Uw naam worde geheiligd

I. Wat de volken zeggen

Aan een kanaal in het land van de Chaldeeën woont een priester die zijn tempel kwijt is.

Ezechiël, de zoon van Buzi, is weggevoerd in het gezelschap van zijn koning, en neergezet tussen de ontheemden aan het kanaal Kebar.1 Priester is hij nog altijd; het huis waarvoor hij is opgeleid, zal hij nooit binnengaan. Over zijn aankomst tussen de ballingen schrijft hij één zin, en er staat geen woord te veel in: "en waar zij zaten, zat ik — zeven dagen, verbijsterd, in hun midden."2

Waar de ballingen wonen, wordt over hen gesproken. Het wordt gezegd in het voorbijgaan, en wie het zegt, bedoelt er weinig kwaads mee — niet tegen hen; over hen, zoals buren over buren spreken.

"Dit is het volk van JHWH, en zij zijn uit zijn land vertrokken."3

Meer is het niet: een waarneming, en de gevolgtrekking die eronder ligt en die niemand hoeft uit te spreken. Een god hoort zijn volk in zijn land te houden. Dit volk loopt hier. Trek de som maar.

Ezechiël hoeft dit niet gerapporteerd te krijgen. Het wordt gezegd waar hij bij staat.

Het woord dat hierover tot hem komt, noemt dát de ontheiliging van de naam, en het zegt erbij hoe zij in haar werk ging: zij ontheiligden mijn heilige naam, doordat men van hen zei. De ontheiliging voltrekt zich in de mond van de omstanders. De naam wordt niet te schande gemaakt door wat de kinderen deden — hij wordt te schande gemaakt door wat de kinderen overkwam.

Wie kinderen heeft, kent het mechanisme. Een vader wordt niet beoordeeld op wat hij over zichzelf zegt; hij wordt beoordeeld op hoe zijn kinderen erbij lopen. De volken zagen ontheemde kinderen, en zij trokken hun conclusie over Hem.

Dan komt de zin waar alles aan hangt.

"Maar Ik kreeg medelijden met mijn heilige naam, die het huis van Israël ontheiligd had onder de volken waar zij gekomen waren."4

Medelijden — met een naam. Niet met de ballingen, staat er; met de naam. Het klinkt alsof de kinderen het van de eer verliezen, maar het pakt andersom uit: juist omdat het medelijden de naam geldt, is er voor de kinderen geen ontkomen meer aan het goede. Wie zijn eigen naam aan zijn kinderen heeft verbonden, kan zijn eer niet meer redden zonder hén te redden.

Dat woord komt niet aan in een paleis en niet in een heiligdom. Het komt aan bij één man tussen de ballingen, die de buren heeft horen praten.

II. "Niet om uwentwil"

Dan krijgt Ezechiël een boodschap mee — zeg tegen het huis van Israël, staat er in het woord zelf — en zij begint met het hardste dat er staat.

"Niet om úwentwil doe Ik het, huis van Israël, maar om mijn heilige naam, die u ontheiligd hebt onder de volken waar u gekomen bent."5

Niet om uwentwil. Wie hier nog iets van eigen verdienste zoekt, wordt in één bijzin uitgezet.

En dan, in dezelfde adem, zonder dat er ook maar een vers tussen zit, het tederste dat een ontheemde horen kan:

"Ik zal u uit de volken halen en u bijeenbrengen uit alle landen, en Ik zal u naar uw eigen grond brengen. Ik zal rein water op u sprenkelen, en u zult rein zijn. Ik zal u een nieuw hart geven en een nieuwe geest in uw binnenste; Ik zal het hart van steen uit uw lichaam wegnemen en u een hart van vlees geven."6

Hij haalt op, Hij brengt thuis, Hij wast — en dan gaat Hij dieper dan een mens bij zichzelf kan komen: het versteende binnenste eruit, en er komt een hart voor terug dat weer voelt. Het is wat een vader doet met een kind dat te lang buiten heeft gelopen.

En waar het op uitloopt, staat er in gezinstaal bij: "u zult wonen in het land dat Ik uw vaderen gegeven heb; u zult Mij tot een volk zijn, en Ík zal u tot een God zijn."7 Geen voorwaarde vooraf, wel een adres achteraf. De zin eindigt bij een huis waar beiden weer wonen — Hij en de zijnen.

Juist omdat Hij het niet om hunnentwil doet, kan er niets meer tussen komen. Een redding die op de kinderen rustte, zou breken waar de kinderen braken. Deze rust op de naam — en de naam breekt niet. "Niet om uwentwil" is geen afwijzing; het is de reden dat de belofte houdt.

En dit alles wordt niet aan een koning meegegeven en niet aan een leger; het wordt in de mond gelegd van de priester aan het kanaal, die het moet gaan zeggen tegen de mensen bij wie hij woont.

