Maar verlos ons van de boze

I. De man met twee namen

Zijn moeder noemde hem "JHWH helpt". Babel noemde hem knecht van Nebo.

Azarja was als jongen weggevoerd en aan het hof omgedoopt — Abed-Nego moest hij heten, naar een god van zijn overwinnaars — en onder die geleende naam was hij opgeklommen tot bestuurder over het gewest van Babel, samen met zijn twee vrienden.1

Het was niet zijn eerste weigering aan dit hof: als leerjongen had hij al de koninklijke tafel afgeslagen en was op groente gedijd.2 Hij was één van de vier geweest in de nacht van het doodvonnis, toen er om ontferming werd gevraagd bij de God van de hemel.3 De koning die hen toen wilde doden, had hen daarna zelf benoemd.

Nu heeft diezelfde koning een beeld laten oprichten in het dal Dura, 60 el hoog, van goud.4 Alles wat een ambt draagt in het rijk is opgeroepen; de tekst somt de functies op als een protocol, en dan de instrumenten, voluit, telkens opnieuw — hoorn, fluit, citer, heel het orkest. De heraut heeft er de sanctie meteen bij omgeroepen: wie niet neervalt en aanbidt, wordt op hetzelfde uur in de brandende vuuroven geworpen.5 Dan zet de muziek in, en de vlakte valt plat. Eén veld van gebogen ruggen, van horizon tot horizon.

Drie mannen staan.

Er zijn Chaldeeën die het zien en het komen melden, met naam en toenaam en met de rang die de koning zelf hun gegeven heeft: deze mannen, o koning, slaan op u geen acht.6 Azarja wordt gehaald, tussen zijn twee vrienden in.

II. "Maar zo niet"

De koning is woedend, maar hij begint met een vraag — is het met opzet, Sadrach, Mesach en Abed-Nego? — en hij geeft hun nog één kans: de muziek zal opnieuw klinken, en wie dan neervalt, heeft niets te vrezen. En dan stelt hij, midden in zijn eigen troonzaal, de vraag waar dit hele hoofdstuk om draait:

"En wie is de god die u uit mijn handen zal verlossen?"7

Het antwoord van de drie is beleefd en onbuigzaam tegelijk. Op deze vraag hoeven wij u geen antwoord te geven, zeggen zij. En dan geven zij het toch — in twee zinnen die sindsdien nooit meer uit elkaar zijn gegaan:

"Onze God, die wij vereren, is machtig ons te verlossen uit de brandende vuuroven, en Hij zal ons uit uw hand verlossen, o koning. Maar zo niet — het zij u bekend, o koning: uw goden vereren wij niet, en het gouden beeld dat u hebt opgericht, aanbidden wij niet."8

Maar zo niet. Zij spreken hun God niet vrij van de macht om te redden, en zij hangen hun trouw niet op aan de afloop. Wat er ook uit die oven komt, hun antwoord staat al vast.

De koning verandert van gezicht. De oven wordt zevenmaal heter gestookt dan gebruikelijk; de sterkste soldaten van het leger binden de drie — met mantels, broeken, mutsen en al, zo haastig gaat het — en dragen hen de trap op. De vlam slaat uit en doodt de dragers. En de drie vallen, gebonden, in het vuur.9

III. De vierde

Dan staat de koning haastig op.

Hij vraagt het aan zijn raadslieden, en men hoort aan de vraag dat hij zijn ogen niet vertrouwt: hebben wij niet drie mannen gebonden in het vuur geworpen? Zeker, o koning.

"Zie, ik zie vier mannen, los, wandelend midden in het vuur, en er is geen letsel aan hen — en de gestalte van de vierde gelijkt op een zoon van de goden."10

Vier. Los. Wandelend. Elk woord van die zin is een klein bericht uit een wereld waar de oven geen verstand van heeft: er is er één bijgekomen, de touwen zijn weg, en er wordt daarbinnen niet geschreeuwd maar gelopen.

De koning gaat naar de opening en roept de drie naar buiten, bij hun namen en bij een titel die hij een uur eerder nog niet had: knechten van de allerhoogste God. Zij komen eruit, en de rijksgroten verdringen zich om hen heen: het vuur heeft geen macht gehad over hun lichamen, geen haar van hun hoofd is verzengd, hun mantels zijn onveranderd, er hangt niet eens brandlucht aan hen.11 Het enige wat het vuur op hen gevonden heeft, zijn de touwen.12 Over de vierde zwijgt het verhaal.

