Waar is de Kerk?

Er is een vraag die dit boek al 24 hoofdstukken met zich meedraagt, en het is tijd haar hardop te stellen. Heel het Oude Testament spreekt over de Dag vanuit één gezichtspunt: dat van Israël. De Dag verzamelt zich rond Jeruzalem; ze breekt de volken en zuivert het overblijfsel; de vrouw vlucht, de stad valt, de Koning komt op de Olijfberg. Overal Israël, de volken, het land, de tempel. Maar waar, in dat hele tafereel, is de Kerk? Waar is het lichaam van Christus — Jood en heiden samengevoegd tot één nieuwe mens, de Bruid die uit de volken en uit Israël is geroepen? Sla de profeten open en zoek haar, en je vindt haar niet. Niet omdat ze onbelangrijk is, maar om een reden die het hart van dit hele deel raakt: de profeten zagen de volken komen (Jesaja 56:3-8; Zacharia 2:11), maar niet de vorm: één lichaam, mede-erfgenamen en medeleden (Efeziërs 3:5-6). Dát was het geheimenis, en een geheimenis laat zich niet voorzien — het laat zich alleen onthullen.

Dat is geen verlegenheidsoplossing; het is wat het Nieuwe Testament zelf met zoveel woorden zegt. Paulus noemt de Kerk uitdrukkelijk een mysterion — een geheimenis "dat in andere tijden de mensenkinderen niet is bekendgemaakt, zoals het nu geopenbaard is aan Zijn heilige apostelen en profeten door de Geest" (Ef 3:5).1 En hij zegt precies wát er verborgen was: "dat de heidenen mede-erfgenamen zijn en tot hetzelfde lichaam behoren" (3:6) — Jood en heiden in één lichaam, zónder dat de heiden eerst Jood wordt. Wie eerst "vervreemd van het burgerschap van Israël" was (Ef 2:12), is nu "medeburger van de heiligen" (2:19): de volken worden medeburgers in Israëls burgerschap. Aan de Kolossenzen herhaalt hij het: "het geheimenis dat verborgen is geweest van alle eeuwen en geslachten, maar nu geopenbaard is aan Zijn heiligen [...] Christus onder u, de hoop van de heerlijkheid" (Kol 1:26-27). Dít is het punt: de profeten zagen de eerste komst (het lijden) en de tweede (de heerlijkheid), maar ze maten de vallei ertussen niet — de eeuwen waarin uit alle volken een Bruid wordt vergaderd. Het is als het kijken naar een bergketen van veraf: de toppen lijken tegen elkaar aan te liggen, en pas als je nadert zie je het dal dat ze scheidt. De profeten zagen de toppen; de lengte en de vorm van het dal bleven voor hen verborgen. Vandaar dat de Dag in het Oude Testament naadloos van het lijden naar de heerlijkheid springt: de lengte van het dal stond nog niet op de kaart.

En het gebeuren waarmee dat dal wordt afgesloten, draagt hetzelfde stempel. Ook de opname is een mysterion. "Zie, ik zeg u een geheimenis: wij zullen niet allen ontslapen, maar wij zullen allen veranderd worden, in een ondeelbaar ogenblik, in een oogwenk, bij de laatste bazuin" (1 Kor 15:51-52).2 Paulus dient dit aan als iets níeuws — een openbaring, geen aanhaling van Mozes of de profeten. Dat is veelzeggend: als de wegneming van de levende gemeente gewoon in het Oude Testament had gestaan, was ze geen geheimenis geweest. Ze staat er niet, om dezelfde reden dat de Kerk er niet staat: beide horen bij het dal dat de profeten niet zagen. Wie in het Oude Testament naar de opname zoekt, zoekt op de verkeerde plaats — hij zoekt een deur in een muur die pas in het Nieuwe Testament wordt geopend.

