Die in de hemelen zijt

I. Een steen onder zijn hoofd

Hij loopt tot de zon ondergaat.

Achter hem ligt een tent waar zijn naam voortaan met wrok wordt uitgesproken. Hij heeft zijn blinde vader bedrogen met de huid van een geitenbokje, en zijn broer heeft bij zichzelf gezegd wat hij met hem doen zal zodra de rouwdagen om zijn vader beginnen. Het is toch uitgekomen, en zijn moeder zei: vlucht. Dus loopt hij, weg uit Berseba, richting Haran, met het huis van zijn vader achter zich en zijn bestemming nog ver — tot het licht op is.1

Hij bezit een staf en de kleren die hij aanheeft. En de zegen van zijn vader, die hem bij het afscheid werd meegegeven in een Naam: moge El Shaddai je zegenen — je vruchtbaar maken, je talrijk maken, tot een menigte van volken. En daarbij de zegen van Abraham: dít land, waar hij nu als vreemdeling doorheen trekt, zal hij erven.2

Een vader spreekt een Naam uit over een zoon die hij wegstuurt, en hij weet niet of hij hem terugziet.

Over berouw staat er in het hele hoofdstuk geen woord. Er staat dat hij op een plaats aankomt, een van de stenen van die plaats pakt, hem onder zijn hoofd legt en gaat liggen.

Dat is wat hij van zijn erfenis in handen heeft: één steen. En hij valt ermee in slaap, moederziel alleen.

En dan gaat de hemel open. Een ladder, op de aarde gezet, met de top reikend tot in de hemel; engelen van God die erlangs opklimmen en neerdalen. En boven alles staat JHWH zelf, en Hij spreekt.3

Het eerste wat de vluchteling te horen krijgt, is geen verwijt. Het is een naam: "Ik ben JHWH, de God van je vader Abraham en de God van Izak."

Daarna komen beloften — het land waarop hij ligt, nageslacht als het stof van de aarde, uitbreiding naar alle vier de windstreken, zegen voor alle geslachten van de aardbodem — uitgesproken over een man met een staf als hele bezit en een steen als kussen. En aan het slot de zin die alles draagt: "Ik zal je niet verlaten, totdat Ik gedaan heb wat Ik tot je gesproken heb."4

De man aan wie dit alles wordt toegezegd, ligt erbij zoals hij ging liggen: alleen, zijn hoofd op een steen — een steen van het land dat hem zojuist beloofd is.

II. De andere toren

Genesis kent nog een bouwwerk waarvan de top de hemel moest raken, en het staat eerder in het boek, in de vlakte van Sinear.

"Laten wíj een stad bouwen, en een toren met zijn top in de hemel; laten wij ons een naam maken." Heel Babel zit in dat ene laten wij. Er is geen steen in de vlakte, dus bakken zij er een; er is geen mortel, dus nemen zij asfalt. Alles aan dit bouwwerk is vervanging — kunststeen, kunstmortel, en bovenaan, als het lukt, een zelfgemaakte naam.10

Dan komt het vers dat de hele onderneming haar maat geeft: JHWH dáált neer om de stad en de toren te zien die de mensenkinderen bouwden. De toren die tot de hemel reiken moest, is van daarboven niet te bekijken zonder af te dalen. Meer spot heeft de tekst niet nodig. Hij verwart hun taal en verstrooit hen over heel de aarde, en het bouwen houdt op.

En generaties later ligt Jakob te slapen aan de voet van iets dat stáát waar de toren had willen komen: op de aarde gezet, met de top reikend tot in de hemel. De maat die Sinear zich voornam, is gehaald — maar niet door hem. Hij heeft geen steen op een steen gezet; zijn ene steen ligt onder zijn hoofd. De ladder wordt niet opgericht maar aangetroffen — hij stáát er al, gezet door een hand die de tekst niet noemt.

En de naam. In Sinear willen mensen zich een naam máken; boven de ladder zegt God de zijne. Ik ben JHWH. De stad klom omhoog om te grijpen; hier daalt Hij neer om te geven — zoals Hij eerder neerdaalde naar een kinderloze grijsaard om hem een naam te geven.11 Nu ligt de kleinzoon van die grijsaard onder aan de ladder, en de God die toen een naam gaf, zegt hem de zijne — en hangt er beloften aan die de slaper niet gevraagd heeft.12

Babel eindigt in verstrooiing: mensen die elkaar niet meer verstaan, uiteengedreven over heel de aarde. Betel eindigt met één man op één plaats, en over hem heen het woord: "Ik zal je terugbrengen."

III. Een huis, en een poort

Dan wordt hij wakker.

"Voorzeker, JHWH is op deze plaats, en ík heb het niet geweten." De aanwezigheid was er dus eerder dan de ontdekking. Er valt vrees over hem, en de vrees krijgt woorden die verder reiken dan hij weten kan: "Hoe ontzagwekkend is deze plaats! Dit is niets anders dan een huis van God, en dit is de poort van de hemel."13

Hij had er niets van gemerkt toen hij aankwam: een plek om te overnachten, stenen genoeg. De poort zat niet in wat er te zien was; zij ging open van de andere kant.

Een húis. Dat is het woord dat hij kiest — het woord voor de plek waar een gezin woont, gezegd door een man die net zijn eigen huis is kwijtgeraakt.14

De stad in Sinear had ook een poort in haar naam: Babel laat zich lezen als "de poort van god" — en God noemde het Wartaal.15 Twee poorten, in één boek Genesis: een die mensen zichzelf toeschreven en die op spraakverwarring uitliep, en een die een vluchteling in zijn slaap kreeg aangewezen.

"Die in de hemelen zijt" is geen afstandsopgave. Het is een adres — en verten hebben geen deur, een huis wel. De eerste mens die dat adres aanwijst, wijst niet omhoog: hij wijst naar de grond waar hij heeft liggen slapen, want daar stond de voet van de ladder.

