Schoner dan de mensenkinderen

I. Een hart dat overloopt

Het laatste van de vier liederen begint niet in de hemel.

Psalm 110 opent met een godsspraak, en het hof houdt de adem in. Psalm 45 opent in een borstkas. Er zit een man aan een schrijftafel, ergens in de eeuwen van het koningshuis, en hij kan het niet meer binnenhouden:

"Mijn hart stroomt over van een goed woord; ik zeg: mijn werken zijn voor een koning; mijn tong is de stift van een vaardige schrijver."1

Welt over. Eén keer in heel de Schrift borrelt er iets zó op, en het is hier — zoals water in een bron dat niet vraagt of het stijgen mag, zoals iets dat kookt onder een deksel dat te licht is.1 De dichter heeft iets gezien, en het geziene is groter dan hij; hij kan het niet bewaren, hij kan het alleen kwijt. En dan die derde regel: mijn tong is de stift van een vaardige schrijver. Niet zijn hand — zijn tong. Hij spreekt zo snel als een beroepsschrijver schrijft, of hij schrijft zo snel als hij spreekt; het onderscheid doet er niet meer toe, want het woord is hem voor, en hij rent erachteraan met een rietpen.

75 woorden lang zal hij straks de Koning niet loslaten — van het derde vers tot het tiende is er niets dan "U", ononderbroken — en dan draait hij zich om naar een meisje in goud.

Want hij heeft een bruiloft gezien.

II. Een lied van de liefde

Boven het lied staat, zoals boven een brief een adres, het opschrift: voor de koorleider, op "Lelies", van de zonen van Korach; een maskil — en dan de soortnaam, twee woorden: een lied van de liefde.2

De lelies eerst. Die bloem groeit in de canon op twee plaatsen dicht opeen: in het Hooglied, waar de geliefde een lelie tussen de dorens is en de bruidegom weidt tussen de lelies — en in het huis van God, waar de kapitelen van de twee tempelzuilen als leliewerk gedreven waren en de rand van de koperen zee openstond als een leliekelk.2 Nog voor er één regel gezongen is, staat de melodie dus al gestemd op een bloem die in de liefdespoëzie wortelt én in het heiligdom gegoten is.

En dan "een lied van de liefde". Er is in heel de canon nog één lied dat zo opent, met het woord van de beminde in zijn eerste regel, en het is het lied van de wijngaard: laat mij toch zingen voor mijn beminde het lied van mijn liefste over Zijn wijngaard.3 Dat lied begon even teder als dit — een vruchtbare heuvel, een toren, een perskuip — en het liep dood in een oordeel: Hij verwachtte recht, en zie: bloedvergieten; gerechtigheid, en zie: geschreeuw. De pachters hebben knecht na knecht geslagen, en ten laatste de zoon; het liefdeslied van de wijngaard is het donkerste lied van de profeten geworden. En nu, aan de andere kant van al dat bloed, opent de canon haar tweede lied van de liefde — en dit ene loopt niet dood. Hetzelfde woord boven de deur, de andere afloop achter de deur: waar het wijngaardlied eindigt in geschreeuw, eindigt dit lied in gejuich.

III. Schoonheid en een zwaard

Dan heft hij aan, en het eerste dat hij van de Koning zegt, is niet dat Hij machtig is.

"U bent schoner dan de mensenkinderen; genade is uitgegoten op Uw lippen; daarom heeft God U gezegend voor eeuwig."4

Schoner — het Hebreeuws verdubbelt hier het woord, alsof "schoon" in het enkelvoud te klein is voor wat de dichter ziet; de taal stottert van schoonheid.4 En de genade op Zijn lippen is uitgegoten, zoals men olie giet, of metaal: wat deze mond ook zegt, het stroomt, en het stroomt over.

