Deel III · De draak, de vloed en de aarde die helpt
9 min lezen
Verdiepingen:
De vloed rolt op de vrouw af, een muur van water uit de muil van de draak, en er is niets tussen haar en het verdrinken. En dan gebeurt het vreemdste van heel het hoofdstuk — misschien wel het vreemdste beeld van heel het boek:
"Maar de aarde kwam de vrouw te hulp, en de aarde opende haar mond en verzwolg de rivier die de draak uit zijn bek had geworpen" (Openbaring 12:16).
De grond kiest partij. De aarde zelf, de stomme, geduldige aarde waarop wij lopen en bouwen en begraven, opent haar mond en drinkt de vloed op alsof het niets is. Het water dat de vrouw moest wegvagen, verdwijnt in het zand. Zij hoefde niet te vechten; zij hoefde niet eens te rennen. De schepping vocht voor haar.
En wie dit leest met de oren van Israël, hoort meteen waar hij dit eerder gehoord heeft. Dit is de Schelfzee. Dit is opnieuw die ene ochtend waarop een heel volk, klemgereden tussen het water en de wagens van de farao, zag hoe de zee zich opende en hen droog liet oversteken — en zich toen sloot over het leger dat hen achtervolgde. Mirjam nam de tamboerijn, en de vrouwen dansten, en Mozes zong het lied dat Israël sindsdien nooit meer is vergeten. En midden in dat lied staat een regel die je, als je hem naast Openbaring 12 legt, overeind doet zitten: "U strekte Uw rechterhand uit — de aarde verzwolg hen" (Exodus 15:12).
De aarde verzwolg hen. Het is precies wat er in Openbaring gebeurt: de aarde verzwelgt. En het is niet alleen hetzelfde beeld — het is, in het Grieks van beide teksten, hetzelfde wóórd. Toen de oude vertalers het lied van Mozes in het Grieks overzetten, kozen zij voor "verzwolg" het werkwoord katépien; en datzelfde katépien schrijft Johannes eeuwen later neer wanneer de aarde de rivier van de draak opslokt. Twee keer dezelfde muil van de aarde, twee keer hetzelfde werkwoord, twee keer hetzelfde resultaat: het achtervolgende water verdwijnt, en het achtervolgde volk loopt vrij. Openbaring 12:16 is de Schelfzee, opnieuw. De tweede uittocht speelt zich af met de beelden van de eerste, tot in de werkwoorden toe.
En dat is precies wat je zou verwachten, als je de vorige hoofdstukken hebt meegemaakt. De draak in het water is de oude zeedraak die God bij de Schelfzee al eens doorboorde (Jesaja 51:9-10). De vloed uit zijn muil is de overstromende vijand, het Egypte-achter-alle-Egyptes. En de uitkomst is dus ook dezelfde: het water dat de vijand als wapen brengt, wordt zijn eigen graf, en het volk gaat vrijuit. God bedenkt geen nieuwe truc. Hij doet de Schelfzee over.
Maar er zit in die "open mond van de aarde" nog een tweede laag, en zij is huiverig, want dezelfde uitdrukking heeft in de Schrift ook een donkere kant. Toen Korach en zijn mannen in opstand kwamen tegen Mozes in de woestijn, sprak Mozes een oordeel dat de grond zelf voltrok: "de aarde opende haar mond en verzwolg hen" (Numeri 16:32). Exact dezelfde woorden — de aarde die haar mond opent en verzwelgt. Maar dáár slokte de aarde niet de vijand op; zij slokte Israëls éigen rebellen op. Het was geen redding maar een gericht, en het kwam niet van buiten maar van binnen.
Dus dezelfde open mond van de aarde kan twee kanten op. Bij de Schelfzee verzwolg hij de achtervolger, en dat was genade. Bij Korach verzwolg hij de muiter, en dat was oordeel. Dezelfde muil, het tegenovergestelde doelwit. En in Openbaring 12 kiest de aarde de kant van de Schelfzee: haar mond gaat open, niet om Israël te verslinden, maar om Israëls belager te verslinden. De grond die eens de rebel opslokte, slokt nu de vervolger op. Wie in de woestijn tegen God stond, viel erin; wie in de woestijn onder God schuilt, wordt erdoor beschermd. Het is dezelfde aarde, dezelfde mond, en het hangt er maar aan één ding vanaf aan welke kant je staat.
