Geef ons heden ons dagelijks brood

I. Een gerucht van brood

In de velden van Moab staat een vrouw op.

10 jaar eerder is zij hier aangekomen met een man en twee zonen, omdat er honger was in het land dat zij achterlieten. Het boek dat haar verhaal vertelt, zet in zijn eerste vers de honger en de naam vlak naast elkaar: er was honger in het land, en een man trok weg uit Betlehem — het huis van brood.1 Wie daar woont en geen brood heeft, woont in een naam die niet meer klopt.

Moab zou het overleven zijn, en het werd een graf: eerst stierf de man, daarna de beide zonen. Er blijft een vrouw over, Naomi, met twee Moabitische schoondochters — drie weduwen in andermans land.

Dan komt er, midden in dat verhaal van sterven, één vers dat over brood gaat: "Zij stond op, zij en haar schoondochters, en keerde terug uit de velden van Moab, want zij had in het veld van Moab gehoord dat JHWH naar zijn volk had omgezien om hun brood te geven."2

Meer heeft zij niet. Geen brief, geen uitnodiging, geen voorraad voor onderweg. Een gerucht — dat er thuis weer gegeven wordt. Zij is, voor zover de Schrift het vertelt, de enige mens die terugloopt omdat zij gehoord heeft dat er brood gegeven is. Op dat gehoorde begint zij te lopen.

Het volk waarnaar zij op weg is, heeft een oude geschiedenis met dagelijks brood, en die geschiedenis hangt aan vier tafels. Boven alle vier staat in de Schrift dezelfde uitdrukking: het dagelijkse op zijn dag. De eerste keer dat zij klinkt, wordt zij geschreeuwd.

Egypte heeft net het stro ingetrokken. Het volk moet voortaan zelf stoppels rapen, en de slavendrijvers slaan de maat: voltooi uw werk, het dagelijkse op zijn dag, alsof er stro was. Wie het quotum niet haalt, wordt geslagen, en de opzichters van Israël krijgen de vraag die elke drijver stelt: waarom niet af, gisteren niet en vandaag niet?3

Drie Hebreeuwse woorden zijn het, en zij ruiken hier naar tichelklei en zweepslag. Het dagelijkse is in Egypte iets wat een mens moet léveren, elke dag opnieuw, aan iemand die nooit genoeg heeft.

Dezelfde drie woorden komen terug in een woestijn, 11 hoofdstukken verder, en dan is alles aan hen veranderd behalve de vorm. "Zie, Ik laat voor u brood uit de hemel regenen; en het volk zal eropuit gaan en verzamelen het dagelijkse op zijn dag."4 Geen quotum meer dat omhoog moet — een gave die neerdaalt. Wat de drijver eiste, blijkt hier uit de hemel te vallen, in precies dezelfde bewoordingen, alsof de taal zelf wil dat je het verschil hoort.

En zij komen nog twee keer terug, beide keren aan een tafel in Babel. Daar zit een oude koning van Juda die 37 jaar in de kerker heeft gezeten. Een nieuwe machthebber licht zijn hoofd op, spreekt vriendelijk met hem, zet zijn stoel boven die van de andere koningen en laat hem aan tafel eten, alle dagen: "een vast rantsoen werd hem gegeven vanwege de koning, het dagelijkse op zijn dag, al de dagen van zijn leven."5

Het is werkelijke goedheid — en het blijft de goedheid van de macht die zijn stad verwoestte. Jojachin eet elke dag, levenslang, uit de hand die hem gevangen nam.

En in datzelfde Babel, bij een eerdere lichting ballingen, wijst het hof een groep jongens het dagelijkse op zijn dag toe van de koninklijke spijs en van de wijn die de koning zelf drinkt. Het is een voorrecht, en het is een programma: drie jaar aan deze tafel, en je hoort bij het paleis. Dan staat er dat Daniël zich voornam zich daarmee niet te verontreinigen.6 Het dagelijkse kan dus ook geweigerd worden — juist wanneer het van de verkeerde tafel komt.

