Hoofdstuk 1
Onze Vader
Mattheüs 6:9a · Lukas 11:2a
In één oogopslag
Het woord [onze vader] waarmee erfgenamen over een afwezige spraken, staat nu in de tweede persoon.
Waar "onze vader" valt
1Num 27:3-4
de vijf zusters
driemaal "onze vader", en hij hoort er niets van
2Jes 63:16
de man in de as van Jeruzalem
"Abraham weet van ons niet": U bent onze Vader
31 Kron 29:10
een oude koning
"onze vader": bij Israël of bij JHWH, het Hebreeuws laat het in het midden
de Septuaginta leest: God is onze Vader; getuige van de vroege lezing, niet de grondtekst
4Mal 1:6
God zelf
"Als Ik dan een Vader ben, waar is mijn eer?"
geen citaat in het gebed: een volgorde die samenvalt, en samenval is geen ontlening
Niet over Mij
zo zeiden zij het tegen elkaar, over een vader die geen antwoord meer gaf
tegen Mij
als eerste, elke dag, voordat er iets gevraagd is
19 maal kaal: 15 over een mens (zes mannen), vier over God, waarvan één betwist.
BEREKEND, over 306.785 woorden
- GEDOCUMENTEERD In Jes 63:16 LXX staan de aanspraak, de naam en ῥῦσαι in één vers; de Griekse tekst is nagezien.
- GEDUID Dat het gebed Jes 63:16 zou echoën: er is geen citaatformule, en de vertaler zette een Hebreeuwse constructie om die ook anders te lezen valt.
- BEREKEND De tellingen van אָבִינוּ, πατὴρ ἡμῶν en de 193 woorden van Jes 63:15-64:12.
I. De vraag
Hij was ergens aan het bidden, schrijft Lukas, en een van zijn leerlingen stond te wachten tot Hij ophield. De man had staan kijken naar iemand die bad, en wat hij daarna vroeg, ging nergens anders over.
Deze mannen waren opgegroeid in een volk dat bad; de psalmen zaten in hen zoals een moedertaal erin zit. En toch vraagt hij het, namens allen: leer óns. In het bidden van deze Man was iets waarvan zij begrepen dat zij het niet hadden.
Het antwoord is geen leerstuk. Het zijn twee woorden.
II. Bij de tentdeur
Vijf zusters staan bij de ingang van de tent van samenkomst.
Voor hen staat Mozes, en naast hem de priester, en achter die twee de vorsten en de hele vergadering. Wat zij komen brengen is een rechtsvraag waarvoor geen wet bestaat, en zij hebben haar samen opgesteld, want zij spreken als één.
Machla, Noa, Chogla, Milka en Tirza. Zij noemen hem drie keer in vier zinnen — onze vader, onze vader, onze vader — en hij hoort er niets van. Hij ligt ergens in het zand tussen Egypte en de Jordaan. Wat er van hem over is, staat hier bij de tentdeur: vijf dochters, en een naam die op het punt staat te verdwijnen.
Zo klinkt het woord in de Hebreeuwse Bijbel bijna elke keer dat het valt: wie "onze vader" zegt, spreekt over zijn hoofd heen, en meestal gaat het over wat hij naliet.
Bijna nooit zegt iemand het tegen hem.
Kennerאָבִינוּ, 19 keer, en zes mannen
De vorm אָבִינוּ staat in de Masoretische tekst 19 maal: Genesis 19:31 · 19:32 · 31:14 · 42:13 · 42:32 (2×) · 44:25 · 44:31 · Numeri 27:3 · 27:4 (2×) · Richteren 11:2 · 1 Kronieken 29:10 · Jesaja 63:16 (2×) · 64:8 [MT 64:7] · Jeremia 35:6 · 35:8 · 35:10. Met een voorzetsel ervóór — מֵאָבִינוּ, לְאָבִינוּ — komen er zes bij: Genesis 19:32 · 19:34 · 31:1 (2×) · 31:16 · 43:28. 25 in totaal, 19 in de kale vorm.
15 van de 19 gaan over een mens, en het zijn er zes. Lot — twee dochters in een grot boven Zoar: "onze vader is oud, en er is geen man in het land" (Gen 19:31). Laban — Rachel en Lea buiten bij de kudde: "hebben wij nog een deel of erfenis in het huis van onze vader?" (31:14). Jakob — vijfmaal, uit de mond van de broers van Jozef, voor een onderkoning die zij niet herkennen (42:13 · 42:32 2× · 44:25 · 44:31). Zelafead — driemaal, bij de tentdeur (Num 27:3-4). Gilead — eenmaal, en het wordt tégen iemand gezegd: "jij zult in het huis van onze vader niet erven" (Ri 11:2), en de weggejaagde is Jefta. Jonadab — driemaal, in een zijkamer van de tempel, waar een geslacht de wijn weigert omdat een man die twee eeuwen dood is het ooit verbood (Jer 35:6.8.10).