En hier ligt de kern van heel dit deel, en eigenlijk van het hele boek. De vrouw dóet niets. Zij splijt de zee niet; zij verzwelgt de rivier niet; zij heft geen hand op tegen de draak. Alles wat er gebeurt, gebeurt vóór haar, door een schepping die haar Maker gehoorzaamt. Dat is precies wat er bij de eerste Schelfzee tegen het doodsbange volk gezegd werd, klemgereden aan de oever: "Wees niet bevreesd, houd stand, en zie het heil van JHWH dat Hij vandaag voor u zal bewerken [...] JHWH zal voor u strijden, en ú moet stil zijn" (Exodus 14:13-14). Houd stand en zie. JHWH strijdt; u zwijgt. De vrouw in de woestijn is de vervulling van dat woord: zij wordt bewaard, niet omdat zij sterk is, maar omdat de grond onder haar voeten aan de kant van haar God staat, en dus aan de hare.
En dat de schepping partij kiest, is geen dichterlijke overdrijving. De hele Schrift door blijkt de aarde niet neutraal in deze oorlog. Zij kreunt, zegt Paulus, en zij wacht op de dag dat de kinderen van God openbaar worden. De bergen springen op als lammeren, de heuvels als jonge schapen, de zee vlucht en de Jordaan wijkt terug voor het aangezicht van de God van Jakob. De schepping is geen decor waartegen het heilsdrama zich afspeelt; zij is een medespeler, en zij kent de stem van haar Maker. Zo staat het ook hier: als de draak zijn vloed loslaat, blijkt de aarde geen willoos slagveld maar een bondgenoot, en zij drinkt de aanval leeg. De vloed die de hemel niet kon bereiken en de woestijn moest verdrinken, zakt weg in de grond die van de vrouw houdt.
En boven haar, terwijl de vloed onder haar wegloopt, spant zich iets uit wat er van buiten breekbaar uitziet. Jesaja zag het: over heel de heerlijkheid van de geredden zou een bescherming zijn, "een hut tot schaduw overdag tegen de hitte, en tot toevlucht en schuilplaats tegen de vloed en tegen de regen" (Jesaja 4:5-6). Jesaja noemt eerst waaruit die bescherming bestaat: "een wolk overdag, en rook, en de glans van een vlammend vuur 's nachts", de kolom van de uittocht; wolk, rook en vuur staan alleen in dit vers samen. En het woord voor de bescherming is choepa, het bruidsbaldakijn (Joël 2:16; Psalm 19:6). Een hut — in het Hebreeuws een sukka, precies de loofhut waarin Israël elk najaar zeven dagen woont om de woestijnjaren te gedenken: een wankel bouwsel van takken, waar je de sterren doorheen ziet, dat elke storm zou moeten wegblazen. En juist die broze loofhut wordt hier het beeld van de veiligste plek op aarde. Want de sukka houdt niet stand door haar eigen muren; zij houdt stand omdat God er de dakbalk van is. Onder een dak van takken, met de vloed aan haar voeten en de draak in haar rug, is de vrouw veiliger dan een koning in zijn bunker — omdat het niet de hut is die haar dekt, maar Hij die de hut heeft opgezet.
En misschien staat u zelf op de oever, met het water dat stijgt en de wagens die naderen, en de eerlijke wanhoop van wie ziet dat hij het zelf niet gaat redden. Dan is dit wat de aarde die haar mond opent u te zeggen heeft: u hoeft de rivier niet zelf te verzwelgen. Dat is niet uw werk. Er zijn gevechten die u moet voeren, maar dit is er niet een van; tegen de vloed van de draak wordt van u niets anders gevraagd dan wat van het volk bij de zee gevraagd werd — houd stand, en zie. De grond is niet neutraal. De schepping is niet onverschillig. En de God die eens de zee liet dichtslaan over de wagens van de farao, en de aarde liet dichtgaan over de vloed van de draak, is dezelfde God die vandaag tussen u en het water staat.
De draak spuwde zijn beste wapen leeg, en de aarde dronk het op. De vrouw staat nog. Zij is niet sterker geworden; zij is bewaard gebleven — en dat is genoeg, want de Schelfzee heeft nooit om sterke zwemmers gevraagd, alleen om een volk dat stil durfde te staan terwijl God het water deed wat God met water doet.