Vier tafels, met dezelfde drie woorden erboven. Bij Farao is het dagelijkse een quotum. Bij Jojachins gastheer een gunst. Aan het hof van Nebukadnezar een programma — en Daniël bedankt. Eén keer, één keer maar, valt het uit de hemel.

Elke tafel maakt bovendien iets anders van de éter. Aan die van Farao is hij een slaaf; aan die van Babel een begenadigde gevangene, of een leerjongen die het hof moet worden. Alleen onder de open hemel is hij niets van dat alles — gewoon iemand met honger, die opraapt wat er voor hem is neergelegd.

De vrouw op de weg uit Moab heeft aan geen van deze tafels iets te verhandelen. Zij heeft geen quotum meer te leveren en geen hof dat haar een rantsoen gunt. Zij heeft een gerucht, en het is er een van de laatste soort: niet dat er te verdienen valt, maar dat er gegeven wordt.

II. Waar het brood valt

Wat er in de woestijn aan het brood voorafgaat, is geen gebed. Het is gemopper.

De hele gemeente moppert tegen Mozes en Aäron, en het geheugen van de slavernij is al aan het bijkleuren: waren wij maar gestorven in Egypte, toen wij bij de vleespotten zaten en brood aten tot verzadiging.7 Zo onthoudt een slaaf zijn ketens niet — wel zijn pot. Mozes zet de zaak recht, tweemaal, met dezelfde woorden: uw gemor is niet tegen ons, het is tegen JHWH.8

En dan komt het antwoord van JHWH op het gemor dat Hem gold. Het is geen donderslag. Het is een menu: vanavond vlees, en morgen brood tot verzadiging.9

Zij mopperden, en Hij voedde hen. Er staat geen berisping tussen. Om die volgorde kan niemand heen die weten wil wat voor God dit is: het eerste wat deze Vader met klagende kinderen doet, is de tafel dekken.

En het bleef niet bij één seizoen. 40 jaar lang, tot zij aan de rand van het bewoonde land kwamen, is het brood blijven vallen.10

Eén ding staat er bij het brood dat het dubbel maakt: opdat Ik het op de proef stelle, of het naar mijn wet wandelt of niet. Brood en beproeving, in één vers — en het is het enige vers in de hele Hebreeuwse Bijbel waar die twee samenstaan.11

Het dagelijkse brood is bij deze God tegelijk de leerschool: elke dag genoeg, nooit op te potten, en elke morgen opnieuw de vraag of je voor morgen op de Gever durft te rekenen.

Hoe die leerschool verder werkt — het bederf van wat bewaard werd, de sabbat-uitzondering, de hand die buiten beeld blijft — is in dit huis al voluit verteld en hoeft hier niet opnieuw.12

Het boek Ruth noemt de woestijn niet, en de woestijn kent Ruth niet; het is dit hoofdstuk dat de twee naast elkaar legt, en het zegt het erbij. Maar dít is dan ook wat er naast elkaar ligt: een God die mopperende kinderen eerst te eten geeft — en een vrouw met lege handen die naar Hem op weg is, op niets dan het bericht dat Hij weer geeft.

III. Bitter water

Wanneer de weg uit Moab eindigt, komt heel Betlehem in beweging.

Twee vrouwen komen de stad binnen: Naomi, en de Moabitische die zich aan haar heeft vastgeklemd.13 De vrouwen van de stad zeggen: is dit Naomi? 10 jaar en drie graven zitten er tussen die vraag en haar antwoord.

Zij vraagt om een andere naam, een bittere, en zegt waarom in één zin die haar handen laat zien: vol ben ik weggegaan, en leeg heeft JHWH mij teruggebracht.14 En dan zet het boek er zijn tijdstip achter, droog als een dagboeknotitie: zij kwamen in Betlehem aan bij het begin van de gersteoogst.15

De lege vrouw komt aan op het moment dat het land op zijn volst staat.