Dan, zonder overgang, het staal:

"Gord Uw zwaard aan de heup, held — Uw majesteit en Uw luister. En rijd in Uw luister voort, ter wille van waarheid en zachtmoedigheid en gerechtigheid, en Uw rechterhand zal U ontzagwekkende dingen leren. Uw pijlen zijn gescherpt — volken vallen onder U — in het hart van de vijanden van de koning."5

Majesteit en luister: het glanspaar van de kroning ligt hier op een heup, als wapenrusting.5 En de veldtocht heeft doelen die geen leger ooit op zijn vaandels schreef: waarheid, zachtmoedigheid, gerechtigheid. Er is in de wereldgeschiedenis nooit uitgereden ter wille van zachtmoedigheid. En het staat er, naast het zwaard.5 Eén keer is deze Ruiter al zachtmoedig gezien, op het veulen van een ezelin, terwijl een stad haar mantels voor Hem uitspreidde; het zwaard bleef die dag in de schede.6

Schoonheid en een zwaard in dezelfde strofe, genade op de lippen en pijlen in harten — de dichter ziet er geen tegenspraak in, en hij heeft gelijk. Bij deze Koning is de schoonheid geen hofdecor dat thuisblijft als er gevochten wordt. Zij gordt zich aan; zij rijdt.

IV. De troon in het bruiloftslied

En dan zegt hij, midden in een bruiloftslied, de zwaarste zin die het Oude Testament ooit tot een koning heeft gericht:

"Uw troon, o God, is voor eeuwig en altijd; een staf van rechtheid is de staf van Uw koninkrijk. U hebt gerechtigheid liefgehad en goddeloosheid gehaat."7

In de troonzaal sprak de Vader deze regels Zelf uit, als vijfde van de zeven woorden waarmee Hij de Zoon kroont. Maar dit is de grond waar ze uit zijn opgedolven: een feestzaal, en een mens met een overlopend hart, die naar zijn koning kijkt en woorden gebruikt die geen koning dragen kan — en ze niet terugneemt.

Het Hebreeuws van deze regel laat meer dan één lezing toe; de grammatica dwingt niet. Maar welke lezing je ook kiest, er staat in een bruiloftslied een troon die voor eeuwig en altijd is, en een aangesprokene die dat moet kunnen dragen. En de canon heeft de open zin niet open gelaten: de Griekse Bijbel koos de aanspraak, en de brief aan de Hebreeën leest die keuze voor op het scherpst van de snede — maar tot de Zoon: Uw troon, o God.8 Wat het Hebreeuws openliet, is dichtgedaan. Naar boven.

En er staat nog een tweede woord in dit vers dat het hele boek al kent. De staf van rechtheid — שֵׁבֶט, hetzelfde woord dat in Psalm 2 van ijzer is. Twee staven, één woord, en zij zijn elk langs een eigen weg het Nieuwe Testament binnengereisd: de ijzeren via het visioen, driemaal, telkens op een scharnier van het drama; de rechte via de brief, in het vijfde woord van de kroning.7 Wat verplettert en wat recht houdt, ligt in dezelfde hand.

V. De olie van de vreugde

Driemaal hangt dit lied een gevolg aan een "daarom": daarom heeft God U gezegend; daarom heeft God U gezalfd; daarom zullen volken U loven. Gezegend, gezalfd, geloofd — en het middelste van de drie is de reden van heel het feest:9

"U hebt gerechtigheid liefgehad en goddeloosheid gehaat; daarom heeft God, Uw God, U gezalfd met olie van de vreugde, boven Uw metgezellen."9

Daarom. De vreugde is hier geen aankleding van de macht; zij is loon. Er is Iemand geweest Die gerechtigheid heeft liefgehad — niet gedoogd, niet gehandhaafd: liefgehad — en goddeloosheid gehaat, en de olie op dit hoofd is daarvan het gevolg.

En die olie heeft een naam die zeldzamer is dan zij klinkt. "Olie van de vreugde" — de verbinding staat tweemaal in de hele Hebreeuwse Bijbel. De tweede plaats is Jesaja 61: sieraad in plaats van as, olie van de vreugde in plaats van rouw — en dat hoofdstuk opent met dezelfde zalving: de Geest van de Heer JHWH is op Mij, omdat JHWH Mij gezalfd heeft.10

Wat er met die tweede plaats gebeurd is, staat in Lukas. Een sabbat in Nazaret, de synagoge van het dorp waar Hij is grootgebracht. Hem wordt de rol van Jesaja aangereikt; Hij rolt haar open en zoekt, en Hij vindt de plaats, en leest: de Geest van de Heer is op Mij, omdat Hij Mij gezalfd heeft. Dan rolt Hij de rol dicht, geeft haar terug aan de dienaar en gaat zitten — en de ogen van allen in de synagoge zijn op Hem gericht. In die stilte zegt Hij: "Heden is dit Schriftwoord in jullie oren vervuld."11 Hij slaat de enige tekst van de Hebreeuwse Bijbel op die de olie van Psalm 45 bij haar naam noemt, en Hij betrekt haar op Zichzelf. Geen evangelist zegt hardop dat de psalm en de profeet elkaar hier raken; de woorden zelf doen het. En Lukas schrijft er nog één zin achteraan, over de mensen in die zaal: zij verwonderden zich over de woorden van genade die uit Zijn mond kwamen — een dorp vol getuigen die niet weten dat zij een psalmregel naspreken: genade, uitgegoten op Zijn lippen.11