Vier van de 19 gaan over God: Jesaja 63:16 (2×), Jesaja 64:8 [MT 64:7] en het betwiste 1 Kronieken 29:10.
Bij drie van de zes mannen gaat het woordelijk over een erfenis — het deel in Labans huis, de bezitting van Zelafead, het erfrecht bij Gilead. Bij de andere drie over een vader die er niet is. (Tellingen BEREKEND over 306.785 woorden; de groepering rond erfenis en afwezigheid is GEDUID, en zij geldt voor de helft: Genesis 42 en 44 gaan niet over een erfenis maar over het verdriet van een oude man.)
Een eerdere werkaantekening bij dit boek gaf ~~22×~~. Die telling houdt geen stand: het zijn er 19 kaal of 25 met voorzetsel, en er is geen manier van tellen waarbij het er 22 zijn.
III. Waar Abraham opzij gaat
Er is geen tempel meer.
Het huis waar de vaderen God prezen, is met vuur verbrand; Sion ligt erbij als een woestijn. Wie hier bidt, heeft niets in handen dan de vraag of God nog kijkt — en hij begint met omhoog te wijzen.
Dan valt de regel waar het om gaat.
Hij spreekt God aan als Vader door de aartsvader opzij te zetten — niet uit minachting, maar omdat de stamboom het begeven heeft.
En in dezelfde adem het tweede woord — onze Losser. De man die je verwekt heeft en de bloedverwant die je schuld overneemt en je terugkoopt, in één regel.
Dat is wat de vijf zusters bij de tentdeur niet hadden. De man in de as van Jeruzalem heeft minder dan zij — en houdt meer over: de Vader zelf, en de Vader is de Losser.
KennerTwee keer "onze vader", twee kanten op
In het Nieuwe Testament staat de aaneengesloten uitdrukking πατὴρ ἡμῶν / πάτερ ἡμῶν in zes verzen. Twee zijn het gebed zelf (Mattheüs 6:9 · Lukas 11:2). Twee zijn van Paulus, over God (1 Thessalonicenzen 3:11 · 2 Thessalonicenzen 2:16, "onze God en Vader"). En twee gaan over Abraham: Jakobus 2:21 en, in het gezicht van Jezus gezegd, Johannes 8:39 — ὁ πατὴρ ἡμῶν Ἀβραάμ ἐστιν, "onze vader is Abraham".
Jesaja 63:16 zegt met dezelfde twee woorden precies het omgekeerde: "want Abraham weet van ons niet [...] U bent onze Vader." Het enige gebed in het Oude Testament dat God "onze Vader" noemt, doet dat door Abraham opzij te schuiven; en de enige mensen in het evangelie die "onze vader" over een mens zeggen, zeggen dat het Abraham is.
(Tellingen BEREKEND over de Textus Receptus, 140.987 woorden. Dat de tweede de eerste spiegelt is GEDUID: Johannes citeert Jesaja hier niet, en dit boek beweert niet dat hij het doet.)
Het gebed dat hier begint, houdt niet op bij deze ene regel; het loopt door, en het vraagt onderweg om de dingen die de leerling zeven eeuwen later te leren zou vragen. Niet als les maar als schreeuw, door een man met een verbrande stad achter zich.
ExcursHet gebed van Jesaja 63:15-64:12, en van wie deze vergelijking is
Deze vergelijking is niet van dit boek. Werner Grimm heeft in Die Motive Jesu: Das Vaterunser (1992) het Onze Vader al naast Jesaja 63:15-64:11 gelegd, en dat is de kern van wat hierboven staat. Het boek is niet ingezien; wat ervan bekend is komt uit besprekingen en draagt hier als [secundair]. Dat verandert niets aan de toeschrijving: de vergelijking is gemaakt vóórdat dit boek haar maakte.
Wat er onder ligt is de telling: de naam valt in dit ene gebed vier maal, de hemel twee maal, en גאל precies één keer — en dat is de enige plaats in de Hebreeuwse Bijbel waar het naast "onze Vader" staat. (BEREKEND over de 193 woorden van het bereik.)