Ook haar volk is, op weg naar het brood, eerst langs bitter water gekomen. Drie dagen — zo lang duurt het voordat een volk dat door een zee is gelopen, weer dorst heeft. Zij hebben aan de oever gezongen, met tamboerijnen, en toen draaide de stoet de woestijn Sur in. Drie dagen niets.

Dan, in de verte: water. Men versnelt, men knielt aan de rand — en spuwt het uit. Het is bitter, en de plaats heet er tot vandaag naar: Mara.16

Het gemor begint hier al, en ook hier brengt Mozes het waar het horen moet. En dan doet JHWH iets kleins: Hij wijst een stuk hout aan. Het gaat in het water, en het water wordt zoet. Daar, bij die ene bron, geeft Hij het volk een inzetting en een recht — en dan een zin die niemand had zien aankomen, want het is geen gebod. Het is een zelfvoorstelling: Ik ben JHWH, uw Heelmeester.17

Drie dagen na de zee, bij de eerste tegenslag van de vrijheid, zegt Hij wie Hij voor dit volk wil zijn — van zichzélf, ongevraagd, aan een mopperend volk bij een bittere bron. En de eerstvolgende halte is de woestijn Sin, waar het brood valt. Hij heelt vóór Hij voedt; het is dezelfde reis, en dezelfde hand.

Bitter binnengekomen in het huis van brood, staat Naomi aan het begin van een oogst die zij niet heeft gezaaid.

IV. Het woord dat niemand kent

De broodvraag zelf draagt, in het Grieks waarin zij bewaard is, een raadsel dat in de vertaling onzichtbaar is geworden.

"Ons dagelijks brood" — maar het woord dat daar met "dagelijks" is weergegeven, is een woord dat verder niemand gebruikt. Het staat in de twee versies van dit gebed, en daarbuiten nergens in de Schrift. Al in de vroege kerk wist men er geen raad mee; wat het precies betekent, is tot vandaag onbeslist.

Eén ding mag er wel over gezegd worden, en het is genoeg: het gezin van dit gebed heeft voor zijn brood een eigen woord. Wat het kind dagelijks van de Vader vraagt, heet in de taal van het gebed iets wat buiten dit gebed niet bestaat — alsof deze tafel zijn eigen huiswoord heeft. Het gebed is op zijn gewoonst waar zijn taal op haar vreemdst is: midden in de vraag om brood staat het enige woord dat nergens anders voorkomt.

Naomi's stad draagt haar brood in haar naam; het gezin van dit gebed draagt het zijne in een woord dat alleen aan deze tafel bestaat. Een huis herken je aan zulke woorden. En wie aanschuift, hoeft het niet te kunnen verklaren — verklaren is voor geleerden; aanschuiven is voor kinderen.

V. Geef — en blijf geven

Mattheüs en Lukas geven de broodvraag elk in hun eigen vorm, en de twee vormen zeggen samen meer dan elk apart.

Mattheüs schrijft geef, en "heden": één dag, één gave, vandaag. Lukas schrijft blijf geven, en "dag aan dag": een kraan die open mag blijven staan. Het is een gewoon stilistisch verschil tussen twee evangelisten; geen van beide corrigeert de ander. Maar wat elke vorm zégt, staat er wel: de ene vraag past bij de morgen waarop verzameld wordt, de andere bij de reis van 40 jaar.

En Mattheüs' "heden" heeft verderop in zijn eigen hoofdstuk een echo: "maak u dan geen zorgen over de dag van morgen."18 Wie vandaag vraagt, hoeft morgen niet mee te tillen.

En dan de vorm van Lukas. Blijf geven — die gebiedende wijs is in het Nieuwe Testament schaars, en de andere plaatsen waar zij klinkt, zijn geen gebeden. Het zijn opdrachten, aan ons: "geef aan wie van u vraagt."19 Wat het kind met dit woord aan de Vader vraagt, draagt de Zoon het kind met ditzelfde woord op, jegens ieder die het kind iets vraagt. Het huis geeft door.

