De wijnpers

I. De hemel gaat open

De hemel is in dit visioen al eerder opengegaan, maar altijd op een kier. Een deur, geopend in de hemel, en een stem als een bazuin: klim hierheen op — één ziener mocht naar binnen kijken.1 Nu schrijft dezelfde ziener: "en ik zag de hemel geopend" — heel de hemel ditmaal. En er gaat niemand naar binnen. Er komt Iemand naar buiten.

Een wit paard. Die erop zit, heet Getrouw en Waarachtig, "en in gerechtigheid oordeelt Hij en voert Hij oorlog".1 Er is sinds de eerste veldslag van de wereld geen oorlog gevoerd waarvan die zin waar was; dit wordt de eerste. Zijn ogen zijn een vuurvlam — dezelfde ogen waarvoor Johannes op Patmos als dood neerviel, op de dag van de HeerDag van de HeerNiet één etmaal maar een periode waarin God ingrijpt: zij breekt aan bij het zesde zegel (Op 6:17; gewogen), omspant de toorn in twee fasen tot de verschijning, en omvat het rijk tot het voorbijgaan van de eerste schepping (2 Petr 3:10; gewogen)., voordat er een rechterhand op hem werd gelegd.2 Op Zijn hoofd vele diademen. De draak droeg er zeven, het beest 10; hier staat geen getal meer — vele, alsof de teller het opgeeft. En daartussen een naam, geschreven, "die niemand kent dan Hijzelf".

Dan het kleed: gedoopt in bloed.2 Er is in deze scène nog geen slag geleverd; geen wapen getrokken, geen vijand in beeld — en het gewaad is al doorweekt. De vlek rijdt onverklaard mee.

En dan de naam die wél wordt uitgeroepen: "en Zijn naam heet: het Woord van God."2

God heeft veelvuldig en op velerlei wijze gesproken, en ten laatste in een Zoon. Hier zit dat laatste spreken te paard. Alles wat God nog te zeggen heeft, komt de hemel uit op een wit paard — en het draagt sporen van bloed.

De legers in de hemel volgen Hem, op witte paarden, gekleed in fijn linnen, wit en rein.3 Wie de stoet monstert op wapens, monstert vergeefs: het linnen draagt geen zwaardriem, de handen houden geen speer. Er is in heel deze krijgsmacht één wapen, en het zit niet in een vuist.

De brief had de hele tussentijd in één houding samengevat: Hij ging zitten, voortaan wachtend.4 Eeuw na eeuw heeft dat wachten de geschiedenis opengehouden — de komma. Bij het opengaan van de hemel staat het wachten op. En wie beseft wat het betekende dat Hij al die eeuwen bleef zítten, beseft wat het betekent dat Hij nu rijdt.

II. Het zwaard uit de mond

Het wapen zit in Zijn mond.

"En uit Zijn mond komt een scherp zwaard, om daarmee de volken te slaan."5 Het lied van de raadzaal had dit aangekondigd zoals je naderend weer aankondigt: eerst de lach, en dan — "dan spreekt Hij tot hen in Zijn toorn".5 Heel de Schrift door is Gods spreken Zijn handelen geweest: er zij licht, en er was licht. Nu heeft ook het oordeel geen tweede werktuig nodig. Hij verslaat de wereld met wat Hij zegt.

En de zin waarin dat zwaard getrokken wordt, is zelf uit twee profetieën gesmeed, eeuwen uit elkaar. "Uit Zijn mond komt een scherp zwaard om daarmee de volken te slaan" — dat is Jesaja: de Scheut uit de stronk van Isaï, op Wie de Geest rust, Die niet richt naar wat Zijn ogen zien; "Hij zal de aarde slaan met de roede van Zijn mond, en met de adem van Zijn lippen doodt Hij de goddeloze".5 "En Hijzelf zal ze hoeden met een ijzeren staf" — dat is de psalm, het loon van de Zoon, voor de derde en laatste maal, op het laatste scharnier.6 Twee roede-teksten, gescheiden door eeuwen, en het visioen legt ze in één adem aaneen: de roede van de mond en de staf van ijzer, één zin, één Ruiter. Wie wil, hoort in de verte nog een derde kling meeklinken — het zwaard dat de bruiloftspsalm de held op de heup gordt — maar dat is samenklank, geen citaat: dít zwaard is Jesaja's zwaard, en het hangt niet aan een heup.7