Versnummering. De Nederlandse telling wijkt hier van de Masoretische af. De tweede helft van MT 63:19 is in het Nederlands 64:1, waardoor de rest van hoofdstuk 64 één nummer opschuift: MT 64:7 = NL 64:8, MT 64:11 = NL 64:12. In de lopende tekst wordt de Nederlandse telling gevolgd.
KennerDe Griekse laag van Jesaja 63:16
De Septuaginta leest de tweede helft van het vers niet als uitspraak maar als vraag. Waar de Masoretische tekst heeft "onze Losser van oudsher is uw naam", staat er:
> *ἀλλὰ σύ κύριε πατὴρ ἡμῶν ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπ᾽ ἀρχῆς τὸ ὄνομά σου ἐφ᾽ ἡμᾶς ἐστιν*
> "maar U, Heer, onze Vader — verlos ons; vanaf het begin is uw naam over ons."
De aanspraak van dit gebed, de naam uit de eerste vraag, en ῥῦσαι — het werkwoord van de zevende — staan hier in één vers. Dat zij samenstaan is GEDOCUMENTEERD; de Griekse tekst is nagezien. Dat het gebed dit vers zou echoën is GEDUID: er is geen citaatformule, en de vertaler heeft hier een Hebreeuwse constructie omgezet die ook anders te lezen valt. Hoofdstuk 9 telt ῥῦσαι uit.
IV. Het betwiste vers
Eén plaats is er nog in de Schriften van de leerling waar het woord valt en waar niemand met zekerheid kan zeggen bij wie het hoort.
Een oude koning staat voor de hele vergadering met het materiaal voor een huis dat hij niet zal bouwen. Hij zegent JHWH, hardop, waar iedereen bij is.
Bij wie dat "onze vader" hoort — bij "Israël", de aartsvader, of bij JHWH zelf — laat het Hebreeuws in het midden.
De koning is nog niet uitgesproken.
En wanneer hij het goud en het brons en de edelstenen heeft opgesomd die hij voor het huis heeft laten aanrukken, zegt hij waar het vandaan komt: "Want alles is uit U, en uit uw hand hebben wij het U gegeven."
Het koninkrijk, de kracht, de heerlijkheid. En "in de hemel en op de aarde". Nergens anders valt de slotregel van dit gebed zo voluit in het Hebreeuws te lezen — en zij komt uit dezelfde mond als de betwiste "onze vader", van een koning die uitrekent dat hij zijn Vader niets kan geven dat hij niet van Hem heeft.
KennerWat het Grieks met 1 Kronieken 29:10 doet
De Septuaginta beslist de kwestie, en zij beslist haar één kant op:
> *εὐλογητὸς εἶ κύριε ὁ θεὸς Ισραηλ ὁ πατὴρ ἡμῶν ἀπὸ τοῦ αἰῶνος καὶ ἕως τοῦ αἰῶνος*
Ὁ πατὴρ ἡμῶν staat in de nominatief, in bijstelling bij ὁ θεὸς Ισραηλ. Was Jakob bedoeld, dan had er een genitief moeten staan. De vertalers lazen: God is onze Vader. Dat is geen bewijs voor wat de Hebreeuwse schrijver bedoelde — het is het oordeel van lezers die het Hebreeuws als levende taal naast zich hadden. In de bronnenhiërarchie van dit boek telt het als getuige van de vroege lezing, niet als grondtekst.
Bij de aanhef hoort nog één telling. בָּרוּךְ אַתָּה יְהוָה, "gezegend bent U, JHWH", staat in de hele Masoretische tekst tweemaal: hier en Psalm 119:12. De ruimere formule בָּרוּךְ אַתָּה staat zesmaal, en de andere vier zijn alle tot een mens gericht: Deuteronomium 28:3 en 28:6, 1 Samuël 15:13 en 26:25. God wordt in de hele Hebreeuwse Bijbel met deze woorden twee keer aangesproken — en één van die twee keer staat er "onze Vader" bij. (BEREKEND.)
Dossier"onze Vader" in de Septuaginta
De aaneengesloten uitdrukking πατὴρ ἡμῶν staat in de Septuaginta (623.693 woorden) in 13 verzen — 14 als men Tobit 13:4 in beide Griekse tekstvormen apart telt. Negen gaan over een mens: Lot (Gen 19:31), Jakob (Gen 43:28 · 44:25 · 44:27), Zelafead (Num 27:3), Jonadab (Jer 42:6 · 42:10 LXX = MT 35:6 · 35:10), Pinehas (1 Makkabeeën 2:54) en Abraham (4 Makkabeeën 16:20).