Neem nu die twee gegevens mee — de Kerk is een geheimenis, de opname is een geheimenis — en sla het laatste bijbelboek open, want daar gebeurt iets wat, mits voorzichtig gelezen, veelzeggend is. Openbaring opent met brieven aan zeven gemeenten, en het woord "gemeente", ekklēsia, valt in die eerste drie hoofdstukken 19 keer. Dan begint, vanaf hoofdstuk 4, het grote visioen van de Dag — de zegels, de bazuinen, de schalen, de verdrukking, de beesten, de toorn — en van hoofdstuk 4 tot en met 21, 18 hoofdstukken lang, valt het woord ekklēsia geen enkele keer meer.3 Het keert pas terug in de allerlaatste verzen, waar de verhoogde Christus zegt: "Ik heb Mijn engel gezonden om ulieden deze dingen te betuigen in de gemeenten" (22:16). 19 keer in de brieven, nul keer in heel het verdrukkingsdeel, één keer aan het slot. Nu is met dit gegeven grote voorzichtigheid geboden, en dit boek zal die voorzichtigheid niet uit de weg gaan: een argument uit stilte bewíjst op zichzelf niets. Uit het feit dat een woord ontbreekt, volgt niet dwingend dat de zaak ontbreekt; misschien duidt Johannes de gelovigen in het verdrukkingsdeel eenvoudig met andere woorden aan (de heiligen, de broeders, de overwinnaars). Wie op de kale ekklēsia-stilte een opname-leer bouwt, bouwt op zand. Maar — en hier draait dit hoofdstuk — het gegeven staat niet op zichzelf. Het is één steen in een muur, en de muur is sterk.

Want er loopt door datzelfde verdrukkingsdeel een tweedeling die veel scherper is dan een tellinkje. Johannes verdeelt de mensheid van hoofdstuk 4 tot 19 telkens in twee groepen. Aan de ene kant "zij die op de aarde wonen" — hoi katoikountes epi tēs gēs — een uitdrukking die als een refrein terugkeert en die altijd de partij van het oordeel aanduidt: zíj worden beproefd (3:10), zíj vervolgen de heiligen (6:10), over hén klinkt het driewerf "wee" (8:13), zíj juichen om de dood van de twee getuigen (11:10), zíj aanbidden het beest (13:8,14) en staan verbaasd (17:8). "De bewoners van de aarde" zijn, van begin tot eind, de mensheid onder de toorn. En aan de andere kant staan "zij die in de hemel wonen" — hoi en tō ouranō skēnountes — die worden opgeroepen zich te verheugen wanneer de duivel wordt neergeworpen, terwijl juist over de aarde het "wee" klinkt (12:12), en die door het beest worden gelasterd (13:6). Twee woonplaatsen, twee lotgevallen: de aardbewoners onder het gericht, de hemelbewoners erboven. En dan dringt de vraag zich met kracht op: als de Kerk in dat verdrukkingstafereel aanwezig is, aan welke kant staat ze dan? Bij de aardbewoners, die de toorn dragen? Maar ook de heiligen van 13:7 zijn op aarde zonder aardbewoners te zijn: het adres geeft vrijstelling van het doel, niet vanzelf van de aanwezigheid (Het Pre-Gruwel Model, hoofdstuk 6). Bij de hemelbewoners? Dan is ze niet meer op het toneel van de aarde — precies wat de ekklēsia-stilte suggereerde. De stilte, zwak op zichzelf, krijgt steun van de hemel/aarde-tweedeling: beide wijzen dezelfde kant op, al dwingt geen van beide.