En de zin is dan nog niet af. Er komt een derde lid achteraan, en het wijst omlaag, naar Zijn voeten: "en Hijzelf treedt de pers van de wijn van de grimmigheid van de toorn van God, de Almachtige."8

Drie teksten in één vers. De mond die de wereld sprak, spreekt haar opstand dood; de staf die als bestemming boven een kraambed hing, wordt eindelijk gedragen; en de voeten — de voeten waarvoor de vijanden tot voetbank gezet zouden worden — beginnen te treden.

III. Twee vergaderingen

Dan draait het visioen van de Ruiter naar wat Hem opwacht.

"En ik zag het beest en de koningen van de aarde en hun legers, verzameld om de oorlog te voeren met Hem Die op het paard zit, en met Zijn leger."9

De koningen van de aarde, verzameld. Het is, tot in het werkwoord, de zaal van het tweede lied zoals de Griekse vertalers haar lazen: "de koningen van de aarde stellen zich op, en de machthebbers zijn verzameld — tegen JHWH en tegen Zijn Gezalfde."9 Zo is de vergadering ooit geopend, en zo is zij nooit gesloten; zij heeft duizend adressen versleten en één agendapunt bewaard. Eén keer eerder is dit werkwoord in de geschiedenis geland — "want in waarheid zijn zij verzameld in deze stad", bad een huisgemeente na Golgotha, met de deuren dicht10 — en nu landt het voorgoed. Geen afvaardiging ditmaal, geen stadhouder met gewassen handen: de zaal zelf is uitgerukt, voltallig, het open veld op. En wat de vergadering alle eeuwen heeft gewild, krijgt zij hier: de Zittende binnen handbereik. Er wordt oorlog gevoerd "met Hem Die op het paard zit" — en zij staan aangetreden alsof daarmee hún dag gekomen is.

Maar twee verzen eerder heeft de hemel al een andere vergadering uitgeschreven.

Een engel, staande in de zon, roept met grote stem alle vogels die in het midden van de hemel vliegen: "komt, verzamelt u tot de grote maaltijd van God — om vlees van koningen te eten, en vlees van oversten, en vlees van sterken, en vlees van paarden en van wie erop zitten."11 Verzamelt u. Hetzelfde werkwoord. Twee vergaderingen in twee verzen, één werkwoord — en de ene is de maaltijd van de andere. De gastenlijst van de aasvogels is rond terwijl de koningen nog denken dat zíj de bijeenroepers zijn; hun convocatie is een menukaart geweest.

Eeuwenlang was "kom" het openingswoord van de zaal — kom, laten wij tichels strijken; kom, laten wij verstandig met hem handelen; kom, laten wij hun banden verscheuren. Het laatste "komt" van deze geschiedenis spreekt een engel, en het is gericht aan de vogels.

Van de slag zelf noteert het visioen vrijwel niets. Geen charge, geen linies, geen uren. Het beest wordt gegrepen, met de valse profeet; de overigen worden gedood door het zwaard uit de mond; "en alle vogels werden verzadigd van hun vlees".12 Tussen "verzameld" en "gedood" staat geen gevecht. De oorlog waar alle vergaderingen van alle eeuwen naartoe hebben vergaderd, duurt in de tekst nul verzen. De vergadering is ontbonden, en de notulen sluiten met het geluid van vleugels.

IV. De treder in de pers

Wie het treden van de pers wil verstaan, moet eeuwen terug, naar een wachtpost aan de zuidgrens, waar een profeet iemand ziet aankomen.

