"Hij zal Mij tot zoon zijn"

I. De man die schrijven moet

Op een eiland voor de kust van Klein-Azië zit een oude man, verbannen vanwege het woord van God en het getuigenis van Jezus.1 Hij heeft meer gezien dan een mens dragen kan. De draak is gevallen, de stad van de koophandel is gebrand, de nacht is over hem heen getrokken — en hij heeft alles opgeschreven, want dat was zijn opdracht van het eerste uur af.

En dan begint het zien opnieuw, alsof de Schrift zelf ademhaalt.

"En ik zag een nieuwe hemel en een nieuwe aarde, want de eerste hemel en de eerste aarde waren voorbijgegaan."2

Er daalt een stad neer uit de hemel, en in de tekst zoals dit boek die leest, staat er iets kleins en menselijks bij: en ik, Johannes, zag de heilige stad neerdalen — de man zet zijn eigen naam in het vers, alsof hij zeker wil weten dat niemand vergeet dat hij erbij was.3

Een luide stem uit de hemel zegt waar het allemaal heen gaat, en het slot van die zin is het slot van alles: "[...] en God zelf zal bij hen zijn, hun God."4 En God zal elke traan van hun ogen afwissen.5

Dan gebeurt er iets dat in dit boek vrijwel nergens gebeurt. Tot hiertoe spraken engelen, oudsten, stemmen als bazuinen en als vele wateren, het Lam. Hij die op de troon zit, neemt in het hele boek maar op twee plaatsen zelf het woord — aan het begin, en hier.6

"Zie, Ik maak alles nieuw."

En dan draait de stem zich naar de oude man toe, persoonlijk, in de gebiedende wijs:

"Schrijf, want deze woorden zijn waarachtig en betrouwbaar."7

Wie daar zit en luistert, heeft deze stem eerder gehoord. Niet uit een troon — over een tafel heen. 60 jaar eerder, een opperzaal in Jeruzalem, een avondmaaltijd; een jonge man lag aan met zijn hoofd tegen de borst van zijn Meester, zo dichtbij dat de anderen hém vroegen om te vragen wat niemand hardop durfde te vragen.8 Toen was de stem een stem van vlees, en zij droeg niet verder dan de kamer. Nu vult zij hemel en aarde — en zij heeft nog altijd iets voor deze ene man: schrijf.

De oude man schrijft.

II. "Het is gebeurd"

Wat de stem hem dan te schrijven geeft, past in drie korte zinnen, en elk ervan is groter dan het boek dat ze bevat.

De eerste: "Het is gebeurd. Ik ben de Alfa en de Omega, het begin en het einde."9 Geen aankondiging meer, geen uitstel, geen nog een korte tijd. De voltooide vorm. Wat begonnen is, is afgemaakt, en Hij die het zegt, was er vóór de eerste letter en staat na de laatste.

De tweede: "Ik zal wie dorst heeft, geven uit de bron van het water van het leven — om niet."10 Er wordt niets afgerekend bij die bron. Er wordt geschonken.

En dan de derde.

"Wie overwint zal alles erven, en Ik zal hem God zijn en hij zal Mij de zoon zijn."11

Johannes schrijft haar op zoals zij valt. Maar nieuw is deze zin niet. Zij was al 1.000 jaar oud toen hij haar hoorde.

III. De nacht van de profeet

1.000 jaar eerder zit een koning in zijn huis en het laat hem niet los. "Ik woon hier in een huis van cederhout," zegt hij tegen de profeet aan zijn hof, "en de ark van God woont tussen tentdoek."12 Hij wil bouwen.

En in de nacht die volgt komt het woord van JHWH tot de profeet Natan, en het keert alles om: niet jij zult voor Mij een huis bouwen — Ik bouw er een voor jou. Er komt een zoon uit jou voort; die zal een huis bouwen voor mijn naam, en Ik zal zijn koningstroon bevestigen. En dan de zin die 1.000 jaar mee zal gaan:

"Ik zal hem tot vader zijn, en hij zal Mij tot zoon zijn."13

Eén brief in het Nieuwe Testament haalt die zin woordelijk aan en legt hem op de Zoon zelf.14 Maar aan het einde van de Bijbel, uit de mond van Hem die op de troon zit, klinkt de zin nog éénmaal — en nu wordt zij uitgereikt. Aan wie overwint.

Alleen: de zin is onderweg veranderd. De tweede helft is gebleven — hij zal Mij de zoon zijn, dezelfde woorden, 1.000 jaar ongeschonden. De eerste helft niet. Waar de belofte aan David "tot vader" zegt, en waar de brief die haar aanhaalt "tot vader" zegt, zegt de troon: "God".

