De ontkroonde

I. Buiten de hof

Tussen de bomen van de hof staat de gekroonde van de zesde dag, en hij verstopt zich.

Door de hof trekt de wind van de dag, en er klinkt een stem die hij kent; tot gisteren liep hij haar tegemoet. Nu houdt hij zich stil tussen het geboomte, met aaneengenaaide bladeren om zijn middel, terwijl de vraag hem zoekt — de eerste vraag die God ooit aan een mens stelde: waar ben je? En het eerste wat de drager van eer en luister over zichzelf zegt, is een bekentenis: "ik hoorde Uw stem in de hof, en ik werd bevreesd, want ik ben naakt; en ik verborg mij."1

Dan spreekt het vonnis, en het valt in drie delen: de slang, de vrouw, de man. Bij de man raakt het eerst de grond. "Vervloekt is de akkerbodem om jou; met moeite zul je van haar eten, alle dagen van je leven; doornen en distels zal zij voor je laten opschieten."2 Het domein keert zich tegen zijn heer. Op de zesde dag kreeg hij de aarde aangereikt als ambtsgebied; voortaan geeft zij haar brood alleen nog prijs achter een verdediging van doornen — het kleinste wapentuig dat er bestaat, en het zit onder het bloed van iedereen die ooit met blote handen een akker heeft vrijgemaakt. Tussen de mens en zijn eten staat sinds deze middag een gewas dat striemt, en zweet dat in de ogen loopt.

En dan draait het vonnis naar het materiaal zelf. "In het zweet van je aangezicht zul je brood eten, totdat je terugkeert tot de akkerbodem, want daaruit ben je genomen — want stof ben je, en tot stof zul je terugkeren." Het stof dat op de zesde dag werd opgeraapt, gevormd en aangeblazen, krijgt zijn oude richting terug: omlaag. Waar hij uit gemaakt is, wordt waar hij heen gaat. De aarde die hij zou onderwerpen, krijgt hem terug.

De laatste beelden van de hof zijn snel en hard. God maakt kleren van huid — waar dat vandaan komt zegt de tekst niet, en wie het leest weet het — en dan zendt Hij de mens weg, de akker op waaruit hij genomen was. En aan de oostkant van de hof zet Hij wachters: de cherubs, en de vlam van het zwaard dat zich wendt en keert, om de weg naar de boom van het leven te bewaken.3

Wachters van vuur. De juichers van de eerste morgen, die zelf geen kroon kregen, staan nu met getrokken zwaard tussen de ontkroonde en het leven. De rangorde van de schepping is niet herroepen; zij is versperd. En over de kroon zelf zegt het vonnis geen woord. De slang wordt vervloekt, de akkerbodem wordt vervloekt, de mens krijgt zweet en stof toegemeten — de woorden van de zesde dag worden nergens teruggenomen. Eeuwen later zingt een herderskoning, aan deze kant van de poort, tussen dezelfde doornen, het lied nog altijd in de tegenwoordige tijd: met eer en luister kroont U hem. Het vonnis laat de kroon onaangeroerd. Zij ligt waar de mens haar liet: onopgeëist.4

II. De dood ging regeren

Na de poort laat de Schrift eerst een geslachtsregister lezen — en onder het lezen wordt het een sterfteregister.

"Dit is het boek van de geslachten van Adam." De levens zijn lang — de meesten halen negen eeuwen — en elk leven krijgt dezelfde boekhouding: hij leefde, hij verwekte, hij leefde daarna nog jaren, hij verwekte zonen en dochters. En dan valt, geslacht na geslacht, hetzelfde slotwoord, als een deur die dichtgaat: en hij stierf. En hij stierf. En hij stierf.5 Eén regel breekt het patroon — Henoch wandelde met God, en hij was er niet meer, want God nam hem weg — en juist die ene uitzondering laat horen hoe massief de regel is: het hoofdstuk is een muur van namen, en in de muur zit één raam.

Duizenden jaren later dicteert een apostel een brief aan Rome, en midden in het betoog begint hij te tellen als een griffier: door één mens is de zonde de wereld binnengekomen, en door de zonde de dood, "en zo is de dood tot alle mensen doorgegaan".6 Doorgegaan — als een erfenis die niemand weigeren kan. En dan kiest hij zijn werkwoord, en het is een koningswoord: de dood heeft geregéérd, van Adam tot Mozes — ἐβασίλευσεν, de dood besteeg een troon. Op de zesde dag was er een heerser aangesteld, met alles onder zijn voeten; sindsdien heerst er iets over hém, en het vraagt geen toestemming en het houdt geen spreekuur. Het int alleen. De dood ging zitten op de troon die voor stof gemaakt was.

En de heerschappij is totaal. Ook over hen, telt Paulus door, die niet gezondigd hadden op de wijze van Adams overtreding — niemand valt buiten dit rijk. Het register van Genesis 5 is nooit gesloten; het is alleen te groot geworden om bij te houden. Maar midden in de telling zet de apostel een woord dat het hele register openbreekt: Adam, schrijft hij, is τύπος τοῦ μέλλοντος — een voorbeeld van de Komende.6 De eerste mens is dan niet alleen de verklaring van alle graven; hij is een mal, en in de mal staat de omtrek van een Ander. En in dezelfde adem draait de telling om: als door de éne de dood regeerde — hoeveel te meer zullen zij die de overvloed van de genade ontvangen, "in het leven regeren door de Ene, Jezus Christus".7 Regeren: hetzelfde werkwoord, uit de handen van de bezetter teruggenomen. Het staat er als belofte, nog niet als verslag. Wie van de brief opkijkt, ziet de troon nog bezet.

III. De eerlijkste zin

In een ziekenhuisgang klinkt het lied van de zesde dag als spot.