Vier gaan over God: 1 Kronieken 29:10, Jesaja 63:16, Jesaja 64:8 [MT 64:7] — en Tobit 13:4, in beide Griekse tekstvormen: "omdat Hij onze Heer en God is, Hij is onze Vader tot in alle eeuwen."
En er zit een klein ding in dat het waard is om te noemen. Bij de negen menselijke plaatsen — en bij 1 Kronieken 29:10 — staat het lidwoord erbij: ὁ πατὴρ ἡμῶν. Bij Jesaja 63:16, Jesaja 64:8 en Tobit 13:4 valt het weg. Waar de Septuaginta over een vader spreekt, bepaalt zij hem; waar zij God aanspreekt, doet zij dat niet. Mattheüs 6:9 staat aan die tweede kant: πάτερ ἡμῶν, zonder lidwoord.
Tobit is deuterocanoniek en dit boek bouwt er niets op. Maar het staat er, het is Grieks, en het is ouder dan het evangelie. Wie beweert dat "onze Vader" als aanspraak tot God vóór Jezus onbekend was, moet Tobit 13:4 wegverklaren, en dat kan niet.
Wat er dan overblijft is genoeg en het is minder spectaculair: buiten Jesaja is de aanspraak zeldzaam tot in het uitzonderlijke, en waar zij voorkomt staat zij nooit aan het begin van een gebed. Zij is een uitroep midden in de nood. (Telling BEREKEND; de plaatsing binnen het gebed GEDUID.)
⚠ Aantekening bij het gereedschap. De LXX-lemma's in het werkcorpus staan getranslitereerd. Wie er met een Grieks lemma in zoekt, krijgt nul terug en boekt een afwezigheid die niet gemeten is. Deze telling is daarom niet op lemma maar op de tekst zelf gedaan.
V. Waar het Oude Testament ophoudt
De laatste profeet opent met een vader die een vraag stelt, en de vraag blijft onbeantwoord.
In dat ene vers noemt God zichzelf Vader — en mist zijn eer. Hij noemt zijn naam — en hoort hem verachten.
Het is geen klacht van een heerser die zijn recht opeist. Het is de vraag van iemand in huis — van een vader die er nog is, en die het gemerkt heeft.
Zo eindigt het. Daarna zwijgt het vier eeuwen.
En dan geeft een Man op een berg in Galilea, en nog eens ergens onderweg — waar een leerling stond te wachten tot Hij ophield — aan een handvol mensen twee regels om te bidden.
De leerling heeft niets hoeven narekenen. Hij kreeg de twee regels, en de volgorde kwam mee.
VI. En dan begint het
De leerling vroeg om onderwijs in het bidden. Wat hij kreeg was een aanspraak.
Het woord waarmee erfgenamen over een afwezige spraken, staat nu in de tweede persoon. Vanaf deze dag spreekt de man die stond te wachten niet meer over iemands hoofd heen wanneer hij die twee woorden zegt. Hij zegt ze tegen de Vader die ze hoort.
HartTegen wie u het zegt
U gebruikt, wanneer u dit bidt, een woord dat in de Schrift toebehoort aan mensen die om een erfenis staan te bekvechten en aan kinderen die het over een dode hebben. Vijf zusters die zeggen: hij is gestorven en hij had geen zonen, laat zijn naam niet verdwijnen. Een geslacht dat weigert te drinken omdat een man die twee eeuwen dood is het ooit verboden heeft. Zij zeiden "onze vader" tegen elkaar, want de vader zelf gaf geen antwoord meer.
En dan zegt Iemand: zeg het tegen Mij. Niet over Mij — tegen Mij. En zeg het niet als het misgaat, maar als eerste, elke dag, voordat er iets gevraagd is.
Er is één plaats in het Oude Testament waar iemand dat aandurfde, en hij deed het op het slechtste moment dat er is — met een verbrande stad achter zich, en een aartsvader die hem niet meer kende. Juist daar zei hij het. Abraham weet van ons niet — U bent onze Vader.
Als u ooit hebt gedacht dat u zich eerst moest kwalificeren voordat u zo mocht beginnen: dat vers zegt het tegendeel. Het werd gebeden door iemand die alles kwijt was. Het was toen al waar. Het is het nog.
En het loopt ergens op uit. Aan het einde van de Schrift staat een Vader die zelf uitdeelt, en het woord waar al die grotten en tentdeuren om draaiden — erven — komt in heel dat laatste boek precies één keer voor, in het vers waar Hij zegt: hij zal Mij tot zoon zijn.