18 keer

Je zou verwachten dat de uitdrukking overal staat.

Een thema dat de hele Schrift draagt, van Genesis tot Openbaring, het scharnier van de geschiedenis — je zou verwachten dat "de dag van de HEERDag van de HeerNiet één etmaal maar een periode waarin God ingrijpt: zij breekt aan bij het zesde zegel (Op 6:17; gewogen), omspant de toorn in twee fasen tot de verschijning, en omvat het rijk tot het voorbijgaan van de eerste schepping (2 Petr 3:10; gewogen)." met grote letters over elke bladzijde loopt. Laat de machine dan eens los op de Hebreeuwse tekst. Het woord voor "dag", jom, komt 2.300 keer voor — een van de gewoonste woorden van het Oude Testament. Isoleer daaruit de exacte frase, jom JHWH, de dag van de HEER zelf. Het antwoord is ontnuchterend, en het is het eerste wat dit hoofdstuk te zeggen heeft.

18 keer.

18. In heel het Oude Testament. Niet 1.000, niet 100 — 18 plaatsen waar de twee woorden in vaste verbinding staan.1 Het is geen alledaagse uitdrukking maar een geslepen term, een kristal, dat de profeten met zorg zetten. En dat is precies wat een technische term hoort te zijn: zeldzaam, en juist daarom zwaar. Wie "de dag van de HEER" zegt, zegt niet zomaar iets over een dag; hij roept een heel oordeel op met drie lettergrepen.

Maar zeldzaam is niet hetzelfde als marginaal. Want die 18 zijn de top van een ijsberg. Rondom de kernfrase ligt een heel veld — een familie van uitdrukkingen die dezelfde dag van andere kanten belichten. Er is een dag van toorn, en een dag van wraak. Een dag van bezoeking, wanneer God de rekening opmaakt. Een dag van benauwdheid, van verwoesting, van duisternis. Een dag van de bazuin en het krijgsalarm. Een dag van de slachting. Tel je niet alleen de frase maar het hele veld — elke keer dat jom met zo'n oordeelswoord verbonden staat —, dan springt het getal naar bijna 400.2 De dag van de HEER is geen woord. Het is een woordenschat.

En er is één plaats waar die hele woordenschat in één keer ontploft.

Sla Sefanja open, het eerste hoofdstuk, de verzen 15 en 16. In twee ademtochten stapelt de profeet het complete veld op elkaar, als een man die de ene na de andere steen op een muur legt tot de muur je verplettert: een dag van verbolgenheid is die dag, een dag van benauwdheid en beklemming, een dag van verwoesting en vernieling, een dag van duisternis en donkerheid, een dag van wolken en dikke donkerheid, een dag van bazuin en krijgsalarm.3 Zes keer "een dag van", zonder adempauze, elk woord donkerder dan het vorige. Wie het lexicale veld van de dag van de HEER in één venster wil zien, hoeft niet ver te zoeken. Het staat hier, in Sefanja 1, samengebald tot een cascade. Geen wonder dat dit boek later de sjabloon zal blijken: wie deze twee verzen ontleedt, houdt heel het motievenpalet in handen.

En dan de vraag waar het veld werkelijk woont. Want ook dat blijkt de machine te weten, en het antwoord is even scherp als het getal 18. De kernfrase is niet gelijkmatig over de Schrift gestrooid. Van de 18 staan er 13 in de Twaalf — de kleine profeten, dat handvol korte boekrollen achter in het Oude Testament dat menig lezer overslaat. Joël draagt er vijf, over zijn hele boek verspreid; Sefanja drie; Amos drie; en verder Obadja, Maleachi. Slechts drie staan er bij Jesaja, twee bij Ezechiël. En in de Torah, in de Psalmen, bij Daniël — bij al die reuzen — komt de vaste frase als zodanig niet voor. De dag van de HEER is, in de striktste zin, een aangelegenheid van de Twaalf. Dat is geen bijzaak voor de opbouw van dit boek; het bepaalt waar de ruggengraat ligt. Wie de dag van de HEER wil leren kennen, begint niet bij de grote namen, maar bij de kleine.

