Vergeef ons onze schulden

I. De negenenveertigste zomer

De eerste keer dat hij de hoorn hoorde, zat hij op de schouders van zijn vader.

Hij begreep er weinig van — een lange stoot die van heuvel tot heuvel werd overgenomen, mensen die huilden en lachten door elkaar — maar zijn vader hield zijn enkels vast en zei: onthoud dit. Je hoort hem misschien nog één keer.

De wet noemt de man niet; noem hem Machir, naar het werkwoord dat zijn leven zou tekenen: verkopen.1

Het magere jaar kwam toen hij zelf kinderen had. Eerst ging het land — het veld van zijn vader, verkocht aan een buurman met vollere schuren. Toen dat niet genoeg bleek, ging hij zelf.2 De wet verbood zijn koper hem als slaaf te laten dienen; als dagloner zou hij gelden, als bijwoner. Maar op de grond van zijn vader werkte voortaan een knecht die er vroeger erfgenaam was.

Hij telde de jaren zoals de wet ze telde: zeven weken van jaren.3 En in de negenenveertigste zomer wist hij wat er komen ging. Op een dag in de vroege herfst waarop niemand werkte — de ene dag van het jaar waarop heel het land vastte en het heiligdom verzoend werd — kwam over de heuvels het geluid van zijn kindertijd terug.4

De hoorn zei alles wat er te zeggen viel: heilig is dit jaar; vrijlating in het land, voor al zijn bewoners; ieder keert terug naar zijn bezitting, ieder naar zijn familie.5

Machir stond op van de akker van een ander — die met die ene stoot weer de akker van zijn vader was — en hij liep. Zijn kinderen achter hem aan, want ook dat stond er: hij, en zijn kinderen met hem.6 Langs anderen die liepen, elk een andere kant op, heel het land onderweg zonder dat iemand de weg hoefde te vragen. Voor de avond stond hij op grond die zijn naam weer kende.

En het jaar dat voor hem lag, zou niemand zaaien. Hij kwam thuis op land dat een jaar lang uit zichzelf zou geven — een jaar leven van wat er ligt, zoals zijn volk ooit in een woestijn geleefd had.7

Die avond stond hij op het erf waar hij als jongen op schouders had gezeten. De vader die zijn enkels had vastgehouden, was er allang niet meer; diens zin was uitgekomen. Machir had de hoorn nog één keer gehoord.

II. Het land dat niemand houden kan

Een tweede zin had Machir al die jaren bij zich gedragen, van zijn vader gekregen zoals die hem van zíjn vader had:

"Het land zal niet voor altijd verkocht worden, want het land is van Míj; u bent vreemdelingen en bijwoners bij Mij."8

De akker was dus nooit werkelijk van de buurman geworden. Hij was ook nooit werkelijk van Machir geweest. In dit land woonde iedereen bij Iemand in, en elke verkoop was onderverhuur met een einddatum die niemand hoefde te bedingen.

En over hemzelf stond er iets wat zijn koper geweten had vanaf de eerste werkdag: "want zij zijn míjn knechten, die Ik uit het land Egypte geleid heb; zij zullen niet verkocht worden zoals men een slaaf verkoopt."9 Wie hem uit het slavenhuis had gehaald, had vastgelegd dat niemand van de zijnen er ooit nog definitief in terugkeert. Machirs vrijheid had al die jaren op de kalender gestaan — langer dan zijn dienst geduurd had.

Er was ook een kortere weg geweest. Als er een bloedverwant was opgestaan, een losser met volle handen, dan had die het veld eerder kunnen terugkopen en de man erbij.10 Er was niemand opgestaan. Voor Machir kwam de vrijheid niet door een verwant, maar door de kalender van zijn God — en de kalender bleek genoeg.

Het rustjaar liep hij zijn land af met zijn kinderen naast zich en wees hun de grenzen: tot de beek, tot waar het veld tegen de heuvel oploopt. Van wie het werkelijk was, zei hij er telkens bij — met de zin van zijn vader, die nu de zijne was om door te geven.

III. De man die werd teruggehaald

Niemand is Machir ooit komen terughalen.

Geen knecht van de buurman heeft na de hoorn op zijn erf gestaan; wat op de Verzoendag was omgeroepen, bleef omgeroepen. Misschien heeft hij nooit geweten hoe weinig dat vanzelf sprak. 600 jaar later loopt er in Jeruzalem een andere man naar huis, en zijn verhaal begint hetzelfde.