In Betlehem is te zien hoe dat doorgeven eruitziet, aan een gewone maaltijd in de oogsttijd. Ruth is achter de maaiers gaan rapen, op een stuk land dat van Boaz blijkt te zijn, en tegen etenstijd roept hij haar erbij: "Kom hierheen, eet van het brood en doop uw stuk in de azijn." Hij reikt haar geroosterd koren aan; zij eet, wordt verzadigd, en houdt over.20 Het is de tweede keer dat haar boek van brood spreekt, en de laatste. De eerste keer was het een gerucht — dat JHWH het gegeven had. Nu is het een stuk in de hand van een vreemde vrouw, aangereikt door een man aan zijn tafel.

En wat zij overhoudt, draagt zij die avond mee de stad in en geeft zij aan haar schoonmoeder.21 Zo bereikt het gegeven brood Naomi: niet als regen uit de hemel, maar als de rest van een maaltijd — aangereikt door de ene hand, doorgegeven door de andere. Het gerucht waarop zij uit Moab vertrok, is een stuk brood in haar handen geworden.

VI. Eén tafel te veel

Er is in de Schrift nog één tafel, en zij is de laatste van haar soort.

Het woord "brood" valt in de Bijbel welgeteld één keer in het Aramees, en het valt in een feestzaal: Belsazar de koning richtte een groot maal aan — לְחֶם רַב — voor zijn 1.000 machthebbers, en hij dronk wijn voor de ogen van de 1.000.22 Het bevel volgt om de vaten te halen die uit de tempel van Jeruzalem waren meegenomen, en de wijn gaat rond in het vaatwerk van het huis van God.

Dan komen de vingers van een mensenhand, en zij schrijven in de kalk.

Diezelfde nacht wordt zijn koninkrijk geteld en beëindigd.23 Het enige Aramese brood van de Schrift staat op de tafel van een koning die niet weet dat dit zijn laatste maaltijd is.

De Schrift heeft er zelf de andere tafel van Babel naast gezet — één boek, twee tafels — en zij spiegelen elkaar tot in het gebaar: Belsazar haalt het heilige naar zijn tafel; Daniël weigert wat er van de zijne komt.

De jongen die de koninklijke spijs weigerde en om groente en water vroeg, zag er na 10 dagen beter uit dan wie aan de tafel van het hof at — en hij overleefde het rijk zelf: "en Daniël bleef, tot het eerste jaar van koning Kores."24 Dezelfde stad, twee tafels. De volste tafel van Babel voedde die nacht niemand; de kaalste hield een man in leven tot voorbij de val van het koninkrijk.

Niet elke gedekte tafel voedt. Dat is de laatste les van de drie woorden waarmee dit hoofdstuk begon, en de reden dat de broodvraag een adres heeft. Zij vraagt het dagelijkse niet van de tafel die het eist, en niet van de tafel die het gunt zolang de gastheer leeft. Zij vraagt het van de hemel.

En in Betlehem haalt het boek dat met honger en drie graven begon, zijn laatste bladzij. De oogst is voorbij; bij de poort is er gelost, Boaz heeft Ruth tot vrouw genomen, en dan schrijft het boek zijn stilste wonder op met hetzelfde werkwoord waarmee het gerucht begon: JHWH gaf haar zwangerschap.25

De vrouwen van de stad — dezelfde die bij de aankomst vroegen: is dit Naomi? — staan nu om één huis heen en zeggen: aan Naomi is een zoon geboren. Zij noemen hem Obed; hij is de vader van Isaï, de vader van David.

En Naomi neemt het kind en legt het op haar schoot.

De handen die leeg het huis van brood binnenkwamen, zijn het laatste wat het boek laat zien, en zij zijn vol. Zij was opgestaan op een gerucht: dat er weer gegeven werd. Haar boek eindigt met de gave op haar schoot.