De zeven vragen in de nacht

I. Neergeworpen

Er breekt oorlog uit in de hemel. Michaël en zijn engelen vechten tegen de draak, en de draak vecht terug, met de zijnen — en hij houdt geen stand. Er wordt voor hem geen plaats meer gevonden in de hemel.1 Dan valt hij, en de tekst geeft hem bij die val al zijn namen mee, alsof niemand mag missen wíe hier valt:

"En de grote draak werd neergeworpen — de oude slang, die duivel en satan wordt genoemd, die de hele bewoonde wereld misleidt. Hij werd neergeworpen naar de aarde, en zijn engelen werden met hem neergeworpen."2

Vier namen, één richting: naar beneden. En terwijl hij valt, barst er boven een stem los:

"Nu is gekomen de redding en de kracht en het koninkrijk van onze God, en de volmacht van zijn Gezalfde."3

Het avondgebed zegt: uw koninkrijk kome. Het vraagt om iets dat er nog niet is; daarom vraagt het. En in deze nacht roept een stem uit dat het gekomen ís — geen wens en geen uitzicht, maar een afkondiging, in de voltooide vorm.4

Wie het slot van het gebed kent — want van U is het koninkrijk en de kracht en de heerlijkheid — hoort in die roep twee van zijn drie woorden terug. Twee, niet drie: op de plaats van de heerlijkheid staat hier de redding.

De stem heeft ook een tweede helft, over een aanklager die voorgoed de zaal is uitgezet.5 Maar één zin uit haar mond neem ik mee, omdat de mensen over wie zij gaat verderop in deze nacht terugkomen:

"En zij hebben hem overwonnen door het bloed van het Lam en door het woord van hun getuigenis."6

Dan slaat de vreugde om. Dezelfde stem die het koninkrijk afkondigt, spreekt een wee uit:

"Wee de bewoners van de aarde en de zee, want de duivel is naar jullie afgedaald met grote woede, omdat hij weet dat hij weinig tijd heeft."7

Dat is de zin die de rest van de nacht aandrijft. Hij is niet losgebroken; hij is neergeworpen. Hij komt niet als veroveraar maar als verliezer, en alles wat hij hierna doet, doet hij op een klok die afloopt en die hij niet zelf heeft gezet.8

Hij valt niet in het niets; hij valt naar een bewoonde wereld — naar de bewoners van de aarde en de zee, over wie het wee zojuist is uitgeroepen. En onder hen staat een vrouw. Zij is de eerste die hij zoeken zal.

II. Buiten zijn gezicht

En wanneer de draak ziet dat hij op de aarde geworpen is, zet hij de achtervolging in op de vrouw die de zoon gebaard had.9 Het kind dat hij verslinden wilde, is hem ontnomen — weggerukt naar God en naar zijn troon, buiten zijn bereik.10 Wat hem rest, is de moeder.

En dan blijkt dat er voor haar allang gezorgd is.

"En aan de vrouw werden de twee vleugels van de grote arend gegeven, om naar de woestijn te vliegen, naar haar plaats, waar zij gevoed wordt, buiten het gezicht van de slang."11

Haar plaats. Zij vlucht niet een leegte in; zij vlucht naar een adres. Eerder in dit hoofdstuk stond het al, met een werkwoordsvorm die alles zegt: een plaats, door God beréid — klaargemaakt voordat er ook maar iemand vluchtte.12 En op die plaats wordt zij gevoed. Wie haar voedt, zegt de tekst niet; het werkwoord staat in de vorm die de gever verzwijgt. Wie ooit van manna heeft gehoord, herkent die stijl: geen schuur, geen voorraad, geen zichtbare hand — een plaats, en voedsel, en morgen weer.13

De draak doet wat een slang doet. Hij spuwt haar een rivier achterna, water als een stroom uit zijn bek, om haar mee te sleuren. En dan kiest de grond zelf partij:

"En de aarde kwam de vrouw te hulp, en de aarde opende haar mond en verzwolg de rivier die de draak uit zijn bek geworpen had."14

Meer krijgt hij niet. Een woestijn die dichtgaat, een rivier die in het zand verdwijnt — en ergens daarbinnen, buiten zijn gezicht, een gedekte tafel. Het vierde woord van het avondgebed is een broodvraag: geef ons heden ons dagelijks brood. Het woord brood valt in deze hele nacht nergens. Wat er valt, is wat dat woord bedoelt: iemand eet, dag na dag, uit een hand die zij niet ziet.

