Breng ons niet in beproeving

I. Drie keer "hier ben ik"

God roept, en een oude man antwoordt met één woord: hier ben ik.

Dan komt de opdracht die alle eeuwen daarna heeft doen zwijgen: neem toch uw zoon, uw enige, die u liefhebt, Izak, en ga naar het land Moria1 — en offer hem daar op een van de bergen die Ik u noemen zal.2 De volgende morgen zadelt hij de ezel. Er staat niet wat hij die nacht gedacht heeft; er staat dat hij vroeg opstond.

Drie dagen lopen zij. De knechten blijven achter bij de ezel; het hout ligt op de schouders van de jongen, het vuur en het mes draagt de oude man. Dan klinkt de tweede roep, en nu is het de jongen: "Mijn vader." En Abraham antwoordt zijn zoon met precies het woord dat hij God gaf: "Hier ben ik, mijn zoon."3

"Zie, het vuur en het hout — maar waar is het lam voor het brandoffer?"

Het antwoord is één zin, en het is het hele hoofdstuk in één zin: "God zal Zichzelf voorzien van het lam voor het brandoffer, mijn zoon." En zij gingen beiden samen verder.

Tweemaal sluit de verteller zo af, met dezelfde woorden — vóór de vraag van de jongen en erná: en zij gingen beiden samen.4 Het zwaarste gesprek van Genesis heeft tussen die twee niets stukgemaakt. Zij lopen nog steeds naast elkaar.

Op de berg wordt het altaar gebouwd, het hout geschikt, de jongen gebonden en opgelegd; de hand met het mes gaat omhoog. En dan de derde roep, dubbel en dringend — "Abraham, Abraham!" — en voor de derde keer hetzelfde antwoord: hier ben ik.5

Drie keer "hier ben ik" in één hoofdstuk: tegen God, tegen zijn zoon, en weer tegen God. En de middelste zegt hij tegen het kind dat hij op het punt staat te binden.

Dat is wat deze vader in de beproeving overeind houdt — geen verklaring van Gods wegen, maar beschikbaarheid, naar boven en naar beneden tegelijk. De zwaarste opdracht die ooit aan een vader gegeven is, krijgt hem niet weg bij zijn kind: het kind roept, en hij is er.

II. Het eerste woord voor liefde

"Uw zoon, uw enige, die u liefhebt."

In dat zinsdeel staat het werkwoord liefhebben voor het eerst in de Bijbel.6 Het eerste woord voor liefde in de Schrift beschrijft een vader die van zijn zoon houdt, en het staat in de zin waarin hem gevraagd wordt die zoon af te staan. De taal van de Bijbel leert liefhebben meteen op zijn zwaarst.

God zal Zichzelf voorzien van het lam — letterlijk staat er: God zal het Zich zien. Dat antwoord, onderweg aan zijn zoon gegeven, wordt op de top de naam van de plaats. Als de ram met zijn horens in het struikgewas hangt en de jongen losgemaakt is, noemt Abraham de berg naar het werkwoord van zijn eigen antwoord: JHWH Jireh — de HEER zal voorzien; zodat men tot vandaag zegt: op de berg van JHWH zal erin voorzien worden.7

Eén eerlijkheid hoort erbij: Abraham zei een lám toe, en wat God die dag gaf, was een rám. De toezegging was van Abraham; de voorziening was van God, en zij viel anders uit dan de toezegging — niet minder, wel anders.

Zo eindigt de zwaarste beproeving van Genesis niet bij een leeg altaar maar bij een Naam. De plaats waar een vader alles moest kunnen afstaan, heet voortaan niet naar het mes en niet naar de angst. Zij heet naar het voorzien. Onder die naam staan een vader en een zoon die samen omhooggingen — en er allebei nog zijn.

III. Breng ons niet in Massa

Het werkwoord van de beproeving begint op de berg van Abraham. Daarna gaat het op reis: bitter water bij Mara, brood uit de hemel in de woestijn Sin, en geen water bij Refidim.8 Drie van de eerste vier beproevingen van de Bijbel gaan over eten en drinken.