Kenner IKatépien — het werkwoord van de Schelfzee (Exodus 15:12 → Openbaring 12:16)
De sleutel van dit hoofdstuk is één werkwoord. Openbaring 12:16 zegt dat de aarde de rivier verzwolg — Grieks katépien (van katapinō, "opslokken, verzwelgen"). Datzelfde katépien staat in de Griekse vertaling van het Lied van Mozes: *"U strekte Uw rechterhand uit — de aarde verzwolg hen (katépien autous gē)"* (Exodus 15:12, LXX), over de Egyptenaren bij de Schelfzee. De woordelijke overeenkomst — dezelfde aarde, hetzelfde "verzwelgen", hetzelfde effect (de achtervolger verdwijnt, de achtervolgde gaat vrijuit) — maakt van Openbaring 12:16 een bewuste herneming van het Schelfzee-lied: de tweede uittocht met het werkwoord van de eerste. Dat de lexicale band bestaat, is goed gedocumenteerd; dat Johannes de Schelfzee hier doelbewust laat meeklinken, is gewogen (sterk, door de woord-echo gedragen). Deze aarde-verzwelgt-lezing is niet nieuw — zij wordt in de uitleg breed als toespeling op Exodus 15 (de Egyptenaren) en Numeri 16 (Korach) herkend; wat dit boek toevoegt, is de nadruk: 12:16 als de tweede uittocht, met het werkwoord van de eerste.
Kenner II"De aarde opende haar mond" — de gespleten valentie (Numeri 16 tegenover Exodus 15)
De formule "de aarde opende haar mond en verzwolg" is nóg specifieker. Numeri 26:10 bundelt de héle formule al in één vers: anoixasa hē gē to stoma autēs katépien — de mond-opening én het voltooide katépien die ook Openbaring 12:16 heeft (ēnoixen hē gē to stoma autēs kai katépien). In de Korach-episode zelf ligt zij over twee verzen verdeeld: Numeri 16:30 de mond-opening (anoixasa [...] to stoma [...] katapietai), 16:32 de voltooide daad (ēnoichthē [...] katépien, zónder "mond"). Hoe men het ook leest: Openbaring 12:16 spreekt bijna woordelijk de Korach-taal. In het Hebreeuws is de uitdrukking "de aarde opende haar mond" (patach + peh + erets) vrijwel exclusief voor de Korach-episode (Numeri 16:32; herhaald 26:10); Genesis 4:11 gebruikt een verwant woord voor de grond die haar mond opent om Abels bloed te ontvangen. Maar — en hier zit de spanning die dit boek niet gladstrijkt — bij Korach verzwelgt de aarde Israëls éigen rebellen: het is een intern gericht, geen redding. De grondwortel bala' / katapinō heeft dus een gespleten valentie: hij verzwelgt de vijand (Exodus 15, redding) óf de muiter (Numeri 16, oordeel).
Openbaring 12:16 kiest de Exodus-15-pool: het verzwolgene is niet de vrouw maar de rívier van de draak — de belager, niet het volk. Zo neemt de tekst de fórmule van Numeri 16 ("de aarde opende haar mond en verzwolg") maar het dóelwit van Exodus 15 (de vijand). Eerlijk als tegenproef: omdat de aarde-verzwelgt-teksten óók, en zelfs overwegend, intern-gericht oordeel kunnen zijn, staat of valt de "aarde-helpt-de-vrouw"-lezing bij het object. Dat object beslist hier ondubbelzinnig ten gunste van de redding: verzwolgen wordt "de rivier die de draak had geworpen" (12:16). Goed gedocumenteerd (de dubbele valentie en de Numeri-formule); de rescue-lezing is door het object van 12:16 zelf gedragen, niet ingelezen.
[Grondtekst & merken] Openbaring 12:16 — kai ēnoixen hē gē to stoma autēs kai katépien ton potamon hon ebalen ho drakōn ek tou stomatos autou. Schelfzee-band: Exodus 15:12 (katépien autous gē). Aarde-mond-formule: Numeri 26:10 (Gr. mond-opening + katépien gebundeld ≈ Op 12:16); verdeeld in 16:30 (mond-opening) + 16:32 (katépien; Hebr. patach + peh); Genesis 4:11 (verwant). "Houd stand en zie": Exodus 14:13-14. De sukka-bescherming: Jesaja 4:5-6 (met SukkotSukkotLoofhuttenfeest; het zevendaagse herfstfeest dat het verblijf van Israël in de woestijn herdenkt, beginnend op 15 Tisjri. Het feest waarop Hoshana Rabbah valt. Zie Hoshana Rabbah, Shemini Atzeret. als gedenkfeest van de woestijn-hutten). De schepping-als-medespeler: Psalm 114:3-7; Romeinen 8:19-22.
