De taal van de hemel — en de stad zonder tempel

I. Het geluid

Het laatste wat hij over de gevallen stad te horen kreeg, was wat er nooit meer klinken zal.

"En het geluid van harpspelers en zangers en fluitspelers en bazuinblazers zal in jou niet meer gehoord worden [...] en het licht van een lamp zal in jou niet meer schijnen, en de stem van een bruidegom en een bruid zal in jou niet meer gehoord worden."1

Zo eindigt Babel: de muziek valt stil, de lamp gaat uit, en de allerlaatste stem die er verstomt, is die van een bruidegom en een bruid. De oude man op het eiland heeft het opgeschreven zoals het hem gezegd werd — een stilte zonder einde.

En dan, schrijft hij, hierna, hoort hij het.

"Hierna hoorde ik een luide stem van een grote menigte in de hemel, die zei: Halleluja. De redding en de heerlijkheid en de eer en de kracht zijn van de Heer, onze God."2

Het woord waarmee het losbarst, is niet eens Grieks. Het is Hebreeuws, in Griekse letters overgeschreven, de oudste roep van de psalmen: hallelu-Jah — prijs Jah. In het hele Nieuwe Testament staat dat woord alleen op deze bladzijde.3 De taal van het oude lied is niet zoekgeraakt onderweg; zij blijkt bewaard, en zij blijkt de taal van daarboven te zijn.

Het geluid houdt aan. Een tweede keer klinkt het, boven de rook van de stad die opstijgt; een derde keer, als de oudsten en de vier wezens zich op de grond laten vallen. Dan komt er een stem bij de troon vandaan: "Prijs onze God, al zijn dienaren, en wie Hem vrezen, de kleinen en de groten."4 De kleinen worden eerst genoemd.

En dan zwelt het aan tot iets waar zijn taal niet meer bij kan.

"En ik hoorde als de stem van een grote menigte, en als de stem van vele wateren, en als de stem van zware donderslagen, en zij zeiden: Halleluja. Want de Heer God, de Almachtige, heeft het koningschap aanvaard."5

Drie keer "als". De man die een halve eeuw woorden vond voor alles — voor de troon, voor het Lam, voor de val van een wereldstad — probeert het drie keer, en drie keer moet hij uitwijken naar een vergelijking, en geen van de drie is het. Een menigte, nee; wateren, nee; donderslagen — ook niet. Er bestaat op aarde geen geluid waar dit op lijkt. Hij hoort de hemel voluit zingen, en het enige wat zijn pen ervan thuisbrengt, is dat het nergens op lijkt wat hij kent.

En het lied zelf kijkt vooruit: "Laten wij blij zijn en jubelen en Hem de heerlijkheid geven, want de bruiloft van het Lam is gekomen, en zijn vrouw heeft zich gereedgemaakt."6 De stad die viel, verloor als laatste de stem van bruidegom en bruid; het eerste wat de hemel daarna zingt, is een bruiloft.7

Johannes schrijft. Gezien heeft hij nog niets — hij hoort. En hij schrijft op wat hij hoort met het enige woord dat hem gegeven wordt: als.

II. Waar zij van zingen

Het is niet de eerste keer dat hij de hemel hoort zingen. Het hele boek door is er gezongen — rond de troon, bij het openen van de boekrol, bij de zevende bazuin — en telkens keren dezelfde woorden terug, in steeds andere volgorde en steeds ander gezelschap: heerlijkheid, kracht, eer, wijsheid, dank, redding. Wie ze allemaal heeft opgeschreven, zoals hij, kent de woordenschat van daarboven zo langzamerhand uit het hoofd.

Maar één regel zingen zij nooit.

Het koninkrijk komt in de liederen voor, en de kracht komt erin voor, en de heerlijkheid komt erin voor — verspreid, in wisselende tweetallen, van het eerste visioen tot dit halleluja. Bij elkaar, in één regel, staan de drie in dit hele boek nergens.8 Eén lied komt dichtbij: het zet het koninkrijk en de kracht naast elkaar, en op de plaats waar de heerlijkheid zou kunnen staan, staat de redding.9 Dichterbij komt het niet.

De regel die alle drie bij elkaar heeft, wordt in dit boek dus niet gezongen. Zij wordt gezegd. Op aarde, met gevouwen handen, door een kind dat zijn gebed afmaakt voor het slapengaan:

"Want van U is het koninkrijk, en de kracht, en de heerlijkheid, tot in eeuwigheid. Amen."10

Meer dan dit zegt de meting niet: dat de woorden daarboven verspreid gezongen worden, en dat zij in de slotregel van het gebed bijeenstaan. Waarom dat zo is, zegt geen enkel vers, en niemand hoeft het in te vullen. Eén ding blijft ervan over, en het is genoeg: het kind dat die regel zegt, spreekt geen vreemde taal. Elk woord ervan wordt gezongen waar het naartoe onderweg is. Het zegt ze alleen — als enige — in één adem.11

De oude man op het eiland heeft beide talen in zijn oor: het lied dat hij niet beschrijven kan, en het gebed dat hij ooit, met 11 anderen, heeft horen voordoen.