Bij Refidim krijgt de beproeving een adres. Het volk twist er met Mozes en stelt de vraag die alles onder woorden brengt wat een beproeving is: is JHWH in ons midden, of niet? En Mozes noemt de plaats ernaar: Massa — Beproeving.9 Het is de vraag van de jongen op de berg — waar is het lam? — maar die stelde haar aan zijn vader en liep verder, samen; bij Refidim is de vraag een verwijt geworden.

Toen de Schrift Grieks ging spreken, gebeurde er iets met die plaatsnaam: de vertalers vertaalden hem. In hun Deuteronomium heet de plaats voluit ὁ Πειρασμός, met lidwoord, als eigennaam. De psalm die aan Massa herinnert, maakte er een zelfstandig naamwoord van — "de dag van de beproeving in de woestijn" — en Hebreeën citeert die psalm woord voor woord.10 De plaatsnaam is een woord geworden. En dat woord staat in de zesde vraag.

Breng ons niet in Massa — zo klonk deze vraag voor wie zijn Bijbel in het Grieks las. Niet als een verzoek om een zachter leven, maar als een routeverzoek: niet naar die plek, niet naar de bron waar de vraag woont of U wel in ons midden bent.

En toen de Zoon zelf in een woestijn beproefd werd, haalde Hij zijn middelste antwoord uit precies dit dossier: "u zult de HEER uw God niet beproeven" — het Massa-vers, uit het gedeelte waar de woestijnreis wordt uitgelegd.11 Hij had zelf 40 dagen honger achter de rug — en waar het volk bij zijn dorst ging twisten, antwoordt Hij met de les die Massa heeft nagelaten.

IV. De God die niemand beproeft

Er staat in het Nieuwe Testament een zin die deze vraag lijkt door te strepen.

"Laat niemand, als hij beproefd wordt, zeggen: ik word door God beproefd. Want God kan niet door het kwade beproefd worden, en Hij zelf beproeft niemand."12

Jakobus lost die schijn op, in dezelfde alinea. Hij noemt gelukkig wie de beproeving doorstaat, en helemaal vooraan noemt hij het enkel vreugde wanneer men in allerlei beproevingen valt.13 Eén vers later zegt hij waar de verlokking wél vandaan komt: ieder wordt verzocht wanneer hij door zijn éigen begeerte wordt meegesleept.14

Hetzelfde zelfstandig naamwoord, vier verzen, twee betekenissen — en Jakobus scheidt ze niet naar zwaarte maar naar herkomst. Wat kómt, mag verdragen worden en draagt een kroon. Wat verlokt, komt uit de eigen borst, en wie het God aanwrijft, kent Hem niet.

En de schrijver was de berg niet vergeten. Als hij één mens nodig heeft bij wie geloof en doen één zijn, wijst hij naar Moria: Abraham, onze vader, "toen hij Izak, zijn zoon, op het altaar opdroeg".15 De brief die God vrijspreekt van elke verlokking, hangt zijn grootste voorbeeld op aan de zwaarste beproeving die ooit gegeven is.

En dan valt de vorm van de zesde vraag op haar plaats. Er staat niet "beproef ons niet". Er staat: breng ons er niet ín — een werkwoord van vervoer, met een richting erin, alsof de beproeving een plaats is. En in de Bijbel van de Griekse lezer wás zij een plaats: Massa heette er Beproeving. De eerste beproeving van de Schrift was al een plaats: door God aangewezen, drie dagen lopen ver.

Het kind vraagt dus niet of de Vader iets wil nalaten wat Hij volgens Jakobus toch al niet doet. Het vraagt om de route. Niet langs Massa, als het kan. Niet naar de bron waar de vraag opkomt of U er wel bent.

Want dat is het laatste wat Massa over zichzelf vertelt, en het keert de zaak nog één slag verder om: bij die bron was het niet God die de mens beproefde. Het was het volk dat Hém beproefde — "waarom beproeft u JHWH?", vraagt Mozes daar.16

Wie bidt "breng ons niet in beproeving", vraagt dus ook dit: breng mij niet op de plaats waar ík U ga beproeven.

Van de man met wie het woord begon, is zo'n moment niet opgetekend: drie dagen en een berg lang geen twisten, geen terugvragen — alleen drie keer hetzelfde antwoord, naar boven en naar beneden: hier ben ik.