Toch moet je hier voorzichtig zijn, want het veld heeft een valkuil, en het is eerlijk die meteen te noemen. Naast de kernfrase loopt een tweede, veel gewonere uitdrukking: bajjom hahoe, "op die dag". Ze komt 276 keer voor — 15 keer zo vaak als de frase zelf. En het overgrote deel daarvan is doodgewoon: "op die dag sloeg David de Filistijnen", "op die dag werd het verbond gesloten". Geen eschatologie, alleen een datum in een verhaal. Je kunt je dus niet naar de dag van de HEER tóéllen; je moet haar onderscheiden.4 In de verhaalboeken is "die dag" niets dan tijdsaanduiding. Maar bij de profeten kan ze plotseling vlam vatten — bij Jesaja, en het scherpst in Zacharia 12 tot 14, waar "te dien dage" 16 keer in drie hoofdstukken terugkeert tot het één en dezelfde grote Dag is geworden. De machine telt; de lezer weegt. Dat onderscheid — tellen én wegen — loopt door heel dit boek.

Steek nu de grens over naar het Nieuwe Testament, en er gebeurt iets moois. Het Hebreeuwse jom JHWH wordt het Griekse hēmera kyriou, de dag van de Heer — de vertaling is recht, de draad loopt door. Paulus waarschuwt dat ze komt "als een dief in de nacht", precies zoals de profeten. Maar náást die vertrouwde naam duikt een nieuwe op, en met de nieuwe naam kantelt het gezicht. Er is nu ook een dag van Christus — en die draagt geen schrik maar troost: bij Filippenzen is het de dag van de oogst, van het loon, "de dag van Jezus Christus" waarnaar de gelovige uitziet. En er is een dag van God, bij Petrus, waar de hemelen branden en de nieuwe schepping opgaat. En een dag van de toorn, bij Paulus in de Romeinenbrief. Vier namen voor één dag, elk met zijn eigen gezicht. En drie woorden cirkelen eromheen als manen om een planeet: parousia, de komst; apokalypsis, de onthulling; epiphaneia, de verschijning. De dag valt samen met het moment dat Christus zichtbaar wordt — niet ernaast, maar erin.5

En let, ten slotte, op waar in het Nieuwe Testament de dag woont. Ook nu niet gelijkmatig. Zoals de Twaalf in het Oude Testament de term droegen, zo draagt in het Nieuwe één man hem bovenal: Paulus. Van de 14 plaatsen waar het Grieks de technische Dag-frase gebruikt, staan er negen bij hem. Het zwaartepunt is verschoven — van de kleine profeten naar de apostel —, maar het is hetzelfde gewicht. De dag reisde mee van het oude verbond naar het nieuwe, en veranderde onderweg van naam zonder van wezen te veranderen.

Dat alles telt de machine, en het telt het na te rekenen. Maar een machine is een bot instrument, en dit boek doet niet alsof. Ze grijpt ook mis. Ze vindt "de dag van de HEER" waar in werkelijkheid staat ha-jom, "vandaag", toevallig naast de godsnaam; ze vindt hem in Ezechiël 48:35, waar helemaal geen dag bedoeld is maar de naam van de nieuwe stad — JHWH-shamma, "de HEER is daar". Zulke schijntreffers worden er met de hand uitgehaald en apart benoemd, zodat van de 19 ruwe treffers van de constructus, na aftrek van de stadsnaam, 18 echte overblijven; de ha-jom-gevallen vallen al eerder af.6 Dat is geen slordigheid die verborgen wordt, maar de methode die zichzelf laat controleren: elke telling in dit boek staat in het apparaat, met het script erbij, zodat wie wil, alles kan natellen op dezelfde grond.

Zo blijkt de dag van de HEER geen woord maar een wereld van woorden — 18 geslepen kernstenen, en daaromheen een uitgestrekt veld van toorn en wraak, van duisternis en bazuin, van benauwdheid en bezoeking. Ze leren kennen betekent: dat hele veld doorlopen, van de Twaalf tot Paulus, van de cascade van Sefanja tot de dief van de nacht. En het betekent: onderscheiden waar "die dag" niets dan een datum is, en waar ze vlam vat tot dé Dag.

De kaart ligt er nu. Het volgende hoofdstuk zet de these die deze kaart draagt: dat al die woorden, hoe donker ook, samen één dag beschrijven — met twee gezichten.