En nu komt de beweging waar dit hele hoofdstuk naartoe werkt, want de plaats van de Kerk laat zich niet los begrijpen — alleen binnen een groter geheel dat het Oude Testament zelf al had aangelegd. Sla Hosea op, het vijfde hoofdstuk, de laatste zin: God spreekt, en zegt iets verbijsterends. Ik zal heengaan en terugkeren naar Mijn plaats, tótdat zij zich schuldig kennen en Mijn aangezicht zoeken; in hun benauwdheid zullen zij Mij ernstig zoeken (5:15).4 God trekt zich terug — Hij "keert terug naar Zijn plaats" — en Hij blijft daar tótdat Israël, in zijn benauwdheid, Hem opnieuw zoekt. En dan, in het volgende hoofdstuk, volgt het antwoord dat Israël eens zal geven: "kom, laten wij terugkeren tot de HEER [...] na twee dagen zal Hij ons levend maken, op de derde dag zal Hij ons oprichten" (6:1-2). Daar staat, in de kiem, de hele heilsgeschiedenis: een periode waarin God zich van Israël heeft afgewend en "op Zijn plaats" is — en die periode duurt tótdat de benauwdheid Israël terugdrijft naar Hem. En Paulus tekent exact diezelfde structuur, nu met de Kerk erin. "Verharding is voor een deel over Israël gekomen," schrijft hij, "tótdat de volheid van de heidenen is ingegaan; en zó zal heel Israël behouden worden" (Rom 11:25-26).5 Let op dat "totdat" — hetzelfde scharnierwoord als bij Hosea. Er is een tijd van gedeeltelijke verharding van Israël, en die tijd duurt zolang "de volheid van de heidenen ingaat" — dat is precies de Kerk-tijd, het dal tussen de bergtoppen, de eeuwen waarin uit alle volken de Bruid wordt vergaderd. En wanneer die volheid is ingegaan, sluit de parenthese, en keert God zich weer tot Israël: "zó zal heel Israël behouden worden."

Zie nu hoe alles op zijn plaats valt, en waarom de vraag "waar is de Kerk?" niet met één tekst maar met een hele architectuur wordt beantwoord. De Kerk is het geheimenis dat de profeten niet zagen (Efeze, Kolossenzen); ze vult het dal tussen de twee komsten, de tijd waarin "de volheid van de heidenen ingaat" (Romeinen 11). Zolang dat dal loopt, is God "naar Zijn plaats teruggekeerd" wat Israël betreft (Hosea 5) — Israël is voor een deel verhard, de Dag is uitgesteld, de deur van de genade staat open (hoofdstuk 15). Maar de Dag is juist het moment waarop die parenthese sluit: de volheid van de heidenen is ingegaan, de Kerk-tijd loopt af, en God wendt zich weer tot Israël — dat nu, in de benauwdheid van Jakob (hoofdstuk 8), zijn Messias zal zoeken "die zij doorstoken hebben" (Zach 12:10) en zeggen zal: "gezegend Hij die komt in de Naam van de HEER" (Mat 23:39). En precies dáárom is de Kerk in het verdrukkingsdeel van Openbaring niet op het toneel van de aarde: niet omdat een woord toevallig ontbreekt, maar omdat de Dag naar haar aard het scharnier is waarop de bediening van de heidenen overgaat in het herstel van Israël. De lens verschuift — van de Kerk naar Israël — en die verschuiving ís de Dag. Het is geen toeval dat de gemeente wegvalt uit het beeld zodra Israël weer in beeld komt; het is de vervulling van Hosea's "totdat" en Paulus' "totdat" tegelijk.

Dat is het antwoord van dit boek op de vraag "waar is de Kerk?", en het is met opzet geen antwoord van één balk maar van een gebinte. De Kerk is een geheimenis (goed gedocumenteerd). De opname is een geheimenis (goed gedocumenteerd). De ekklēsia-stilte in Openbaring 4-19 is een gegeven (goed gedocumenteerd), maar bewijst op zichzelf weinig: dit argument is ondersteunend, nooit dragend — wie het schrapt, verliest geen steen maar een voeg. De hemel/aarde-tweedeling maakt die stilte veelzeggend (gewogen). En het geheel rust op het redemptief-historische scharnier van Hosea 5:15-6:2 en Romeinen 11:25-26: de Kerk-tijd is de "totdat", en de Dag is het sluiten ervan (gewogen → sterk). Geen van die stenen draagt alleen; samen dragen ze een muur die staat. Wáár de Kerk precies op het toneel van de Dag verschijnt of verdwijnt — en wanneer — dat is de vraag van de volgende hoofdstukken. Dát haar plaats bepaald wordt door het scharnier tussen de heidenen en Israël, staat hier vast. De Kerk is niet vergeten in de profetie. Ze was het geheim dat de profetie openliet. (De dragende argumenten voor de onttrekking-vóór de toorn, en de opname-modellen aan de tekst gewogen: Bijlage E; het mannelijk Kind van Openbaring 12:5 apart gegrond: Bijlage F.)