Boven Uw metgezellen. In de accentuering van de Masoreten is dit het meest geïsoleerde woord van het lied — één woord, één versdeel, apart gezet.12 Wie zijn zij? In het Hooglied zijn de metgezellen de vrienden van de bruidegom, de mannen die bij hem horen op de dag van zijn vreugde. En de brief die dit vers aan de Zoon voorleest, noemt twee hoofdstukken verder zijn eigen lezers met precies dat woord: wij zijn metgezellen van Christus geworden.12 Dan is er dus vreugde-olie op meer hoofden dan één — maar zij is daar niet apart uitgegoten. Israël zingt ergens anders hoe dat gaat: als de kostelijke olie op het hoofd, die neerdaalt in de baard, de baard van Aäron, en neerdaalt op de zoom van zijn gewaad.13 De olie wordt op één hoofd gegoten, en al wat bij hem hoort, wordt nat van wat er afloopt. Boven Uw metgezellen — de rangorde staat in het vers zelf: hun vreugde is echt, en zij is afgeleid, uit de Zijne; niemand van hen wordt de Gezalfde.

En over de vreugde van de Gezalfde Zelf heeft de brief één zin die alles op scherp zet: om de vreugde die vóór Hem lag, heeft Hij een kruis verdragen en de schande veracht.14 De olie van de vreugde wordt uitgegoten na een kruis. Dat is de prijs van dit feest, en de psalm zingt het loon.

VI. De Bruid wordt binnengeleid

Dan gaan de deuren van de zaal open, en het eerste wat binnenkomt is geur.

"Mirre en aloë en kassia zijn al Uw gewaden; uit ivoren paleizen verheugt snarenspel U."15

Je ruikt deze Koning eerder dan je Hem ziet. En de geuren komen ergens vandaan: mirre en aloë liggen samen op precies twee andere plaatsen in de Hebreeuwse Bijbel — in de tuin van de bruid in het Hooglied, en op het bed van de verleidster in Spreuken.15 Dit is bruiloftsgeur; wie hier tabernakelwierook ruikt, ruikt iets wat er niet staat, want de heilige zalfolie is uit andere specerijen gemengd.15 Het heiligdom komt zo dadelijk wel — maar niet via de geur.

Dan het goud.

"Koningsdochters zijn onder Uw kostbaren; de gemalin staat aan Uw rechterhand, in goud van Ofir."16

Zij is er al. De dichter heeft zich nog niet tot haar gewend — dat doet hij pas een vers later — maar zij staat al in Zíjn strofe, aan Zijn rechterhand, alsof de tekst zelf niet kon wachten. En het goud waarin zij staat is het verste en zwaarste dat Israël kende: goud van Ofir, het goud dat Salomo's schepen over de zee haalden.16

Dan pas de wending, en het is de hardste naad van het hele lied: de dichter laat de Koning los en spreekt, met drie gebiedende wijzen achter elkaar, een meisje aan:

"Hoor, dochter, en zie, en neig je oor; en vergeet je volk en het huis van je vader. En de koning zal je schoonheid begeren; want Hij is je Heer — buig je voor Hem neer."17

Elke bruiloft begint met een afscheid. Vergeet je volk en het huis van je vader — er is in deze canon eerder iemand zo geroepen, weg uit zijn land en zijn verwantschap en het huis van zijn vader, en heel het volk van deze psalm is uit dat ene vertrek geboren.17 Nu klinkt de roeping opnieuw, aan een dochter, op de drempel van een feestzaal. En dan de zin die de tekst niet omdraait: de koning zal je schoonheid begeren. Hij, schoner dan de mensenkinderen, verlangt naar wat Hij in háár ziet — alsof de schoonste van allen nog iets te ontvangen had, en zij het is. En in dezelfde adem de grens: Hij is je Heer; buig je neer. Dat woord is de vierde keten die de vier liederen aaneenrijgt — onze Heer (8:2), mijn Heer (110:1), je Heer (45:12) — en bij elke schakel is het een ander die Hem zo noemt: het volk, de dichter, de Bruid (Bijlage A §A4). Verlangen en gezag in één vers. Deze bruid wordt begeerd én zij buigt, en het ene maakt het andere niet ongedaan.