Alles hebt U gezet onder zijn voeten — schapen en runderen, het wild van het veld, de vogels van de hemel, de vissen van de zee, wat de paden van de zeeën doorkruist. Zo staat het er. En daarbuiten ligt een wereld waarin de zee schepen verzwelgt met bemanning en al, waarin het wild van het veld de dorpen in komt als de winter lang duurt, waarin de akker alleen brood geeft aan wie hem elk jaar opnieuw met geweld openlegt. Van dat alles onder zijn voeten is niets te merken. De mens is de enige diersoort die zijn eigen kroning heeft opgeschreven en er niets van kan laten zien.

Eeuwen later citeert een brief de psalm voluit, en zet er dan acht woorden achter die niemand van een pleitbezorger verwacht:

"Nu zien wij nog niet dat hem alles onderworpen is."8

De schrijver zit midden in een betoog dat hij aan het winnen is, en hij onderbreekt zichzelf om toe te geven wat iedere lezer al wist. Geen verzachting, geen tussenvoegsel over hoe het eigenlijk bedoeld is. Alleen de constatering.

Elk geschrift dat jou een kroon belooft terwijl je een kind begraaft, liegt. Deze brief doet dat niet. Hij noemt de heerschappij die niet te zien is, onzichtbaar — en gaat pas dáárna verder.

Maar het woord dat hij kiest is een tijdwoord. Nog niet. Niet: nooit. Niet: bij nader inzien anders bedoeld. Er staat een klok in die zin, en zij loopt.

IV. Vóórdat iemand verarmd was

Er is een wet die pas begrijpelijk wordt als je ziet wanneer zij is opgeschreven.

Israël staat nog in de woestijn. Het land dat verdeeld moet worden is nog niet betreden, er is nog geen akker verkocht en nog niemand verarmd — en juist daar, vóór alles, regelt God wat er moet gebeuren als het misgaat. Elk vijftigste jaar klinkt de ramshoorn door het hele land, en dan gaat iedereen terug naar zijn bezit. Grond is in Israël niet definitief te koop. En de reden staat er onomwonden bij:

"Het land zal niet voorgoed verkocht worden, want van Mij is het land; want vreemdelingen en bijwoners zijn jullie bij Mij."9

Wie een akker koopt, koopt oogsten tot het jubeljaarjubeljaarHet vijftigste jaar waarin schuld wordt kwijtgescholden en erfdeel terugkeert — ritme in de meesterklok. — nooit de grond zelf. De eigenaar verkoopt niet.

En voor de tussentijd is er een figuur, en zijn ambt draagt zijn naam: de losser. Wanneer je broeder verarmt en iets van zijn bezit verkoopt, dan zal zijn losser komen, die het naast aan hem is, en lossen wat zijn broeder verkocht heeft. Verderop, waar het niet meer om een akker gaat maar om een mens die zichzelf heeft moeten verkopen, schrijft de wet de kring uit van wie het mag doen: een van zijn broers, of zijn oom, of de zoon van zijn oom — of iemand uit het vlees van zijn vlees, uit zijn geslacht.

Vlees van zijn vlees. Geld alleen is niet genoeg. Een rijke vreemdeling die medelijden kreeg, kon dit niet doen; hij had het recht niet. Eerst de verwantschap, dan pas de daad — en de wet zegt precies in welke volgorde.

God schreef de terugkoop in het wetboek voordat er iets verloren was, en Hij schreef erbij dat de koper familie moet zijn.

V. Maar wij zien Jezus

Dan valt in diezelfde brief, één ademtocht na de eerlijkste zin, één woordje: maar.

"Maar wij zien Jezus, een weinig lager dan de engelen gemaakt, vanwege het lijden van de dood met eer en luister gekroond."10

Eer en luister. Precies de twee woorden die op de zesde dag op een stofhoofd werden gelegd. Zij staan hier weer, en er staat bij waaróm ze passen: vanwege het lijden van de dood. Deze kroon zit vast aan doornen — hetzelfde gewas dat op de akker begon te groeien toen de eerste mens de hof uit liep. De kroon van Adam staat niet op een hoofd dat haar gegrepen heeft. Zij staat op een hoofd dat doornen heeft gekend.

En dan gaat de brief door, en zet vier stappen achter elkaar die niemand daar verwacht.

Hij Die heiligt en zij die geheiligd worden zijn allen uit één. Daarna: omdat de kinderen aan bloed en vlees deel hebben, heeft ook Hij op gelijke wijze daaraan deelgenomen. Daarna: Hij neemt Zich niet de engelen aan, maar het zaad van Abraham. En dan een werkwoord dat schuld betekent: Hij moest in alles aan de broeders gelijk worden.11

Moest. Er was iets wat eerst geregeld moest zijn, en het had niets met macht te maken. Een losser die geen verwant is, mag niet lossen. Wie het verspeelde erfdeel van de mensheid wilde terugkopen, moest eerst mens zijn — en dat is precies de volgorde van de wet in de woestijn: vlees van zijn vlees, en dán de daad.

De sterkste die er is, kon niets voor ons doen totdat Hij de zwakste van ons werd.

Wat de brief hier bouwt, staat op geen enkel losprijs-woord. Er valt geen λύτρον, geen ἀπολύτρωσις, geen Griekse weergave van gōʾēl. De verwantschap wordt vastgesteld en de verplichting genoemd, en de lezer die Leviticus kent, weet waarom.12

Maar de wereld heeft het losgeld niet in dank aanvaard. Er wordt vergaderd, en het onderwerp van het beraad is Hij.

Grondtekst-voetnoten. Alle vertalingen zijn eigen, concordante werkvertalingen; in de opgemaakte editie staan de noten onderaan de pagina.