"Wie is deze, Die uit Edom komt, felrood van klederen uit BozraBozraDe plaats van bescherming en van de terugkeer van de Losser aan het einde van de zeventigste week. — deze, pronkend in Zijn gewaad, voortschrijdend in de grootheid van Zijn kracht?" En het antwoord komt over de afstand heen: "Ik, Die spreek in gerechtigheid, machtig om te verlossen."13

Dan de tweede vraag, de vraag die je liever niet stelt: "Waarom is er rood aan Je gewaad — Je klederen als van een treder in de perskuip?"

Druiven worden met blote voeten getreden. Wie in de kuip staat, krijgt het sap tegen de zomen, donkerrood, in vegen en spatten; aan zijn kleren is af te lezen wat hij die dag gedaan heeft. Zo ziet deze Komende eruit. En Zijn antwoord:

"De pers heb Ik getreden, Ik alleen, en van de volken was er niemand met Mij. Ik trad hen in Mijn toorn, Ik vertrapte hen in Mijn grimmigheid — en hun bloed spatte op Mijn klederen, en heel Mijn gewaad heb Ik besmeurd."13

De vlek op het kleed is van hén. Dat is het antwoord op de vraag die sinds het witte paard onverklaard meereed. En midden in de donkerste zelfbeschrijving die God in de profeten van Zich geeft, staan twee regels die haar hart blootleggen. De eerste: "want een dag van wraak was in Mijn hart — en het jaar van Mijn gelosten was gekomen."14 In het binnenste van de wraak staat het woord van de losser; de toorn heeft een waarom, en het waarom is verwantschap: er zijn er die de Zijnen zijn, en er is hun bloed. De tweede: "Ik keek — en er was geen helper; Ik ontzette Mij — en er was niemand die ondersteunde. Toen heeft Mijn eigen arm Mij heil gebracht."14 Alleen. Van de volken niemand.

Dan het visioen, en het verschil. Achter de Ruiter komen legers — witte paarden, wit linnen — en toch staat er, met nadruk op dat ene woord: "en Híj treedt de pers van de wijn van de grimmigheid van de toorn van God, de Almachtige."8 Bij Jesaja trad Hij de pers alleen, en in het visioen treedt Hij haar alleen. De legers volgen, en hun linnen blijft wit. Er is werk dat Hij deelt — de staf is aan overwinnaars beloofd — en er is werk waar niemand bij mag: geen voet naast de Zijne in de kuip, geen tweede gewaad dat de vlek draagt. De toorn van God wordt niet uitbesteed.

Wie dit te zwaar vindt om te lezen, leest het goed. De Schrift heeft het er zelf zwaar mee, en zij zet haar zwaarste zin niet bij de heidenen maar bij wie het bloed van het verbond heeft leren kennen en het vertrad: "vreselijk is het te vallen in de handen van de levende God."15 Er is een wijn die geschonken wordt en een wijn die getreden wordt, en niemand proeft ze allebei.

V. Aan de rechterhand

Het slot van de psalm die dit boek zijn titel gaf, heeft op deze dag gewacht.

Heel het lange "totdat" door was de zetel het beeld: de Koning aan de rechterhand van God, zittend. Nu de dag er is, keert de psalm het beeld om: "Adonai aan Je rechterhand — Hij verplettert koningen op de dag van Zijn toorn."16 In het eerste vers zit de Koning aan Gods rechterhand; in het vijfde staat God aan de rechterhand van de Koning. Wie de Zoon al die eeuwen de ereplaats gaf, komt op de dag zelf naast Hem het veld op — de rechterzijde, de zwaardzijde, de plaats van wie met je meevecht. De psalm had een dag gereserveerd, "de dag van Zijn toorn", en in de lach boven de raadzaal zat altijd al een datum. Dit is die datum.

"Hij richt onder de volken — vol lijken; Hij verplettert een hoofd over een wijd land."16 Eerst het richten, en dan dat ene woordpaar dat geen vertaling zachter krijgt: vol lijken. Het is het woord van de nederlaag, het woord voor wat een slagveld overhoudt, en het lied zet het neer zonder werkwoord, als een landschap. De vogels van de grote maaltijd zijn hier al geweest, of komen er net aan.