"Geheel heerlijk is de koningsdochter, van binnen; uit goudvatwerk is haar kleed."18

Van binnen — het woord dat de Schrift bewaart voor het binnenste van huizen en van de tempel. Haar heerlijkheid zit waar bij een gebouw het heilige zit. En haar kleed is goudvatwerk. Van de negen keren dat dit woord in de Bijbel staat, staan er acht in twee hoofdstukken van Exodus, en zij beschrijven allemaal hetzelfde: de gouden kassen op de schouders en de borsttas van de hogepriester — de zettingen waarin de stenen gevat zijn die de namen van de zonen van Israël dragen, gegraveerd als zegels, gedragen op het hart, het heiligdom in. De negende keer is hier, en hier is het geen beslag op een gewaad maar het kleed zelf. De Bruid is gekleed in heiligdomstaal.

En dan komt de stoet in beweging.

"In veelkleurig geborduurde gewaden wordt zij tot de koning geleid; maagden achter haar, haar vriendinnen, worden tot u gebracht. Zij worden geleid met blijdschap en gejuich; zij gaan binnen in het paleis van de koning."19

Zij wórdt geleid; zij wórden gebracht. Niemand in deze stoet loopt op eigen gezag naar binnen — er wordt gedragen, geleid, aangereikt, van de eerste tot de laatste. En het geluid is genoteerd: blijdschap en gejuich, een optocht die je hoort voordat je haar ziet. Het Hooglied bewaart van zo'n dag nog één beeld: een koning met een kroon die zijn moeder hem opzette, "op de dag van zijn bruiloft, op de dag van de vreugde van zijn hart" — een kroning niet na een veldslag maar op een bruiloft.20

En gevierd wordt er. In het laatste boek van de Bijbel breekt een stem los als het geluid van vele wateren en zware donderslagen: laten wij blij zijn en juichen en Hem de heerlijkheid geven, want de bruiloft van het Lam is gekomen, en Zijn vrouw heeft zich gereedgemaakt; en haar is gegeven zich te kleden in blinkend rein fijn linnen.21 Haar is gegéven — ook daar het stille passief van de stoet: de Bruid draagt wat haar is aangereikt, tot en met haar kleed. Wie dat gejuich hoort en dit lied kent, herkent de optocht.

VII. Eén trede lager

Eén ding valt pas op wie de twee liederen naast elkaar hoort.

In Psalm 110 zegt God tegen de Zoon: zit aan Mijn rechterhand. In Psalm 45 staat de gemalin aan de rechterhand van de Koning. Dezelfde plaats — en één trede lager. Eerst de Zoon aan de rechterhand van de Majesteit; dan de Bruid aan de rechterhand van de Zoon. Zelfs de werkwoorden houden de orde vast: Hij zít, het volbrachte werk in één houding; zij stáát, binnengeleid, aangetreden, in het goud van Ofir.22 De hoogste plaats schuift niet door: haar plaats is naast Hem, en er is voor een schepsel geen hogere.

En de brief die de kroning voorlas, draait zich hier om naar zijn lezers, midden in het betoog, en spreekt in een voltooide tijd die de adem beneemt: jullie zíjn genaderd — niet: jullie zullen ooit naderen — tot de berg Sion en de stad van de levende God, het hemelse Jeruzalem, en tienduizendtallen engelen, een feestvergadering.23 De uitnodiging is geen vooruitzicht meer; zij is een adres. En wie zo is aangesproken, reist anders: wij hebben hier geen blijvende stad, maar wij zoeken de toekomende.23 Het "vergeet je volk en het huis van je vader" van de bruid is de reisregel van iedereen die op dit feest verwacht wordt — en wat er te vergeten valt, weegt niet op tegen Wie er wacht.

Zij gaan binnen in het paleis van de koning — en het lied is nog niet uit.

Grondtekst-voetnoten. Alle vertalingen zijn eigen, concordante werkvertalingen; in de opgemaakte editie staan de noten onderaan de pagina.