III. Thuiskomst met publiek

Voor de heiliging van die naam heeft Ezechiël telkens dezelfde woorden, en wat ernaast staat is telkens hetzelfde.

"[...] wanneer Ik u uit de volken leid en u verzamel uit de landen waarin u verstrooid bent — en Ik zal in u geheiligd worden voor de ogen van de volken."8

De heiliging van de naam is bij Ezechiël iets anders dan een liturgisch moment. Zij is een thuiskomst met publiek. Dezelfde volken die de conclusie trokken — die God kon zijn eigen land niet houden — staan erbij wanneer de stoet terugkomt. De zin van de buren wordt niet weerlegd met een betoog. Hij wordt weerlegd met een gezin dat compleet is.

Zo werkt dat op elke straat. Over een vader van wie de kinderen verspreid zijn geraakt, wordt van alles gezegd; er is maar één ding dat al die zinnen tegelijk tot zwijgen brengt, en dat is de dag dat men ze ziet terugkomen, één voor één, en de deur achter de laatste dichtgaat. Wat er die dag over de vader gezegd wordt, hoeft hij niet meer zelf te zeggen.

De eerste vraag vraagt precies dat. Zij gaat niet over afstand. Zij legt de Vader voor waar zijn naam aan hangt: de kinderen ophalen, voor de ogen van iedereen die ooit iets over Hem heeft geconcludeerd. En de man die het als eerste zo te horen kreeg, zat zelf tussen de kinderen om wie het ging.

IV. De Naam onder het gebod

De vraag heeft een grondvers, en Ezechiël hoeft het niet op te zoeken. Het staat diep in Leviticus, tussen de voorschriften voor de priesters — zijn eigen vak. Brood dat klaargezet, offers die gekeurd, namen die uitgesproken moeten worden: het is het handwerk waarvoor hij is opgeleid en dat hij nooit meer zal uitoefenen.9 Juist daar, waar het heilige dagelijks door mensenhanden gaat en de eerbied kan slijten, wordt het gezegd.

Twee keer zelfs. Eerder in datzelfde hoofdstuk is het verbod al één keer gegeven, en daar aan de priesters alleen: "spreek tot Aäron en tot zijn zonen [...] en zij zullen mijn heilige naam niet ontheiligen."10 Pas daarna, met de kring verbreed tot alle Israëlieten, klinkt het grondvers. En de man die eeuwen later meldt dát het gebeurd is — met hetzelfde werkwoord — is een priester.

"U zult mijn heilige naam niet ontheiligen; en Ik zál geheiligd worden in het midden van de Israëlieten. Ik ben JHWH, die u heiligt."11

Onder het gebod staat een Naam, als een handtekening: JHWH Mekaddishkem — JHWH die ú heiligt. Het gebod zegt: maak mijn naam niet ongewijd. De handtekening zegt: Ik ben het die ú wijdt. De heiligheid loopt in dit vers niet van het volk naar God; zij loopt van God naar het volk, en het volk wordt alleen gevraagd niet af te breken wat die stroom aan het bouwen is.

Of Ezechiël aan dit hoofdstuk van Leviticus heeft gedacht toen hij de buren hoorde, staat er niet. Wat er wel staat: hij kende de wet die hij niet meer uitvoeren kon, en wat die wet verbiedt, is precies wat hij op straat hoorde gebeuren — de naam ontheiligd, midden onder de mensen die hem dragen. Het gebod en het verslag horen bij elkaar als een waarschuwing en het bericht dat zij is uitgekomen.

En daar staat de wederkerigheid van de eerste vraag al, eeuwen voor het gebed. Het kind vraagt God te doen aan zijn eigen naam wat God zegt aan het kind te doen. "Uw naam worde geheiligd", zegt het kind. "Ik ben het die ú heilig", zegt de Naam. Wie van de twee er het eerst mee bezig was, laat het grondvers niet in het midden.

De vorm van de vraag zegt hetzelfde: worde geheiligd — niet "laten wij heiligen". Het kind zegt niet dat het iets gaat doen. Het vraagt dat er aan de naam van zijn Vader iets gebeurt, door de Enige die het doen kan.

En het vers erna zet erbij waar die heiligende Naam zijn geloofsbrieven vandaan heeft: "die u uit het land Egypte geleid heeft om u tot een God te zijn — Ik ben JHWH."12 Ook hier hangt de heiliging aan een uitleiding. Wat Ezechiël over de terugkeer uit Babel zegt, staat in de Tora al over de uittocht uit Egypte: deze Naam wordt heilig in het ophalen van zijn mensen.

De priester heeft het gebod geleerd in zijn vak; de straat heeft hem laten horen dat het overtreden werd; en het woord aan het kanaal zegt hem dat de handtekening onder het gebod wordt ingelost.