V. De nacht waarin Hij haar voorzei

Er is één nacht waarin deze vraag niet gebeden wordt maar bevolen.

Getsemane. Drie leerlingen op een steenworp afstand, en de slaap wint het van de trouw. Op de berg van Abraham werd drie keer geroepen, en drie keer kwam hetzelfde woord terug: hier ben ik. In deze hof komt Hij drie keer bij de zijnen en vindt hen slapend — hun ogen zijn zwaar, en zij weten Hem niets te antwoorden.

Wat Hij zegt is de zesde vraag, van de andere kant vastgepakt: "Waak en bid, dat u niet in beproeving komt." Hij zegt het opnieuw wanneer Hij hen weer slapend vindt; Lukas laat het de nacht openen én sluiten.17

Zelfde voorzetsel, zelfde zelfstandig naamwoord — en het werkwoord van de andere kant. Het gebed zegt: breng ons er niet in, met God als onderwerp. Getsemane zegt: ga er niet in, met de leerling als onderwerp. De vraag heeft dus twee handvatten, en die nacht blijkt waarom: er is een kant van de beproeving die bij de Vader ligt, en een kant die bij het kind ligt — de route, en de eigen voeten.

En Hij beveelt het op het uur dat Hij zelf de beproeving ingaat. De leerlingen moeten bidden om niet binnen te gaan waar Hij op datzelfde moment binnengaat, biddend, met de aanspraak voorop.18

Bij Lukas is het bovendien geen losse nacht: na de woestijn week de duivel van Hem "tot een gelegen tijd", en in de opperzaal zegt Hij tegen de 12: "u bent het die bij Mij gebleven bent in mijn beproevingen."19 De hele bediening loopt er van beproeving naar beproeving.

Op Moria gingen een vader en een zoon er beiden samen in; hier gaat Hij alleen, een steenworp bij de slapers vandaan — en zijn zorg is dat de kinderen er niet in hoeven.

VI. Zolang het heden heet

De brief die het Massa-citaat blijft herhalen, is Hebreeën — heden, als u zijn stem hoort, verhard uw harten niet, zoals bij de verbittering, op de dag van de beproeving in de woestijn.21 En tussen die herhalingen door hangt de schrijver er één klein woord aan:

"Vermaan elkaar, elke dag, zolang het heden heet, opdat niemand van u zich verharde door het bedrog van de zonde."22

Het "heden" van de broodvraag en het "heden" van Massa zijn in Hebreeën hetzelfde woord. Elke dag waarop een kind om brood vraagt, is ook een dag waarop een hart zacht kan blijven — of verharden. De zesde vraag woont naast de vierde, zoals Massa naast het manna lag.

En dezelfde brief beantwoordt de zesde vraag voordat zij gesteld is. "Waarin Hij zelf geleden heeft, beproefd als Hij werd, kan Hij hun die beproefd worden te hulp komen"; "in alles op gelijke wijze beproefd — zonder zonde".23 Er is dus Iemand in Massa geweest, tot op de bodem, en Hij is er niet gebroken.

Paulus zet er de deur bij: God is getrouw, die niet zal toelaten dat u boven vermogen beproefd wordt, maar met de beproeving ook de uitgang zal geven.24 Zelfs de plaats Beproeving heeft bij deze Vader een deur naar buiten.

En Paulus schrijft dat aan mensen van wie hij net gezegd heeft dat de woestijnreis hun tot voorbeeld geworden is — aan wie de einden van de eeuwen zijn toegekomen.25

En wanneer Hebreeën zijn getuigen opsomt, staat de oude man van Moria er middenin, met het woord waarmee zijn berg begon: "Door geloof heeft Abraham, toen hij beproefd werd, Izak opgedragen; hij die de beloften had aangenomen, bracht zijn enige."26

Genesis vertelt niet wat er die drie dagen in hem omging; er staat dat hij vroeg opstond. Hebreeën vertelt het alsnog: hij rekende erop dat God machtig was zijn zoon zelfs uit de doden op te wekken — en hij kreeg hem terug.