Jeremia en Klaagliederen

Er is een jaar waarin Israël de dag van de HEERDag van de HeerNiet één etmaal maar een periode waarin God ingrijpt: zij breekt aan bij het zesde zegel (Op 6:17; gewogen), omspant de toorn in twee fasen tot de verschijning, en omvat het rijk tot het voorbijgaan van de eerste schepping (2 Petr 3:10; gewogen). niet als profetie hoorde maar als ervaring onderging. Het jaar is 586 voor Christus. De stad brandt, de tempel valt, het volk wordt weggevoerd, en een man gaat in de as zitten en schrijft. Wat hij schrijft, is geen theorie over de Dag. Het is de Dag, getast met de handen.

Klaagliederen is het verslag. En op het hoogtepunt van de rouw grijpt de dichter naar precies de term: als op een feestdag hebt U mijn verschrikkingen van rondom bijeengeroepen, en er was op de dag van de toorn van de HEER niemand die ontkwam of overbleef.1 Dat is de Dag, niet als dreiging maar als voltrokken feit. En let op de wrange omkering die de dichter kiest: "als op een feestdag" — ke-jom mo'ed. De dag waarop men vroeger van alle kanten samenstroomde naar het feest, is de dag geworden waarop de verschrikkingen van alle kanten samenstromen. Het feest is een belegering geworden. Daarom is 586 in dit boek het vólst voltrokken type: alle andere schaduwen — Sinaï, Sodom, Midian — tonen een stuk van het gezicht; 586 toont het hele gezicht, één keer, in de geschiedenis. Wie wil weten wat de Dag doet, hoeft niet te speculeren. Hij kan het lezen in Klaagliederen.

De profeet van die catastrofe, Jeremia, had haar zien aankomen, en hij tekende haar met drie beelden die de Dag blijvend zouden dragen.

Het eerste is de beker. God reikt Jeremia een beker aan en beveelt hem die te laten rondgaan: neem deze beker van de wijn van de grimmigheid uit Mijn hand, en geef die te drinken aan al de volken tot wie Ik u zend.2 Drinken zullen ze, wankelen en razen, tot ze vallen. De beker van de toorn — het beeld dat via de psalmen doorloopt naar Gethsémané, waar Eén vraagt of "deze drinkbeker" mag voorbijgaan, en naar Openbaring, waar de volken "de wijn van Gods gramschap" drinken (hoofdstuk 17). De Dag wordt een beker die rondgaat, en niemand aan wie hij is toebedeeld, ontkomt eraan. En de dag levert lijken "van het ene einde van de aarde tot het andere" (Jer 25:33) — niet langer een lokaal gericht maar een wereldgericht.

Het tweede beeld is de ontschepping. In zijn vierde hoofdstuk kijkt Jeremia naar het land en ziet de schepping terugdraaien: ik zag de aarde, en zie, zij was woest en leeg — tohu wa-bohu, exact de woorden van Genesis 1:2 vóór God sprak.3 De hemel zonder licht, de bergen bevend, geen mens, de vogels weg. De Dag is niet alleen oordeel bínnen de schepping; ze is het tijdelijk terugrollen van de schepping zelf, terug naar het duister van vóór het "er zij licht". Dat beeld nam Jesaja op (de hemelen als een boekrol, hoofdstuk 7) en Petrus voltooit het (de elementen die versmelten, hoofdstuk 17).

Het derde beeld is het meest hoopvolle van alle Dag-teksten, en het staat midden in het oordeel. Jeremia 30 noemt een dag "zo groot dat er geen is als hij" — en dan de ommekeer: het is een tijd van benauwdheid voor Jakob, maar daaruit zal hij verlost worden.4 Daar, in vijf Hebreeuwse woorden, staat het patroon dat heel dit boek nog zal uitwerken: niet dat Jakob de benauwdheid ontloopt, maar dat hij er dóór wordt heen gered — u-mimmenna jiwwashea, "en úit haar zal hij verlost worden". De benauwdheid is echt, en de redding voert er dwars doorheen. Het is de bewaring-dóór in haar zuiverste vorm, en het is precies deze tekst waarop Daniël 12 (hoofdstuk 10) en de Olijfbergrede (hoofdstuk 14) voortbouwen. Jeremia laat het niet bij de benauwdheid: erop volgt de verbreking van het juk, de opstanding van "David hun koning", en de terugkeer (30:8-9).

En Jeremia geeft de Dag ook haar oorlogsklank. In datzelfde vierde hoofdstuk hoort hij de bazuin en het krijgsalarm, en het gaat door merg en been: mijn ingewanden, mijn ingewanden! ik krimp ineen [...] want u, mijn ziel, hebt het geluid van de bazuin gehoord, het krijgsgeschreeuw.5 De Dag is bij Jeremia niet abstract; ze is de bazuin die de wachter hoort en de angst die hem de adem beneemt. En over de vijand aan de Eufraat spreekt hij het uit met de vaste term: die dag is voor de HEER van de legermachten een dag van wraak, om zich te wreken op zijn tegenstanders — jom neqama, de dag van de wraak, waarop het zwaard verzadigd wordt en dronken van bloed, "want de Heer houdt een slachtoffer in het land van het noorden".6

Zo geven Jeremia en Klaagliederen samen wat geen ander OT-blok geeft: de Dag als voltrokken geschiedenis (586, in de as getast), én als beker die rondgaat, én als ontschepping tot tohu wa-bohu, én — midden in dat alles — als de benauwdheid van Jakob waaruit hij verlost wordt. Het is de Dag van dichtbij, door de ogen van wie haar zag komen en haar overleefde.