Reeds en nog niet, de feesten en de nieuwe schepping

De draden van de Dag zijn donker geweest. Verduistering en schudding, ontschepping en theofanie; de bazuin, de oogst, het offer en de beker; de toorn, het vuur, de loutering. Wie alleen díe draden telt, zou de Dag voor een ondergang houden. Maar ze lopen niet uit op de ondergang. Ze lopen uit op een stad zonder nacht. Dit laatste hoofdstuk van de draden is dan ook het hoofdstuk waar alles samenkomt — waar de losse lijnen die door het hele boek liepen, één voor één worden opgehaald en aan elkaar geknoopt, en waar blijkt dat de donkere draden en de lichte samen één weefsel vormen. De Dag is, zo zal blijken, geen doodlopende weg maar een scharnier: het punt waarop de oude schepping sterft en de nieuwe geboren wordt. Om dat te zien, moeten drie dingen naast elkaar gelegd worden: de sleutel waarmee het hele Nieuwe Testament de Dag leest, de kalender waarin ze haar vorm vindt, en de bestemming waarop ze uitloopt.

Begin bij de sleutel, want zonder haar loopt alles vast: reeds, en nog niet. Met Pinksteren, zo liet hoofdstuk 15 zien, verklaarde Petrus de eindtijd voor begónnen. "Dit is het," zei hij van de uitgestorte Geest, "waarvan gesproken is door de profeet Joël" — touto estin — en hij noemde de tijd sindsdien "de laatste dagen". Maar in dezelfde adem las hij Joël dóór tot de kosmische tekenen die nog niet gebeurd waren, en liet het scharnierwoord staan: die tekenen komen "vóórdat de grote en luisterrijke dag van de HEERDag van de HeerNiet één etmaal maar een periode waarin God ingrijpt: zij breekt aan bij het zesde zegel (Op 6:17; gewogen), omspant de toorn in twee fasen tot de verschijning, en omvat het rijk tot het voorbijgaan van de eerste schepping (2 Petr 3:10; gewogen). komt" — prin ē. In één citaat hield hij zo twee tijden vast: het reeds (de Geest, nu uitgestort) en het nog-niet (de tekenen, de Dag zelf, nog toekomstig). En die dubbelheid is niet iets van Handelingen 2 alleen; ze is het grondpatroon van het hele Nieuwe Testament. Het koninkrijk is "nabijgekomen" (Mk 1:15) én nog te verwachten (Mat 6:10). De gelovige is "overgezet in het koninkrijk" (Kol 1:13) én "verwacht" de nieuwe wereld (2 Petr 3:13). Wij hebben "de eerstelingenEerstelingenZie Aparchē. De Nederlandse term die door dit boek heen wordt gebruikt voor het oogstonderpand. van de Geest" (Rom 8:23) — het eerste, echte deel van de oogst — en wachten op de rest; wij hebben "het onderpand", de arrabōn, de aanbetaling van de erfenis (2 Kor 1:22; Ef 1:14), en wachten op de volle som. Wij leven, kortom, in de vouw: het anker ligt in het verleden (kruis, opstanding, Pinksteren), de vervulling in de toekomst (de Dag), en wij staan in de gespannen tussentijd, met de Geest als waarborg dat de rest komt. Die spanning is geen gebrek in het schema; ze ís het schema, en ze bewaart tegen twee tegengestelde afgronden. De ene is de over-vervulde lezing: alles is al geestelijk gebeurd, er komt geen lijfelijke Dag meer — de dwaling van Hymeneüs en Filetus, "die zeggen dat de opstanding reeds geschied is" (2 Tim 2:18), en die daarmee de hoop omverwerpen. De andere is de onder-vervulde lezing: alles is nog puur toekomstig, de eindtijd moet nog beginnen — die miskent dat de Geest reeds is uitgestort en de laatste dagen reeds lopen. De Schrift houdt beide vast, en juist daarom kan ze tegelijk ernstig waarschuwen ("de Dag komt nog") en diep troosten ("het is al begonnen, en de Geest is het bewijs").