Zij wordt gevoed. Hij staat voor een gesloten woestijn.

III. Hij ging weg

"En de draak werd woedend op de vrouw, en hij ging weg om oorlog te voeren tegen de overigen van haar nageslacht, die de geboden van God bewaren en het getuigenis van Jezus hebben."15

Hij ging weg. Het is de kaalste zin van het hoofdstuk, en er zit een hele scheiding in: dezelfde nacht, hetzelfde volk, dezelfde vijand — en een grens die hij niet over kan, en een slagveld dat hij wél op kan. Drie gezelschappen. Weggerukt, bewaard, overgeleverd. Omhoog, erdoorheen, eronderdoor. Eén volk, één tijd, twee lotgevallen: de moeder in de woestijn, beschut en gevoed; haar andere kinderen op het slagveld, bevochten en overwonnen.16

De camera volgt hem het slagveld op. Wat de overigen daar wacht, is opgeschreven zonder één verzachting:

"En het werd hem gegeven oorlog te voeren tegen de heiligen, en hen te overwinnen."17

Het werd hem gegéven — ook zijn oorlog is een toegestane oorlog, met een grens die een ander trekt.18 Maar binnen die grens is de druk volledig. Het beest heeft zijn mond opengedaan "om God te lasteren: om zijn naam te lasteren",19 en het schrijft zijn eigen naam op rechterhanden en voorhoofden:

"[...] zodat niemand kan kopen of verkopen dan wie het merkteken heeft: de naam van het beest, of het getal van zijn naam."20

Niemand kan kopen of verkopen. Wie niet kopen kan, koopt ook geen brood. Nergens komt de nacht zó dicht bij de vierde vraag als hier, en het woord valt opnieuw niet: de honger heet hier markt.21 Voor deze mensen staat er geen voedingswoord, geen tafel, geen woestijn met een adres. Wat er voor hen staat, staat er tweemaal, telkens waar het donker op zijn dichtst is:

"Hier is de volharding en het geloof van de heiligen."22

En de tweede keer met de woorden van het begin erbij: hier zijn zij die de geboden van God bewaren en het geloof van Jezus. Dat die twee zinnen — de overigen van het nageslacht, en de heiligen — over één en dezelfde kring gaan, is elders al vastgesteld: "één en dezelfde kring, tweemaal genoemd."23 De vrouw wordt gevoed; zij worden vastgehouden. Het is niet hetzelfde, en het is niet minder.

Want de eerste vraag van het avondgebed — uw naam worde geheiligd — heeft in deze nacht een front, en het loopt over huid. Tegenover de naam van het beest op voorhoofden staat, één hoofdstuk verder, een berg:

"En ik zag, en zie: een Lam stond op de berg Sion, en bij hem 144.000, met de naam van zijn Vader geschreven op hun voorhoofden."24

Voorhoofd tegenover voorhoofd, naam tegenover Naam. Zijn zegel maakt geen eigendom, het maakt eigendom zíchtbaar — wie daar de Naam draagt, was al van Hem.25 En verderop in het boek, aan een zee van glas, staan mensen die de tekst "de overwinnaars uit het beest" noemt, en het eerste wat zij zingen is de eerste vraag in haar voltooide vorm: "Wie zou U niet vrezen, Heer, en uw naam verheerlijken?"26

IV. De zeven naast de nacht

Wie met het avondgebed deze nacht in loopt, zoekt vanzelf de woorden. Ik heb ze gezocht, alle zeven, door het hele boek — en gevonden heb ik ze bijna nergens.