III. De man die de tempel gemeten heeft

Visioenen eerder is hem een rietstok in de hand gedrukt, als een meetlat, en een stem zei erbij wat hij meten moest.

"Sta op en meet de tempel van God, en het altaar, en wie daar aanbidden. Maar de voorhof buiten de tempel — laat die erbuiten, en meet hem niet, want hij is aan de volken gegeven."12

Hij heeft dat gebouw dus opgemeten, hijzelf, met de grens erbij: tot hier wel, daarbuiten niet. En het boek door bleef het gebouw in beeld — stemmen kwamen eruit, engelen gingen eruit, en op het zwaarste moment vulde het zich met rook van de heerlijkheid van God, en er staat bij: niemand kon de tempel binnengaan totdat de zeven plagen voltooid waren.13 Zelfs in de hemel bleef de tempel een plaats waar men buiten stond te wachten.

En dan staat hij in de stad die is neergedaald, en hij kijkt om zich heen, en hij schrijft een zin op die begint met wat er ontbreekt.

"En een tempel zag ik niet in haar, want de Heer God, de Almachtige, is haar tempel — en het Lam."14

Tweemaal valt het woord in die ene zin: één keer om te zeggen dat het gebouw er niet is, en één keer om te zeggen wie ervoor in de plaats staat.

In dit huis is over die afwezigheid al eerder geschreven. In elke stad van de oude wereld stond een tempel — een plek waar je heen ging om God te ontmoeten, "een gebouw dat de afstand markeerde".15 Dat is wat een tempel is, elke tempel, ook de gemeten: afstand, in steen gezet. Wie erheen gaat, zegt daarmee dat God ergens ánders woont dan hij.

Deze stad heeft er geen. Er ontbreekt niets aan haar; het is de afstand die ontbreekt. De man die ooit de grens moest opmeten — tot hier wel, daarbuiten de volken — staat in een stad zonder binnen en buiten. En de volken, die destijds buiten de meting vielen, lopen nu in het licht: "en de volken zullen in haar licht wandelen."16

IV. Het adres

Het gebed van dit boek begint met een adres: die in de hemelen zijt. En van het begin af aan was er met dat adres één ding aan de hand: alles wat erachter vandaan kwam, kwam naar beneden. Het brood daalde. De Zoon daalde. En nu is ook de stad gedaald, de laatste van de rij, en de rij is af.17

Hier staat waar die beweging al die tijd heen wilde. In de stad is geen kamer meer waar God apart woont, en dus valt er niets meer te overbruggen. Het adres van het gebed verandert; niet omdat de Vader verhuisd is, maar omdat de afstand weg is.18

En wat er in de stad met de vraag om brood gebeurt, is aan haar hoofdstraat te zien. Midden op de straat, aan beide kanten van de rivier, staat de boom van het leven,

"die 12 vruchten draagt; elke maand geeft hij zijn vrucht."19

Er hoeft niet meer om gevraagd te worden — niet omdat de vraag te klein geworden zou zijn, maar omdat de voorziening in de stad is ingebouwd. Het groeit er. Een kind vraagt om brood zolang het brood van buiten moet komen; in het huis van de Vader staat het op tafel, en het raakt nooit op.

Zo komt het één na het ander thuis. De poorten gaan overdag niet dicht, en nacht is er niet.20 Wat zijn kinderen in de oude wereld bedreigde, heeft Hij bij het bouwen weggelaten; wat er allemaal niet meer is, is elders geteld.21 Zijn dienaren zullen zijn gezicht zien, en zijn naam zal op hun voorhoofden staan — over dat voorhoofd is elders een heel boek geschreven, en die bladzijden blijven daar.22 En dan het slot, het laatste vers van het visioen, het laatste dat Johannes over de mensen in de stad te schrijven krijgt:

"En zij zullen regeren tot in alle eeuwigheid."23

Het werkwoord van het halleluja — de Heer God, de Almachtige, heeft het koningschap aanvaard — staat hier opnieuw, en het staat in de toekomende tijd, en het gaat over hen. Het kind dat elke avond vroeg of het koninkrijk wilde komen, krijgt aan het einde van de Schrift geen toeschouwersplaats aangewezen. Het krijgt een troonzaal zonder muren, en een werkwoord in het meervoud.

V. De stem die nog ontbreekt

De oude man heeft nu alles gehoord en alles gezien. Het lied dat op geen geluid van de aarde leek, de stad waar zijn meetlat niets meer te doen had, het gezicht dat zijn dienaren zullen zien. Zijn boek is bijna vol.

Eén stem ontbreekt er nog in.

Want heel het lied van het begin ging óver haar — de bruiloft van het Lam is gekomen, en zijn vrouw heeft zich gereedgemaakt; en haar is gegeven zich te kleden in fijn linnen, zuiver en stralend.24 De hemel zong over de bruid; menigten, wateren en donderslagen zongen over de bruid. Zelf heeft zij in dit hele boek nog geen woord gezegd.25

Er rest nog één bladzijde. Daarop komt zij aan het woord.