Die spanning heeft zelfs een kalender — en dat is de tweede draad die hier samenkomt. De zeven feesten van Leviticus 23 (hoofdstuk 12) tekenen precies deze reeds/nog-niet, en ze doen het met een nauwkeurigheid die geen toeval kan zijn. De voorjaarsfeesten zijn vervuld: drie dicht opeen, en het Wekenfeest eraan verbonden. Pascha: het Lam geslacht, op de veertiende NisanNisanEerste maand van de Hebreeuwse religieuze kalender (vroege voorjaar). Pesach valt op 14 Nisan; de kruisiging viel op 14 Nisan in AD 31 (gewogen).. De Ongezuurde Broden: de begrafenis. De Eerstelingen: Christus opgewekt "als eersteling van hen die ontslapen zijn" (1 Kor 15:20), op de dag van de eerstelingsgarve. Het Wekenfeest: de Geest uitgestort, op de vijftigste dag, Pinksteren. Vier feesten, vier vervullingen: Pascha en Pinksteren op de dag zelf goed gedocumenteerd, de Ongezuurde Broden en de Eerstelingen gewogen. En dan valt er een zomer van stilte — bijna vier maanden waarin de kalender zwijgt, de tijd waarin wij leven. Daarna wachten de drie najaarsfeesten, in de zevende maand, en zij tekenen wat de Dag nog moet brengen. Het Bazuinenfeest: de aanvang, het alarm, de verzameling, de opstanding (hoofdstuk 20). De Grote Verzoendag: de nationale rouw en reiniging van Israël, wanneer het zijn doorstoken Messias herkent en betreurt (Zach 12:10). En het Loofhuttenfeest: de inzameling van de oogst en het wónen van God bij de mensen. Merk op hoe de draden van dit hele deel al in die najaarsfeesten liggen te wachten: de bazuin van hoofdstuk 20 opent de reeks, de loutering van hoofdstuk 21 reinigt op de Verzoendag, en het wonen-van-God van het Loofhuttenfeest ís de nieuwe schepping waar hoofdstuk 19's ontschepping naartoe wees. De Dag heeft dus een liturgische vorm; ze is geen chaos maar een feestcyclus, en wij staan precies tussen Pinksteren en de Bazuin — in de stilte van de zomer, wachtend op de eerste stoot van de sjofar.

En dan, waar alle draden uitkomen, de nieuwe schepping. Wat op de eerste bladzijde begon en op de Dag wordt teruggerold — de lichten gedoofd, de aarde tot tohu, de hemel opgerold (hoofdstuk 19) — wordt niet in het niets achtergelaten. De ontschepping was nooit het einddoel; ze was de afbraak vóór de herbouw, de terugkeer tot het duister opdat er opnieuw "er zij licht" kon klinken. "Zie, Ik schep een nieuwe hemel en een nieuwe aarde; aan de vroegere dingen zal niet meer gedacht worden," zegt Jesaja (65:17; 66:22).1 En de doden delen erin: "uw doden zullen leven, mijn dode lichaam zal opstaan; ontwaakt en jubelt, u die woont in het stof" (26:19) — de ontschepping die de levenden trof, wordt omgekeerd tot een opstanding die zelfs het stof teruggeeft wat het nam. Petrus neemt de lijn op: voorbij het vuur "verwachten wij, naar Zijn belofte, nieuwe hemelen en een nieuwe aarde, waarin gerechtigheid woont" (2 Petr 3:13, hoofdstuk 17) — het vuur maakt een einde aan het oude, en God schept het nieuwe. En Johannes ziet het voltooid, en in zijn visioen komen álle draden samen in enkele verzen. "Ik zag een nieuwe hemel en een nieuwe aarde [...] en de zee was niet meer" (Op 21:1) — de chaos-zee die de schepping bedreigde, is weg. "Zie, de tent van God is bij de mensen, en Hij zal bij hen wonen" (21:3) — dáár is het Loofhuttenfeest vervuld, God die woont te midden van Zijn volk, en dáár is Ezechiëls JHWH-shamma, "de HEER is daar" (hoofdstuk 9), werkelijkheid geworden. "Hij zal alle tranen van hun ogen afwissen, en de dood zal niet meer zijn" (21:4) — dáár is Jesaja's belofte vervuld dat "de dood voor altijd verslonden" wordt (25:8). En van de troon klinkt het woord waar de hele Schrift naar reikt: zie, Ik maak alle dingen nieuw — kaina panta.2 Ten slotte valt de laatste barrière weg: "er zal geen nacht meer zijn, en zij hebben geen lamp of zonlicht nodig, want de Heer God verlicht hen" (22:5). De Dag die begon met het doven van de zon, eindigt in een licht dat de zon overbodig maakt.