De vloed rolt op de vrouw af, een muur van water uit de muil van de draak, en er is niets tussen haar en het verdrinken. En dan gebeurt het vreemdste van heel het hoofdstuk — misschien wel het vreemdste beeld van heel het boek:
"Maar de aarde kwam de vrouw te hulp, en de aarde opende haar mond en verzwolg de rivier die de draak uit zijn bek had geworpen" (Openbaring 12:16).
De grond kiest partij. De aarde zelf, de stomme, geduldige aarde waarop wij lopen en bouwen en begraven, opent haar mond en drinkt de vloed op alsof het niets is. Het water dat de vrouw moest wegvagen, verdwijnt in het zand. Zij hoefde niet te vechten; zij hoefde niet eens te rennen. De schepping vocht voor haar.
En wie dit leest met de oren van Israël, hoort meteen waar hij dit eerder gehoord heeft. Dit is de Schelfzee. Dit is opnieuw die ene ochtend waarop een heel volk, klemgereden tussen het water en de wagens van de farao, zag hoe de zee zich opende en hen droog liet oversteken — en zich toen sloot over het leger dat hen achtervolgde. Mirjam nam de tamboerijn, en de vrouwen dansten, en Mozes zong het lied dat Israël sindsdien nooit meer is vergeten. En midden in dat lied staat een regel die je, als je hem naast Openbaring 12 legt, overeind doet zitten: "U strekte Uw rechterhand uit — de aarde verzwolg hen" (Exodus 15:12).
De aarde verzwolg hen. Het is precies wat er in Openbaring gebeurt: de aarde verzwelgt. En het is niet alleen hetzelfde beeld — het is, in het Grieks van beide teksten, hetzelfde wóórd. Toen de oude vertalers het lied van Mozes in het Grieks overzetten, kozen zij voor "verzwolg" het werkwoord katépien; en datzelfde katépien schrijft Johannes eeuwen later neer wanneer de aarde de rivier van de draak opslokt. Twee keer dezelfde muil van de aarde, twee keer hetzelfde werkwoord, twee keer hetzelfde resultaat: het achtervolgende water verdwijnt, en het achtervolgde volk loopt vrij. Openbaring 12:16 is de Schelfzee, opnieuw. De tweede uittocht speelt zich af met de beelden van de eerste, tot in de werkwoorden toe.
En dat is precies wat je zou verwachten, als je de vorige hoofdstukken hebt meegemaakt. De draak in het water is de oude zeedraak die God bij de Schelfzee al eens doorboorde (Jesaja 51:9-10). De vloed uit zijn muil is de overstromende vijand, het Egypte-achter-alle-Egyptes. En de uitkomst is dus ook dezelfde: het water dat de vijand als wapen brengt, wordt zijn eigen graf, en het volk gaat vrijuit. God bedenkt geen nieuwe truc. Hij doet de Schelfzee over.
Maar er zit in die "open mond van de aarde" nog een tweede laag, en zij is huiverig, want dezelfde uitdrukking heeft in de Schrift ook een donkere kant. Toen Korach en zijn mannen in opstand kwamen tegen Mozes in de woestijn, sprak Mozes een oordeel dat de grond zelf voltrok: "de aarde opende haar mond en verzwolg hen" (Numeri 16:32). Exact dezelfde woorden — de aarde die haar mond opent en verzwelgt. Maar dáár slokte de aarde niet de vijand op; zij slokte Israëls éigen rebellen op. Het was geen redding maar een gericht, en het kwam niet van buiten maar van binnen.
Dus dezelfde open mond van de aarde kan twee kanten op. Bij de Schelfzee verzwolg hij de achtervolger, en dat was genade. Bij Korach verzwolg hij de muiter, en dat was oordeel. Dezelfde muil, het tegenovergestelde doelwit. En in Openbaring 12 kiest de aarde de kant van de Schelfzee: haar mond gaat open, niet om Israël te verslinden, maar om Israëls belager te verslinden. De grond die eens de rebel opslokte, slokt nu de vervolger op. Wie in de woestijn tegen God stond, viel erin; wie in de woestijn onder God schuilt, wordt erdoor beschermd. Het is dezelfde aarde, dezelfde mond, en het hangt er maar aan één ding vanaf aan welke kant je staat.
