Bazuin, oogst, offermaaltijd en beker

Meteen na het bevel tot stilte doet Sefanja een huiveringwekkende mededeling. Je zou verwachten dat op "zwijg, want de dag van de HEERDag van de HeerNiet één etmaal maar een periode waarin God ingrijpt: zij breekt aan bij het zesde zegel (Op 6:17; gewogen), omspant de toorn in twee fasen tot de verschijning, en omvat het rijk tot het voorbijgaan van de eerste schepping (2 Petr 3:10; gewogen). is nabij" een donderslag volgt, een oordeelswoord, een dreigement. In plaats daarvan volgt een uitnodiging: de HEER heeft een offer bereid, Hij heeft Zijn genodigden geheiligd.1 Een gastheer die een maaltijd aanricht en zijn gasten heiligt voor het feest — het klinkt bijna warm, tot je beseft wie hier op tafel ligt. Dit is het vierde en donkerste van vier beelden waarmee de Schrift de Dag tekent als één grote inzameling: de bazuin, de oogst, de offermaaltijd en de beker. Ze komen uit verschillende hoeken van het leven — de eredienst, de akker, het altaar, de tafel — maar ze zeggen alle vier hetzelfde. Op de Dag wordt er verzameld; en zodra er verzameld is, wordt er gescheiden. Er blijft niemand ongemoeid, en er is bij geen van de vier een plek voor de toeschouwer.

Het eerste beeld is de bazuin, en ze is de oudste van de vier. Ze klonk voor het eerst op de Sinaï, waar "het geluid van de bazuin zeer sterk was" en het volk beefde (Ex 19:16, hoofdstuk 5); daar werd de toon gezet die door heel de Schrift zou blijven klinken. Sindsdien is de bazuin het vaste signaal van de Dag. Joël: "blaas de bazuin op Sion, sla alarm op Mijn heilige berg" (2:1). Sefanja rekent haar tot het wezen van de Dag zelf: "een dag van bazuin en krijgsalarm" (1:16). Maar de bazuin roept niet alleen ten strijde; ze roept ook thúís. Jesaja: "op die dag zal op een grote bazuin geblazen worden, en zij zullen komen die verloren waren in Assyrië en verdreven in Egypte" (27:13) — hier verzamelt de bazuin de verstrooiden. En Zacharia bindt beide samen: "de Heer HEER zal op de bazuin blazen [...] de HEER zal hen beschutten" (9:14-15). In het Nieuwe Testament wordt zij ten slotte het opstandingssignaal: "de laatste bazuin, want de bazuin zal klinken en de doden zullen onvergankelijk opgewekt worden" (1 Kor 15:52, hoofdstuk 18); "met het geklank van de bazuin Gods zal de Heer zelf neerdalen" (1 Thess 4:16); "Hij zal Zijn engelen uitzenden met een luid bazuingeschal, en zij zullen Zijn uitverkorenen verzamelen" (Mat 24:31). En in Openbaring worden het zeven bazuinen, elk een oordeel (8-11). Zo draagt die ene klank de hele Dag: ze is alarm (er komt gevaar), verzameling (kom bijeen) én opstanding (sta op uit het graf) tegelijk. En er klinkt nog een oudere ondertoon in mee, die dit boek niet mag overslaan: de bazuin was ook de sjofar van het jubeljaar, de ramshoorn die op de Grote Verzoendag door het land schalde om vrijheid uit te roepen, schulden kwijt te schelden en ieder naar zijn erfdeel te laten terugkeren (Lev 25:9-10). De Dag is, in die zin, het ultieme jubeljaarjubeljaarHet vijftigste jaar waarin schuld wordt kwijtgescholden en erfdeel terugkeert — ritme in de meesterklok. — het "jaar van het welbehagen" dat Jesaja aankondigde (61:2, hoofdstuk 7) — en de bazuin die haar inluidt, roept niet alleen ten oordeel maar ook ten bevrijding. Voor de gevangene klinkt dezelfde stoot als een sleutel in het slot.

Het tweede beeld is de oogst, en het draagt van nature een tweeheid in zich. "Slaat de sikkel erin, want de oogst is rijp; komt, daalt af, want de perskuip is vol, de wijnbakken lopen over," roept Joël over het dal van de beslissing.2 Let op: hij noemt in één adem twee oogsten — de korenoogst (de sikkel in het rijpe graan) én de druivenoogst (de volle perskuip). Jezus ontvouwt de eerste in de gelijkenis van het onkruid tussen de tarwe: "laat beide samen opgroeien tot de oogst; en in de oogsttijd zal ik tegen de maaiers zeggen: verzamelt éérst het onkruid en bindt het in bundels om het te verbranden, maar breng de tarwe bijeen in mijn schuur."3 En Hij legt het zelf uit: "de oogst is de voleinding van de wereld, en de maaiers zijn de engelen" (Mat 13:39). Twee dingen springen daar uit. Ten eerste dat de oogst zelf de Dag ís — niet een beeld ervoor, maar de gebeurtenis. Ten tweede de volgorde: éérst wordt het onkruid gebundeld, dán de tarwe geborgen — een detail dat in de discussie over "wie het eerst wordt weggehaald" (hoofdstuk 22) blijft meespelen. Johannes ontvouwt vervolgens de twee oogsten van Joël afzonderlijk (Op 14:14-20): de Mensenzoon op de witte wolk maait met een gouden sikkel "de oogst van de aarde" (de graanoogst, de inzameling), en een engel werpt de trossen in "de grote perskuip van de toorn van God", waaruit bloed stroomt "tot aan de tomen van de paarden" (de druivenoogst, het oordeel — Jesaja's wijnpers, hoofdstuk 7). Graan wordt binnengehaald; druiven worden getreden. De Dag is een oogsttijd, en de enige vraag die telt is of je als graan wordt geborgen of als druif wordt geperst.

