De keizer heeft gelijk in alles wat hij zegt. Hij zegt alleen niet alles.

Want eeuwen later zit er op een berghelling een Man tussen zijn leerlingen, en Hij leert hun bidden tot dezelfde hemel: "Onze Vader, die in de hemelen zijt."39 En aan het slot van dat gebed leren zij zeggen: want van U is het koninkrijk, en de kracht, en de heerlijkheid, tot in eeuwigheid.

In Mattheüs wordt de doxologie door kinderen gebeden; in Daniël wordt zij uit keizers gehaald. Dezelfde woorden, twee monden. De keizer zegt ze aan het eind van zeven tijden, met het gras nog achter zich; het kind zegt ze aan het begin, voorgezegd, uit vertrouwen — en het krijgt er één woord bij dat in geen decreet staat. De keizer schrijft: de Koning van de hemel. Het kind zegt: Vader. Dezelfde hemel, twee monden — en één ervan mag Vader zeggen.40

En tweemaal staat er in de nacht van het visioen een werkwoord in de lijdende vorm: Hem wérd heerschappij gegeven, en het koningschap wérd gegeven aan het volk van de heiligen.41 Het is het woord waarmee alles begon — aan ú heeft de God van de hemel het koninkrijk gegeven: het eerste wat de keizer ooit over zijn eigen kroon te horen kreeg. Gegeven — niet gegrepen.42

Wie het koninkrijk gegeven krijgt, hoeft er niet om te vragen — en daarom is er in dit gebed één vraag die de Zoon zelf nooit heeft hoeven bidden.43