V. De twee die zichzelf groot maken

Ezechiël kijkt nog verder, voorbij de terugkeer. Het decor van de Gog-hoofdstukken is een volk dat al is thuisgebracht — teruggehaald uit de volken, wonend in dorpen zonder muur.13 Zo wonen mensen die zich veilig weten; een muur bouwt wie ergens op rekent.

Precies op dat volk komt de laatste aanval af, uit het uiterste noorden, met vele volken in het gevolg — op de kinderen die net binnen zijn, omdat zij net binnen zijn en weerloos wonen. En aan het slot van die veldslag zegt God iets wat nergens anders zo uit zijn mond klinkt:

"Ik zal Mij groot maken en Mij heiligen, en Ik zal Mij bekendmaken voor de ogen van vele volken. En zij zullen weten dat Ik JHWH ben."14

Zich groot maken — dat is in de Schrift verdachte taal. Het is wat opstandelingen doen. En inderdaad: er is er nog één die het doet. In Daniël staat een koning van het einde die "zich groot zal maken boven elke god".15

Twee stemmen, in één en hetzelfde werkwoord, tegenover elkaar. Een koning die zich groot maakt bóven — boven elke god, en dus boven iedereen. En God die zich groot maakt vóór — voor de ogen van vele volken, met zijn thuisgebrachte kinderen achter zich. Twee bouwers, nog eenmaal tegenover elkaar, samengeperst in één werkwoordsvorm.16

En de naam wordt geheiligd ná de laatste opstand: niet in de stilte van een heiligdom, maar op de dag dat de laatste hand die naar de kinderen greep, is tegengehouden. De eerste vraag kijkt dus vooruit — haar volle antwoord ligt aan de andere kant van die dag.

Ook dit krijgt de man aan het kanaal te horen. Het woord noemt hem hier wat het hem het hele boek door noemt — mensenkind — en het laat hem kijken tot voorbij de laatste greep naar de kinderen.

VI. Tot op de laatste bladzij

Dezelfde ballingschap heeft nog een stem. In Babel zelf woont een andere weggevoerde uit hetzelfde Juda — jonger; als jongen meegenomen — en wat hij op een nacht doet, is het omgekeerde van wat de buren deden.

Er hangt een doodvonnis over hem en zijn drie vrienden — de koning wil een droom horen die niemand kan navertellen — en de vier hebben de nacht gebruikt om de God van de hemel om ontferming te vragen.19 In die nacht wordt het geheim hem onthuld. En het eerste wat hij zegt, is geen zucht van opluchting. Het is een zegen, in het Aramees van het hof:

"De naam van God zij geprezen, van eeuwigheid tot eeuwigheid."20

Moge er aan de naam iets gebeuren — een wens over de naam, uit de mond van een kind in ballingschap, in de stad waar de buren hun conclusies trokken. Het is dezelfde beweging als de vraag, eeuwen eerder.

En het is het spiegelbeeld van de straat die Ezechiël kent: de buren spraken over de naam en haalden hem omlaag; het kind spreekt over de naam en richt hem op. Wat er over een Vader gezegd wordt, hangt er blijkbaar van af wie er spreekt — wie langs de kant staat, of wie van Hem is.

En de vraag zelf loopt door tot vlak voor het einde van de Bijbel. Daar, tussen de laatste dingen die gezegd worden, klinkt haar vorm nog eenmaal:

"Wie onrecht doet, laat hij nog onrecht doen [...] en wie heilig is, laat hij nog geheiligd worden."21

Eerlijk is eerlijk: het onderwerp is daar niet de naam maar de mens. Dezelfde vorm, een ander onderwerp. Wat de twee verbindt, is geen citaat — het is de handtekening uit Leviticus. Als op de laatste bladzij de heilige nóg geheiligd wordt, dan is dat de Naam-die-u-heiligt die zijn werk afmaakt, tot in de laatste verzen die er zijn.

Zo loopt de eerste vraag van een straat in Babel naar het einde van het boek: van een naam die te schande ligt omdat de kinderen buiten lopen, naar kinderen die heilig heten omdat de Naam hen heeft thuisgebracht.

Van Ezechiël zelf wordt geen thuiskomst verteld. Wat wél verteld wordt, staat aan het einde van zijn boek: in gezichten wordt hij naar het land gebracht, hij krijgt een nieuwe tempel te zien, tot in de maten toe, en hij ziet de heerlijkheid van de God van Israël aankomen van de kant van het oosten.

Voor wat hij dan ziet heeft de priester maar één maat: "als het gezicht dat ik gezien had aan het kanaal Kebar."22 Het woord vond hem voor het eerst aan dat water; het laatste wat hij ziet, meet hij eraan af. En hij valt op zijn gezicht.