Jesaja

Jesaja gebruikt de vaste frase maar driemaal — maar wie hem daarom onderschat, mist de grootste Dag-schilder van het Oude Testament. Want waar de Twaalf de term het vaakst noemen, tekent Jesaja het tafereel het breedst: van de hoogmoed die wordt neergehaald tot de hemelen die worden opgerold, van de wijnpers van de wraak tot de troon op Sion.

Het begint met een principe. In het tweede hoofdstuk kondigt Jesaja aan dat er "een dag is voor de HEER van de legermachten tegen al wat hoog en verheven is, en tegen al wat opgeheven is — en het zal vernederd worden".1 Dat is de grondwet van de Dag in één zin. Ze is niet willekeurig; ze heeft een richting: alles wat zich verheft tegenover God wordt neergehaald, "en de HEER alleen zal verheven zijn op die dag". De hoge torens, de trotse schepen, de verheven cederen — het valt, opdat één hoogheid overblijft. Wie dat begrijpt, begrijpt waarom de Dag voor de een schrik is en voor de ander bevrijding: ze haalt neer wat neergehaald móét, en laat staan wat op Hem steunt.

Dan komt de eerste grote scène: de last van Babel. Jesaja 13 draagt de exacte frase, en hij doet het met een echo die je nu herkent: huilt, want de dag van de HEER is nabij; als een verwoesting van de Almachtige zal hij komen — woord voor woord de regel die Joël ook zou schrijven.2 En dan verdonkert de hemel: de sterren van de hemel geven hun licht niet, de zon is duister bij haar opgang, en de maan laat haar licht niet schijnen.3 Let op wat hier gebeurt. Het orakel geldt het historische Babel, de stad aan de Eufraat die zou vallen — maar de taal barst uit haar oevers. Geen stadsval verduistert de sterren. Jesaja telescopeert, net als Joël: door het nabije Babel heen ziet hij de Dag zelf, "wreed, met verbolgenheid en brandende toorn, om het land tot een woestenij te maken".4 Het historische oordeel is de lens; de kosmische Dag is het beeld dat erdoorheen scherpstelt.

Het hoogtepunt van Jesaja's Dag-schildering staat in de hoofdstukken 24 tot 27 — wat men de Jesaja-apocalyps noemt. Hier wankelt de aarde als een dronkaard, buigt door onder haar eigen schuld, en breekt de oude schepping af. En midden in die ontbinding valt een regel die het tweede gezicht laat doorschemeren: de maan zal schaamrood worden en de zon beschaamd, want de HEER van de legermachten zal Koning zijn op de berg Sion en in Jeruzalem.5 Dezelfde verduistering die elders schrik is, is hier het terugtreden van de mindere lichten voor het meerdere: zon en maan schamen zich, niet omdat het donker wordt, maar omdat de HEER zelf gaat heersen en hen overstraalt. Het is precies de beweging van hoofdstuk 3 — de dag die begint met het doven van de lichten, eindigt in een licht dat niet meer dooft.

En dan de wraak. Jesaja 34 tekent "een dag van wraak voor de HEER, een jaar van vergelding" — de tekst die in hoofdstuk 3 al liet zien dat "dag" en "jaar" hier hetzelfde zijn.6 Maar 34 voegt een beeld toe dat regelrecht in Openbaring zal terugkeren: al heel het leger van de hemel zal verteren, en de hemelen zullen samengerold worden als een boekrol.7 Als Johannes bij het zesde zegel ziet hoe "de hemel wegweek als een boekrol die opgerold wordt" (Op 6:14), citeert hij Jesaja. De draad loopt recht door.

En ten slotte de scherpste splitsing van de twee gezichten in heel het Oude Testament. In Jesaja 61 komt de Gezalfde "om uit te roepen het jaar van het welbehagen van de HEER, én de dag van de wraak van onze God".8 Genade en gericht, een jaar en een dag, in één adem. Het is déze zin die Jezus in Nazaret voorlas — en waar Hij, tot verbijstering van wie meelas, de boekrol dichtsloeg precies vóór "de dag van de wraak". Hij las het welbehagen; de wraak liet Hij staan. De twee gezichten van de ene Dag legde Hij uiteen over Zijn twee komsten. En twee hoofdstukken verder, in Jesaja 63, staat het tweede gezicht dat Hij liet staan: de Krijgsman die alleen uit de wijnpers komt, de klederen rood van het sap dat bloed is, "want de dag van de wraak was in Mijn hart".9 Wat Hij in Nazaret niet uitsprak, komt op de Dag tot voltrekking.

Zo overspant Jesaja de hele boog: van het neerhalen van de hoogheid (hfst. 2) via de telescoop van Babel (13) en de ontbonden schepping (24-27) naar de wraak die de hemelen oprolt (34) — en dwars daardoorheen, in 61, de twee komsten die de ene Dag in tweeën leggen. Hij noemt de frase maar drie keer. Hij tekent haar als geen ander.