En hier ligt de kern van heel dit deel, en eigenlijk van het hele boek. De vrouw dóet niets. Zij splijt de zee niet; zij verzwelgt de rivier niet; zij heft geen hand op tegen de draak. Alles wat er gebeurt, gebeurt vóór haar, door een schepping die haar Maker gehoorzaamt. Dat is precies wat er bij de eerste Schelfzee tegen het doodsbange volk gezegd werd, klemgereden aan de oever: "Wees niet bevreesd, houd stand, en zie het heil van JHWH dat Hij vandaag voor u zal bewerken [...] JHWH zal voor u strijden, en ú moet stil zijn" (Exodus 14:13-14). Houd stand en zie. JHWH strijdt; u zwijgt. De vrouw in de woestijn is de vervulling van dat woord: zij wordt bewaard, niet omdat zij sterk is, maar omdat de grond onder haar voeten aan de kant van haar God staat, en dus aan de hare.
En dat de schepping partij kiest, is geen dichterlijke overdrijving. De hele Schrift door blijkt de aarde niet neutraal in deze oorlog. Zij kreunt, zegt Paulus, en zij wacht op de dag dat de kinderen van God openbaar worden. De bergen springen op als lammeren, de heuvels als jonge schapen, de zee vlucht en de Jordaan wijkt terug voor het aangezicht van de God van Jakob. De schepping is geen decor waartegen het heilsdrama zich afspeelt; zij is een medespeler, en zij kent de stem van haar Maker. Zo staat het ook hier: als de draak zijn vloed loslaat, blijkt de aarde geen willoos slagveld maar een bondgenoot, en zij drinkt de aanval leeg. De vloed die de hemel niet kon bereiken en de woestijn moest verdrinken, zakt weg in de grond die van de vrouw houdt.
En boven haar, terwijl de vloed onder haar wegloopt, spant zich iets uit wat er van buiten breekbaar uitziet. Jesaja zag het: over heel de heerlijkheid van de geredden zou een bescherming zijn, "een hut tot schaduw overdag tegen de hitte, en tot toevlucht en schuilplaats tegen de vloed en tegen de regen" (Jesaja 4:5-6). Jesaja noemt eerst waaruit die bescherming bestaat: "een wolk overdag, en rook, en de glans van een vlammend vuur 's nachts", de kolom van de uittocht; wolk, rook en vuur staan alleen in dit vers samen. En het woord voor de bescherming is choepa, het bruidsbaldakijn (Joël 2:16; Psalm 19:6). Een hut — in het Hebreeuws een sukka, precies de loofhut waarin Israël elk najaar zeven dagen woont om de woestijnjaren te gedenken: een wankel bouwsel van takken, waar je de sterren doorheen ziet, dat elke storm zou moeten wegblazen. En juist die broze loofhut wordt hier het beeld van de veiligste plek op aarde. Want de sukka houdt niet stand door haar eigen muren; zij houdt stand omdat God er de dakbalk van is. Onder een dak van takken, met de vloed aan haar voeten en de draak in haar rug, is de vrouw veiliger dan een koning in zijn bunker — omdat het niet de hut is die haar dekt, maar Hij die de hut heeft opgezet.
En misschien staat u zelf op de oever, met het water dat stijgt en de wagens die naderen, en de eerlijke wanhoop van wie ziet dat hij het zelf niet gaat redden. Dan is dit wat de aarde die haar mond opent u te zeggen heeft: u hoeft de rivier niet zelf te verzwelgen. Dat is niet uw werk. Er zijn gevechten die u moet voeren, maar dit is er niet een van; tegen de vloed van de draak wordt van u niets anders gevraagd dan wat van het volk bij de zee gevraagd werd — houd stand, en zie. De grond is niet neutraal. De schepping is niet onverschillig. En de God die eens de zee liet dichtslaan over de wagens van de farao, en de aarde liet dichtgaan over de vloed van de draak, is dezelfde God die vandaag tussen u en het water staat.
De draak spuwde zijn beste wapen leeg, en de aarde dronk het op. De vrouw staat nog. Zij is niet sterker geworden; zij is bewaard gebleven — en dat is genoeg, want de Schelfzee heeft nooit om sterke zwemmers gevraagd, alleen om een volk dat stil durfde te staan terwijl God het water deed wat God met water doet.