Er wordt in heel de Openbaring geen brood gebroken en geen schuld genoemd. Het werkwoord waarmee het gebed om bevrijding vraagt, komt in het boek niet voor. En de tegenstander, die in het gebed "de boze" heet, draagt in de nacht vier andere namen; het ene vers waarin zijn gebedsnaam wél lijkt te staan, gaat niet over hem maar over een zweer.27

Dat is de stand, en ik zeg er eerlijk bij wat zo'n lege oogst óók kan betekenen: dat er geen verband is. Johannes zegt nergens dat hij dit gebed voor ogen heeft. De zeven vragen liggen naast de nacht, en dit is wat ervan overblijft.

En wat er gebeurt, is dit: de woorden zijn weg, en de zaken staan in brand. Om de naam wordt gevochten, tot op de voorhoofden. Het koninkrijk wordt afgekondigd, in de voltooide vorm. Het brood wordt uitgedeeld in een woestijn en dichtgedraaid op een markt. En de schuld — het woord ontbreekt, en middenin de nacht staat het bloed van het Lam, en staan er mensen die dáárdoor overwinnen, en een schare die er haar gewaden in gewassen heeft en wit gemaakt.28

Drie vragen zijn dan nog over, en elk krijgt in de nacht een eigen, vreemd antwoord.

De derde: uw wil geschiede, zoals in de hemel zo ook op aarde. Het woord wil valt in de hele nacht niet één keer. Waar het wél valt, is boven de nacht, in de troonzaal, waar oudsten hun kronen voor de troon werpen en zingen: "U bent waardig, Heer, om de heerlijkheid en de eer en de kracht te ontvangen, want U hebt alle dingen geschapen, en door uw wil zijn zij er, en zijn zij geschapen."29

In de hemel wordt de wil niet gevraagd; hij wordt gezongen. Het gebed vraagt of het beneden mag worden zoals het boven al is — en het boek laat beide verdiepingen tegelijk zien.30

De zesde: breng ons niet in beproeving. Het woord beproeving staat in dit boek op precies één plaats, in een brief aan een gemeente in Filadelfia, in een zin waar veel aan hangt.31

En de zevende: verlos ons van de boze. Het verlos-woord van het gebed komt in het boek niet voor. Maar wie deze nacht vanaf het begin heeft meegekeken, weet wat het boek in plaats van dat woord laat zien: de boze zelf, onder vier andere namen, neergeworpen — en zijn tijd afgemeten door een ander. De avondvraag is één werkwoord; de nacht antwoordt met een richting: naar beneden.32

En het brood, ten slotte — want daarvan heeft de nacht het meest laten zien — krijgt geen antwoord maar drie. Een vrouw wordt gevoed, ter plaatse, dag na dag, buiten het gezicht van de slang. De overigen worden niet gevoed maar vastgehouden: volharding, tweemaal, op de donkerste plekken van het boek.

En vóór de troon staat een schare uit de grote verdrukking, over wie gezegd wordt: "zij zullen niet meer hongeren en niet meer dorsten [...] want het Lam, in het midden van de troon, zal hen weiden en hen leiden naar bronnen van levend water" — gebracht waar de honger ophoudt.33 Wie die schare is, en hoe zij zich tot de anderen verhoudt, beslis ik hier niet.34

Eén ding nog, het kleinste van dit hele hoofdstuk, en het liet mij niet meer los. De stem die in de nacht het koninkrijk afkondigt, zegt niet "het koninkrijk van God". Zij zegt: het koninkrijk van ónze God.35 Het eerste woord van het gebed — het meervoud waarin het kind elke avond wordt gezet — klinkt tot in de afkondiging door. Wie daar spreekt, spreekt in hetzelfde meervoud waarin het kind heeft leren bidden.

Beneden loopt de draak over zijn slagveld, en hij weet hoe laat het is. Ergens vouwt een kind zijn handen: zeven vragen, één voor één, en dan slapen. Om elk van de zeven wordt boven dat hoofd gevochten — en de afloop is in de hemel al omgeroepen.