IV. De richting

Een ladder kun je twee kanten op. Alles hangt af van waar het verkeer begint.

Bij Betel begint het boven: God staat aan het hoofd en spreekt naar beneden, tegen een slaper die niets gevraagd heeft.

In de woestijn regent er brood uit de hemel — "zie, Ik laat voor u brood uit de hemel regenen", en hetzelfde vers zegt: opdat Ik het beproeve.16

In de as van Jeruzalem bidt iemand "och, dat U de hemel zou openscheuren en zou neerdalen" — dezelfde stem die even eerder "U bent onze Vader" zei; wie geen tempel meer heeft, vraagt niet om een trap naar boven, hij vraagt of Hij naar beneden wil komen.17

In de synagoge van Kafarnaüm zegt de Zoon: "Ik ben uit de hemel neergedaald" — en het gemor dat daarop volgt, gaat precies over de richting: is dit niet Jezus, de zoon van Jozef, van wie wij de vader en de moeder kennen? Men kende zijn adres, dacht men; het was het verkeerde.18

En op de laatste bladzijden van de Schrift daalt een stad neer, van God, uit de hemel.19

Telkens beweegt het van boven naar beneden. Nergens in deze reeks klimt er iemand omhoog — de enige die het probeerde, bouwde Babel.

"Die in de hemelen zijt" zegt niet hoe ver Hij is. Het zegt waar alles vandaan komt: het brood, de Zoon, de stad — en het eerste woord, dat een vluchteling in zijn slaap te horen kreeg.

V. Waar de ladder gebleven is

Jakobs droom is niet in Betel gebleven.

Aan het begin van het Johannesevangelie wordt een man geroepen die, naar het woord van de Roeper, al gezien was voordat iemand hem riep — onder de vijgenboom. Filippus had hem gehaald met drie woorden, "kom en zie", en de man was gekomen, hardop twijfelend of er uit Nazaret iets goeds kon komen. Over hem zegt Jezus: "Zie, werkelijk een Israëliet in wie geen bedrog is."20

Israëliet: zoon van Jakob, genoemd naar de nieuwe naam van de man van Betel. In wie geen bedrog is: precies dat wat Jakob die nacht wél bij zich droeg — hij sliep er met een gestolen zegen.21

En tegen deze zoon van Jakob zonder Jakobs bedrog haalt Hij de droom van de stamvader aan, woord voor woord.

"Amen, amen, Ik zeg jullie: van nu aan zult u de hemel geopend zien, en de engelen van God opklimmen en neerdalen op de Mensenzoon."22

Dezelfde engelen, dezelfde twee werkwoorden, in dezelfde volgorde: het is Jakobs droom, aangekomen bij een andere man, onder een vijgenboom. Eén ding is anders: in Genesis gingen zij op en neer óp de ladder — hier op de Mensenzoon. Waar Jakob een ladder zag, wijst Hij naar zichzelf. De poort van de hemel is geen plaats gebleken, maar een Persoon.

En de volgorde blijft staan, en zij blijft merkwaardig: de engelen gaan éérst omhoog. Zij zijn er dus al, beneden. De verbinding begint niet in de hemel; zij begint op de grond — bij een slapende man toen, bij deze Man nu.

Nog iets is verschoven, klein en hoorbaar: de belofte staat in het meervoud. U zult de hemel geopend zien — jullie. Wat Betel was voor één man alleen, in het donker, wordt hier toegezegd aan wie er maar bij staat; de ladder was de droom van één slaper, de Persoon staat in het openbaar.

Het eerste woord van het gebed doet met de aanspraak hetzelfde: ónze. En de eerste die dat meervoud te horen krijgt, is de man onder de vijgenboom — die zojuist nog hardop betwijfelde of er uit Nazaret iets goeds komen kon.

VI. Het adres

De man van Betel richtte bij het ochtendlicht de steen op waarop zijn hoofd had gelegen, goot er olie over en gaf de plaats haar naam: huis van God.

En hij deed een gelofte, aandoenlijk klein voor iemand die zojuist vier windstreken kreeg toegezegd: als God mij brood geeft om te eten en kleding om aan te trekken, en mij in vrede terugbrengt naar het huis van mijn vader — dan zal JHWH mij tot God zijn, en deze steen een huis van God.23

Brood, kleding, en veilig thuiskomen: het is wat een kind vraagt. De Bergrede, het hoofdstuk waarin dit gebed staat, spreekt over precies die dingen dezelfde taal: maak u niet bezorgd over wat u eten zult of aantrekken — uw hemelse Vader wéét dat u dit alles nodig hebt.24

Toen liep hij verder, het oosten in, een lange ballingschap tegemoet. Het huis ging niet met hem mee; de belofte wel. Ik ben mét je, overal waar je gaat.

20 jaar later stond hij er opnieuw, met vrouwen en kinderen en kudden en een ontwrichte heup. En op diezelfde plaats hoorde hij de Naam waarmee zijn vader hem had weggestuurd — nu uit de mond van Hem die hem had teruggebracht: Ik ben El Shaddai.25

En toen de Zoon eeuwen later een handvol mensen leerde bidden, gaf Hij hun dat adres als tweede woord: Onze Vader, die in de hemelen zijt.

Wie dat zegt, wijst niet naar een verte. Hij meldt zich bij een huis waarvan de deur naar beneden openstaat — en waar het verkeer al onderweg is, de andere kant op begonnen, zoals altijd.

Wie het uitspreekt, zegt daarmee het eerste wat een kind van dit huis weten moet: er is Iemand thuis, en Hij sprak het eerst — zoals bij Betel, over een man die nergens om gevraagd had.