En dan: één hoofd. "Hij verplettert een hoofd over een wijd land" — enkelvoud, boven al die duizenden. Het werkwoord is מָחַץ, en het heeft door de canon een spoor getrokken dat in deze regel samenkomt. Habakuk zag het, in het gebed dat hem zelf deed beven: "U bent uitgetrokken tot heil van Uw volk, tot heil van Uw gezalfde; U hebt het hoofd verpletterd uit het huis van de goddeloze."17 De gezalfde, het verpletteren, het hoofd — één vers, en van alles wat de Schrift bewaart staat het het dichtst bij deze regel. En verder terug, op een bergkam boven de vlakten van Moab, stond een huurling die betaald was om te vloeken en het niet kon: "een ster treedt op uit Jakob, en een scepter staat op uit Israël — en hij verplettert de slapen van Moab."17 Scepter en verpletteren, in één orakel, uit de mond van een gehuurde vijand. De staf van het tweede lied en het werkwoord van dit slot — elk van de twee psalmen draagt er één, en het oudste orakel over de Komende droeg ze al allebei.

VI. De beek langs de weg

En dan, na de koningen en de lijken en het wijde land, heeft het lied nog één regel over, en het is de vreemdste slotregel van het Psalter:

"Uit de beek langs de weg drinkt Hij; daarom heft Hij het hoofd op."18

De schaal klapt dicht. Zojuist nog een aarde vol doden, een hoofd verpletterd over een wijd land — en dan een beek langs de weg, en een man Die Zich bukt. Geen troonsbestijging als slotakkoord, geen zegehymne. Dit is het laatste dat de psalm van deze Koning laat zien: Hij knielt bij stromend water en drinkt, zoals ieder drinkt die van een lange weg komt. De oorlogspsalm eindigt op ooghoogte van het gras.

En uit dat bukken komt het besluit: daarom heft Hij het hoofd op. Eén vers eerder werd een hoofd verpletterd; hier wordt een hoofd geheven — hetzelfde woord, twee regels uit elkaar, het neergeslagen hoofd tegenover het opgerichte.18 Maar wíe heft het? Daar wordt de zin stil. Het werkwoord staat er zonder onderwerp, en de taal laat twee lezingen toe die allebei waar willen zijn: de Koning Die, gedrenkt, Zijn eigen hoofd opricht — de overwinnaar die verder kan; en Adonai, Die twee verzen lang het handelende onderwerp was en Die nu het hoofd van Zijn Koning opheft — zoals je het hoofd opheft van iemand die je liefhebt en die gebogen heeft. De psalm heeft dat onderwerp niet verloren; hij heeft het opengelaten, en dit boek laat het open staan zoals het staat. In beide lezingen wordt er gedronken, en in beide lezingen gaat het hoofd omhoog.18

Bij die beek klinkt, heel in de verte en uitdrukkelijk als verte, nog een tafereel mee uit de geschiedenis van Davids huis: één keer eerder is een zoon van David koning geworden bij stromend water, omlaag naar de Gichon, met gejuich dat de grond deed scheuren.19 Of de dichter aan die morgen dacht, valt niet te zeggen en wordt hier niet beweerd: de psalm zegt beek en Koningen zegt bron, en tussen die twee woorden loopt geen brug — alleen dit ene beeld op afstand, van een zoon van David, gebogen bij het water, en een hoofd dat daarna gekroond omhoogkomt. Wat de psalm zelf zegt, is genoeg. De laatste beweging van het lied is een buiging — en uit de buiging komt het hoofd omhoog.

Het wijde land ligt stil. Langs de weg stroomt water.

Grondtekst-voetnoten. Alle vertalingen zijn eigen, concordante werkvertalingen; in de opgemaakte editie staan de noten onderaan de pagina.