Hij is een Hebreeër, slaaf van een van de groten van de stad. Buiten de muren ligt het leger van Babel; van de vestingsteden van Juda staan er nog twee overeind.11 In die benauwdheid sluit de koning met heel de stad een verbond, in het huis dat naar Gods naam genoemd is: er wordt vrijlating uitgeroepen — het jubelwoord zelf — en ieder laat zijn Hebreeuwse slaaf en slavin gaan. Men snijdt een kalf in tweeën en gaat tussen de stukken door; zwaarder kan een eed niet worden.12 Zijn meester laat hem gaan.

En hij loopt. Vrij, voor het eerst in jaren — vrij binnen belegerde muren, maar vrij. De hoorn van Machir heeft hij nooit gehoord; voor hem was het een verbond in nood, maar de vrijheid voelde niet minder echt.

Dan wijkt het leger.13 De lucht boven de stad klaart, de wegen gaan open — en de knechten van zijn oude meester komen hem halen. Eén vers is er over, en het is genoeg:

"Maar daarna keerden zij om, en haalden de slaven en slavinnen terug die zij hadden vrijgelaten, en onderwierpen hen weer tot slaven en slavinnen."14

Toen sprak God, en wat Hij zei ging over deze man. U had het goed gedaan, zei Hij — een verbond voor mijn aangezicht, in het huis dat naar mijn naam genoemd is. "Maar u keerde om, en u ontheiligde mijn naam."15 Wie deze man terughaalde, haalde méér terug dan een arbeidskracht: de Naam zelf werd mee naar binnen gesleept, de dienstbaarheid in.

En het vonnis nam het jubelwoord in de mond, met het voorteken omgekeerd: "U hebt naar Mij niet geluisterd door een vrijlating uit te roepen, ieder voor zijn broeder en zijn naaste. Zie, Ík roep over u een vrijlating uit — naar het zwaard, naar de pest en naar de honger."16 Het liep af zoals het woord het zei: het leger kwam terug, de stad viel en brandde.17

Wat er van de man geworden is, vertelt het boek niet. Wat er van zijn ene week vrijheid geworden is, wél: zij werd het bewijsstuk in een rechtszaak over de Naam.

Twee mannen liepen naar huis. Eén kwam aan.

IV. De derde man

De Zoon heeft, eeuwen later, van een derde man verteld.

Ook hij werd vrijgelaten — niet van een akker, maar van een schuld waar geen mensenleven tegenop werkt — kwijtgescholden in één gesprek, uit ontferming, zonder afbetalingsregeling. Hij liep de poort uit als de vrijste man van het verhaal. En buiten kwam hij iemand tegen die hém iets schuldig was, iets kleins en aflosbaars, en hij greep hem bij de keel.

Toen het de koning verteld werd, riep die hem terug, en de schuld die kwijtgescholden was, stond weer op zijn naam — heel de schuld.18

Drie mannen liepen dezelfde weg de poort uit. Machir, die werd vrijgelaten en thuiskwam. De man van Jeruzalem, die werd vrijgelaten en teruggehaald. En de man uit de gelijkenis, die werd vrijgelaten — en zelf een terughaler bleek.

Voor die derde plaats had Machir geen gelijkenis nodig gehad; de wet had haar hem al gewezen. Hetzelfde hoofdstuk dat zijn armoede kende, sprak hem ook aan als de man met de vollere schuren, tegen de dag dat de magere jaren bij een ander zouden aankloppen: "wanneer uw broeder verarmt en zijn hand bij u wankelt, moet u hem vasthouden."19 Vasthouden — niet laten dienen als een slaaf.

De jongen die op schouders had gezeten, zou een man worden bij wie anderen in de schuld konden staan; wat hij als kind te horen kreeg, moest hij als man nog waarmaken.

De vijfde vraag draagt die drie levens in haar twee helften. Vergeef ons onze schulden — de vraag van wie nog onderweg is naar huis. Gelijk ook wij vergeven onze schuldenaren — het woord van wie niet terughaalt wat hij heeft losgelaten.20

Op de dag van de hoorn was Machir naar huis gelopen met zijn kinderen achter zich aan. De wet zegt van die weg alleen: hij, en zijn kinderen met hem; wat hier volgt, denkt dit boek erbij.21

Ergens op die lange middag houdt een man halt, tilt de jongste op en zet hem op zijn schouders. Zijn handen vinden de enkels vanzelf; zo is hij zelf gedragen.

En hij zegt wat zijn vader zei, woord voor woord, omdat er in 49 jaar geen betere woorden gekomen zijn: onthoud dit. Je hoort hem misschien nog één keer.