Daar sluit ook de naam-verschuiving van hoofdstuk 3 zich, en het is de moeite waard haar hier tot haar eindpunt te volgen, want ze is de rode draad onder alle andere. De dag van de HEER — jom JHWH, de schrik, de dief, de duisternis — is bij de climax het gezicht geworden van de dag van Christus — de troost, de oogst, de verlossing. En die is opgegaan in de dag van God — de voleinding, het vuur, de nieuwe hemelen en de nieuwe aarde (2 Petr 3:12-13). En ten slotte valt de naam "dag van [...]" helemaal weg, want er is geen wisseling van dag en nacht meer om te benoemen: er is alleen nog de blijvende dag, het licht dat niet meer dooft. Zo reist de naam van de Dag van de schrik van Amos ("duisternis, en geen licht", hoofdstuk 1) helemaal naar de stad waar het nooit meer nacht wordt — en wie die reis in het oog houdt, heeft de hele boog van het boek in één beeld.

Zo komen, aan het einde van de draden, alle lijnen samen, en het is verbluffend hoe precies ze op elkaar aansluiten. De verduistering (hoofdstuk 19) week voor een onvergankelijk licht. De schudding schudde alles weg wat wankelde, opdat het onwankelbare koninkrijk zou blijven. De ontschepping tot tohu werd de aanloop van een nieuwe hemel en aarde. De bazuin (hoofdstuk 20) riep niet alleen ten oordeel maar ten opstanding, en droeg de klank van het jubeljaarjubeljaarHet vijftigste jaar waarin schuld wordt kwijtgescholden en erfdeel terugkeert — ritme in de meesterklok.. De oogst borg het graan. De offermaaltijd werd, aan de goede tafel, de bruiloft van het Lam. De beker die Christus leegdronk, werd de wijn van het bruiloftsfeest. De toorn (hoofdstuk 21) was begrensd en louterde een overblijfsel. Dat overblijfsel (hoofdstuk 22) werd het zaad van een hersteld volk. En de barensnood liep, zoals barensnood hoort te doen, uit op een geboorte: een nieuwe hemel en een nieuwe aarde, waarin gerechtigheid woont. De dag van de HEER, zo blijkt aan het einde van al haar draden, is geen graf maar een geboortekanaal — de smalle, donkere, pijnlijke doortocht waardoor de oude schepping heen moet om als nieuwe geboren te worden. Dáárom draagt dezelfde Dag schrik én troost, duisternis én licht, oordeel én redding: ze is het einde van het oude en het begin van het nieuwe, in één gebeuren. En welk van beide je ziet — het einde of het begin — hangt, zoals steeds, af van waar je staat.

Daarmee is de kaart van de draden compleet, en het patroon van het hele boek ligt open. Wat de eerste hoofdstukken benoemden en de tweede en derde delen boek voor boek uitwerkten, is nu deel voor deel tot één weefsel geknoopt. En de grondtoon van dat weefsel is, tegen alle donkere draden in, geen wanhoop. De draden lopen uit op kaina panta. Het laatste woord van de Dag van de HEER is niet "duisternis", en niet "toorn", en niet "einde". Het laatste woord is: "nieuw". Vanaf hier kan het boek toe naar de vragen die het tot nu toe heeft uitgesteld — waar de Kerk in dit alles staat (Deel V), hoe de twistpunten eerlijk wegen (Deel VI), en hoe het geheel zich voegt in het profetisch raamwerk (Deel VII) — maar het doet dat nu met de grondtoon vast: de Dag is een doortocht, en aan de overkant is het licht.