En dan beantwoordt Nebukadnezar zijn eigen vraag van die morgen, hardop, voor heel zijn hof:

"Geprezen zij de God van Sadrach, Mesach en Abed-Nego, die zijn engel gezonden en zijn knechten verlost heeft — die op Hem vertrouwd hebben, het bevel van de koning hebben weerstaan en hun lichamen hebben prijsgegeven, omdat zij geen enkele god wilden vereren dan hun eigen God."13

Azarja staat buiten, in dezelfde kleren waarin hij gebonden werd. Hij is verlost — en het vuur heeft gebrand. Niemand heeft hem weggehaald; hij is erin geweest, en er liep daarbinnen Iemand naast hem.

Het rijk dat hem die morgen wilde verbranden, bevordert hem voor de avond.14 Hij gaat weer aan het werk in Babel, onder zijn geleende naam, in het gewest waar nu iedereen weet wat zijn echte betekent.

IV. De vraag van het kind

Het kind dat dit gebed bidt, zegt aan het slot: maar verlos ons van de boze. Ruk ons weg — het werkwoord is dat van een hand die grijpt en wegtrekt, en de richting is ván: weg van iemand.15

Er zit in dat weggerukt een haast die het nette "verlos" niet meer heeft: het is het werkwoord van de hand die een kind van de weg grist omdat er iets aankomt — eerst de greep, dan pas de uitleg.

Want dat is wat de vraag noemt: iemand. Geen tijdvak, geen omstandigheid, geen leerzame periode die uitgezeten moet worden — een persoon, met een lidwoord. Het kwaad was de Schrift ooit binnengekomen als de helft van de naam van een boom;16 aan het slot van dit gebed heeft het een gezicht gekregen, en het kind vraagt de Vader ertussen te gaan staan.

En deze vraag is de enige van het gebed waarvan vaststaat dat de Zoon haar over de kinderen zelf gebeden heeft, in de nacht voor zijn eigen vuur:

"Ik bid niet dat U hen uit de wereld wegneemt, maar dat U hen bewaart van de boze."17

Niet wegnemen — bewaren. Wie uit de oven van Babel komt, herkent de vorm: het is mogelijk verlost te worden zonder te worden weggehaald, wanneer er Iemand meegaat. Wat daar één keer gebeurde, in vuur en voor publiek, bidt de Zoon hier af over iedereen die van Hem is.18

V. De banier

De vraag naar de boze heeft in Exodus een dag die haar vooruit vertelt, en zij begint bij een bron die er niet is.

Refidim. Geen water, een volk dat op het punt staat te stenigen wie het hierheen bracht, en onder al dat geschreeuw één zin die aan de plaats blijft hangen als een naam: is JHWH in ons midden, of niet?19 Diezelfde dag komt Amalek. Er staat geen aanleiding bij en geen oorlogsverklaring; er staat dat hij kwam en tegen Israël streed — daar, op de plaats van de vraag.20

Jozua krijgt mannen en het dal. Mozes beklimt de heuvel met de staf van God in zijn hand, en de slag beneden blijkt boven beslist te worden: zolang zijn handen omhoog zijn, wint Israël; zakken ze, dan wint Amalek. Tegen de avond zijn de armen van de oude man loodzwaar; twee mannen zetten hem op een steen en houden zijn handen omhoog, één aan elke kant, tot de zon ondergaat.21

Als het stil is op het veld, bouwt Mozes een altaar. Hij noemt het niet naar de overwinning en niet naar Jozua. Hij noemt het: JHWH is mijn Banier.22

Er wordt die avond ook iets gezegd dat eerlijk is over de toekomst: de strijd tegen Amalek is niet voorbij — hij is er van geslacht tot geslacht.23 De banier is niet geplant omdat de oorlog op is, maar omdat hij doorgaat, en omdat in dat doorgaan één ding vaststaat: welk veldteken erboven staat.

Op de vraag van de morgen — is Hij in ons midden? — is dat altaar het antwoord van de avond. De vijand kwam af op de plaats van de twijfel, en de Vader vocht zichtbaar mee. Mozes staat naast het altaar met armen die nog trillen van het omhooghouden.