Kenner IKatépien — het werkwoord van de Schelfzee (Exodus 15:12 → Openbaring 12:16)
De sleutel van dit hoofdstuk is één werkwoord. Openbaring 12:16 zegt dat de aarde de rivier verzwolg — Grieks katépien (van katapinō, "opslokken, verzwelgen"). Datzelfde katépien staat in de Griekse vertaling van het Lied van Mozes: *"U strekte Uw rechterhand uit — de aarde verzwolg hen (katépien autous gē)"* (Exodus 15:12, LXX), over de Egyptenaren bij de Schelfzee. De woordelijke overeenkomst — dezelfde aarde, hetzelfde "verzwelgen", hetzelfde effect (de achtervolger verdwijnt, de achtervolgde gaat vrijuit) — maakt van Openbaring 12:16 een bewuste herneming van het Schelfzee-lied: de tweede uittocht met het werkwoord van de eerste. Dat de lexicale band bestaat, is goed gedocumenteerd; dat Johannes de Schelfzee hier doelbewust laat meeklinken, is gewogen (sterk, door de woord-echo gedragen). Deze aarde-verzwelgt-lezing is niet nieuw — zij wordt in de uitleg breed als toespeling op Exodus 15 (de Egyptenaren) en Numeri 16 (Korach) herkend; wat dit boek toevoegt, is de nadruk: 12:16 als de tweede uittocht, met het werkwoord van de eerste.
Kenner II"De aarde opende haar mond" — de gespleten valentie (Numeri 16 tegenover Exodus 15)
De formule "de aarde opende haar mond en verzwolg" is nóg specifieker. Numeri 26:10 bundelt de héle formule al in één vers: anoixasa hē gē to stoma autēs katépien — de mond-opening én het voltooide katépien die ook Openbaring 12:16 heeft (ēnoixen hē gē to stoma autēs kai katépien). In de Korach-episode zelf ligt zij over twee verzen verdeeld: Numeri 16:30 de mond-opening (anoixasa [...] to stoma [...] katapietai), 16:32 de voltooide daad (ēnoichthē [...] katépien, zónder "mond"). Hoe men het ook leest: Openbaring 12:16 spreekt bijna woordelijk de Korach-taal. In het Hebreeuws is de uitdrukking "de aarde opende haar mond" (patach + peh + erets) vrijwel exclusief voor de Korach-episode (Numeri 16:32; herhaald 26:10); Genesis 4:11 gebruikt een verwant woord voor de grond die haar mond opent om Abels bloed te ontvangen. Maar — en hier zit de spanning die dit boek niet gladstrijkt — bij Korach verzwelgt de aarde Israëls éigen rebellen: het is een intern gericht, geen redding. De grondwortel bala' / katapinō heeft dus een gespleten valentie: hij verzwelgt de vijand (Exodus 15, redding) óf de muiter (Numeri 16, oordeel).
Openbaring 12:16 kiest de Exodus-15-pool: het verzwolgene is niet de vrouw maar de rívier van de draak — de belager, niet het volk. Zo neemt de tekst de fórmule van Numeri 16 ("de aarde opende haar mond en verzwolg") maar het dóelwit van Exodus 15 (de vijand). Eerlijk als tegenproef: omdat de aarde-verzwelgt-teksten óók, en zelfs overwegend, intern-gericht oordeel kunnen zijn, staat of valt de "aarde-helpt-de-vrouw"-lezing bij het object. Dat object beslist hier ondubbelzinnig ten gunste van de redding: verzwolgen wordt "de rivier die de draak had geworpen" (12:16). Goed gedocumenteerd (de dubbele valentie en de Numeri-formule); de rescue-lezing is door het object van 12:16 zelf gedragen, niet ingelezen.
[Grondtekst & merken] Openbaring 12:16 — kai ēnoixen hē gē to stoma autēs kai katépien ton potamon hon ebalen ho drakōn ek tou stomatos autou. Schelfzee-band: Exodus 15:12 (katépien autous gē). Aarde-mond-formule: Numeri 26:10 (Gr. mond-opening + katépien gebundeld ≈ Op 12:16); verdeeld in 16:30 (mond-opening) + 16:32 (katépien; Hebr. patach + peh); Genesis 4:11 (verwant). "Houd stand en zie": Exodus 14:13-14. De sukka-bescherming: Jesaja 4:5-6 (met SukkotSukkotLoofhuttenfeest; het zevendaagse herfstfeest dat het verblijf van Israël in de woestijn herdenkt, beginnend op 15 Tisjri. Het feest waarop Hoshana Rabbah valt. Zie Hoshana Rabbah, Shemini Atzeret. als gedenkfeest van de woestijn-hutten). De schepping-als-medespeler: Psalm 114:3-7; Romeinen 8:19-22.