Ik weet niet waarom; de vraag blijft staan waar zij staat.15 Wat ik wél zie, is wat er niet veranderde. Het zoon-woord. Wat er ook met de eerste helft gebeurd is — de tweede heeft David overleefd, en de ballingschap, en vier eeuwen stilte, en zij komt aan het einde van de Schrift ongeschonden terug uit de mond van God zelf.

De koning die de zin als eerste hoorde, wist die nacht niet waar hij het zoeken moest. Hij ging naar binnen en ging zitten — zomaar, zitten, voor JHWH, zoals een kind op de grond komt zitten bij zijn vader omdat staan te veel is. "Wie ben ik, Heer JHWH, en wat is mijn huis, dat U mij tot hiertoe gebracht hebt?"16

IV. Erfgenamen

In de derde zin van de troon staat nog een woord met een lange geschiedenis: erven.

Vijf zusters stonden ooit bij de ingang van de tent van samenkomst, voor Mozes en de priester en de vorsten en de hele vergadering, met een rechtsvraag waarvoor geen wet bestond. "Onze vader is gestorven in de woestijn," zeiden zij, "en hij had geen zonen. Geef ons een bezitting te midden van de broers van onze vader."17

Drie keer zeiden zij "onze vader", en de man over wie het ging lag in het zand tussen Egypte en de Jordaan en hoorde er niets van. Zo klonk dat woord in Israëls Schriften bijna elke keer dat het viel: het woord van erfgenamen, gezegd over het hoofd van een afwezige heen.18 De vader zelf zei nooit iets terug.

En hier valt het erf-woord opnieuw — in dit hele laatste boek van de Bijbel valt het maar op deze ene plaats19 — en alles aan de zin staat andersom. Niet de kinderen spreken over de vader; de Vader spreekt zelf. Niet over een nalatenschap die door een vergadering verdeeld moet worden; Hij deelt uit met eigen hand, en wat Hij uitdeelt is geen bezitting te midden van broers, maar alles.

En Hij is erbij. Hij zegt het in het gezicht van wie het krijgt, en terwijl Hij het zegt, noemt Hij hem bij het woord uit de oudste belofte: zoon.

Wat vijf zusters bij een tentdeur moesten bevechten, wordt hier weggegeven — door Iemand die leeft.

V. Het woord dat er niet meer valt

Er ontbreekt iets in deze twee laatste hoofdstukken, en ik heb er lang naar zitten kijken voordat ik het durfde op te schrijven.

Johannes is in het Nieuwe Testament de schrijver van het woord "Vader"; zijn evangelie is ervan doortrokken, bladzijde na bladzijde. In de Openbaring is het woord schaars, en waar het staat, is het telkens "zijn Vader" of "mijn Vader" — de Vader van Jezus.20 En in de twee hoofdstukken waarin alles thuiskomt — de nieuwe hemel, de nieuwe aarde, God bij de mensen — valt het woord geen enkele keer meer. Niemand zegt er "Vader".

En God zegt "zoon".

Wat er op die bladzijden wél staat, staat er: God zelf zal bij hen zijn, hun God.21 Zij zullen zijn gezicht zien, en zijn naam zal op hun voorhoofden zijn — over dat voorhoofd is elders een heel boek geschreven, en die bladzijden blijven daar.22

Wie met het avondgebed hierheen gekomen is, hoeft in deze verzen niet meer te zoeken zoals er in de nacht gezocht moest worden. Van geef ons heden naar om niet: de vraag om brood voor één dag eindigt bij een bron zonder prijs.23

Het koninkrijk waar elke avond om gevraagd werd, hoeft niet meer te komen: "en zij zullen als koningen heersen tot in alle eeuwigheid".24 En de laatste vraag houdt tot op deze bladzijde haar ernst: er is een deel voor wie buiten bleef, en het staat er zonder één verzachting, één vers onder de zoon.25

De oude man op het eiland schrijft het allemaal op, woord voor woord, zoals hem gezegd is. Maar het woord dat de stem hem over de mens te schrijven geeft, is niet het woord dat hij zijn leven lang zelf schreef. Hij schreef "Vader", omhoog, van de aarde naar de hemel. Hij krijgt "zoon" te schrijven, omlaag, van de troon naar de mens.

Het avondgebed is een kind dat omhoog spreekt. Dit is wat er terugkomt.