Het derde beeld is de offermaaltijd, en dit is het beeld van Sefanja waarmee dit hoofdstuk begon — het loopt regelrecht van hem naar het einde van de Bijbel. God richt een offer aan, maar het offerdier is geen lam of stier; het is de vijandige macht zelf. Jesaja tekent het over Edom: "het zwaard van de HEER is vol bloed [...] want de HEER heeft een offer (zevach) in BozraBozraDe plaats van bescherming en van de terugkeer van de Losser aan het einde van de zeventigste week., een grote slachting in het land van Edom" (34:6). Ezechiël maakt het macaber concreet bij de val van Gog: God roept de aasvogels en de wilde dieren bijeen — "verzamelt u en komt, van rondom, tot Mijn offer dat Ik voor u slacht, een groot offer op de bergen van Israël; en u zult vlees eten en bloed drinken" (39:17-20). De gasten aan Gods offermaal zijn de gieren, en het vlees is dat van gevallen legers. En Johannes voltooit het beeld woord voor woord: een engel, staande in de zon, roept "alle vogels die in het midden van de hemel vliegen" op "tot de maaltijd van de grote God", om het vlees te eten van koningen, oversten, sterken, en van allen, vrijen en slaven (Op 19:17-18). Dat is geen nieuw visioen; het is Ezechiël, hernomen. En let nu op wat er in datzelfde hoofdstuk 19, enkele verzen eerder, staat: de bruiloftsmaaltijd van het Lam — "zalig zij die geroepen zijn tot het avondmaal van de bruiloft van het Lam" (19:9). Twee maaltijden, in één hoofdstuk, op één Dag. Aan de ene ligt men aan als geliefde gast, in blinkend linnen; op de andere ligt men als het vlees dat de gieren verscheuren. En ieder mens is bij precies één van beide aanwezig. Dat is de scherpste vorm die de "twee gezichten" van hoofdstuk 3 kunnen aannemen: dezelfde Dag dekt twee tafels, en er is geen derde stoel — je bent gast, of je bent gerecht.

En het vierde beeld is de beker — de draad die in hoofdstuk 8 al werd aangezet en die hier zijn volle loop krijgt. God reikt Jeremia een beker aan met de wijn van de grimmigheid en laat hem die rondgaan langs alle volken: drinken zullen ze, wankelen, braken en vallen (Jer 25:15-27). In Gods hand schuimt die beker, "vol van mengeling", en "alle goddelozen van de aarde zullen hem drinken, tot de droesem toe" (Ps 75:9). En er zit een beweging in de beker die de meesten ontgaat. Jesaja tekent haar: Jeruzalem heeft "de beker van de taumeling" tot op de bodem gedronken — maar dan neemt God die beker uít haar hand en geeft hem "in de hand van hen die u verdrukken" (51:17,22-23). De beker die eerst het volk van God trof, gaat over op zijn verdrukkers: het oordeel dat bij het huis van God begon (hoofdstuk 9), voltooit zich bij de volken. En op het scharnier van de heilsgeschiedenis staat de diepste beweging van alle. In Getsemane knielt Eén en vraagt of "deze drinkbeker" aan Hem voorbij mag gaan — en drinkt hem dan tóch, tot op de bodem, in de plaats van de Zijnen (Mat 26:39). Wie díe beker in Hem ziet leeggedronken, hoeft hem zelf niet meer te drinken. Maar wie Hem afwijst, houdt de beker in eigen hand, en zal "drinken van de wijn van de toorn van God, onvermengd ingeschonken in de beker van Zijn gramschap" (Op 14:10; 16:19). Er zijn dus, ook hier, twee mogelijkheden en niet meer dan twee: de beker die Christus voor je leegdronk, of de beker die je zelf tot de droesem drinkt.

Zie de vier nu samen, want dat is waar dit deel om gaat — niet vier losse dreigbeelden, maar vier ramen die op één zaal uitkijken. De bazuin die roept en verzamelt en opwekt; de oogst die het graan bergt en de druif treedt; de maaltijd die een bruiloft is én een slagveld; de beker die de dood draagt én, in Christus, al is leeggedronken. Vier keer wordt er ingezameld, en vier keer loopt de inzameling uit op een scheiding — en telkens dwars door het midden. De bazuin scheidt de wakenden van de slapenden; de oogst het graan van het onkruid; de maaltijd de gasten van het aas; de beker wie in Christus schuilt van wie hem zelf moet drinken. En bij elk van de vier keert, onontkoombaar, de vraag van Amos terug (hoofdstuk 1), nu vier keer en vanuit vier hoeken gesteld: aan welke kant sta jíj? Dat is geen retorische vraag. Het is, zo blijkt telkens weer, de énige vraag die de Dag werkelijk stelt.