De stad en de Naam

I. De stad daalt neer

Aan het einde van de Bijbel doet een engel Johannes een belofte.

"Kom," zegt hij, "ik zal je de bruid tonen, de vrouw van het Lam."1 Hij draagt de ziener in de geest weg, een grote en hoge berg op — en wijst hem een stad: neerdalend uit de hemel, van God vandaan, met de heerlijkheid van God over zich, en haar lichtglans als een zeer kostbare steen, als kristalheldere jaspis. Johannes had haar al zien komen, even eerder, en toen stond het er al even onbekommerd naast elkaar: de heilige stad, het nieuwe Jeruzalem, toebereid als een bruid die voor haar man versierd is.2 De engel belooft een bruid en toont een stad, en de tekst verontschuldigt zich nergens voor de wisseling. Zij ís het.

Dan wordt er gemeten. De engel heeft een meetlat van goud, en hij haalt haar langs de stad, de poorten, de muur; lengte, breedte en hoogte gelijk.3 Het boek dat opende met een bouwput — maten, een snoer, sokkels, een hoeksteen, en langs de rand de juichende morgensterren — sluit met een oplevering. En dan het materiaal, en het is materiaal dat niet bestaat: "en de stad was zuiver goud, aan zuiver glas gelijk."4 Goud waar licht doorheen valt. Het zwaarste dat mensen kennen, en het heeft geen schaduwzijde meer; zelfs de straat is er goud als doorschijnend glas.

De muur staat op 12 fundamenten, en op de fundamenten staan namen: de 12 apostelen van het Lam. In de 12 poorten, elk uit één parel, staan namen: de 12 stammen van de zonen van Israël.5 In de woestijn droeg één man 12 namen op zijn hart het heiligdom in — stenen, als zegels gegraveerd, gevat in kassen van goudvatwerk. Het bruiloftslied hing dat goudvatwerk als kleed om een koningsdochter. Hier is het kleed opengegaan tot een stad: namen, gegraveerd en in goud gezet, maar nu zo groot dat je erdoor naar binnen kunt.6 Geen citaat draagt deze boog — dat is gezegd, en het blijft staan. Maar wie de stoet het paleis heeft zien binnengaan, herkent aan de overkant het materiaal.

Eén man heeft hier zijn hele leven op staan wachten. Hij had het huis van zijn vader verlaten op één woord, en hij heeft in het beloofde land nooit iets bezeten dan een graf; hij woonde in tenten, "want hij verwachtte de stad die de fundamenten heeft, waarvan God de ontwerper en bouwmeester is."7 Fundamenten — dat was het woord van zijn verlangen: iets dat niet meer opgevouwen wordt. Johannes staat op de berg en telt ze. Het zijn er 12, en er staan namen op.

II. De laatste trede

En het lied was nog niet uit.

De stoet is binnen, de deuren van de feestzaal zijn dicht, en de dichter — de man van wie het hart aan het begin overliep — heeft nog twee verzen. Hij draait zich terug naar de Koning, voor het laatst, en wat hij zegt gaat niet over vandaag. Het gaat over kinderen die er nog niet zijn:

"In plaats van Uw vaderen zullen Uw zonen zijn; Je zult hen tot vorsten zetten in heel de aarde."8

Zetten — het kleine werkwoord heeft al twee keer op een scharnier gestaan. Op de zesde dag: alles hebt U gezet — onder zijn voeten. In de troonzaal: zit aan Mijn rechterhand, totdat Ik Je vijanden zet — tot voetbank voor Je voeten. En nu, in de laatste regel vóór de lof: Je zult hen zetten — tot vorsten in heel de aarde. Drie psalmen, één werkwoord, drie treden: onder de voeten, tot voetbank, tot vorsten.8 En bij de derde trede is de hand gewisseld. Tweemaal was het God Die zette; hier zet de Koning Zelf. Wat in Zijn hand werd gelegd, geeft Hij door — het werkwoord zelf is overdraagbaar geworden.

Zelfs het voorzetsel is meegereisd. Onder zijn voeten en in plaats van Uw vaderen zijn in het Hebreeuws hetzelfde woord; de verbinding met dit werkwoord komt in de hele Bijbel maar op die twee plaatsen voor, en de betekenis is gekanteld: wat op de zesde dag ónder werd gelegd, wordt op de bruiloftsdag ín de plaats gesteld.8 De taal van de onderwerping is de taal van de opvolging geworden. Vaders sterven en zonen staan op — dat is sinds de hof de treurigste zin van elk geslachtsregister geweest, geslacht na geslacht, en hij stierf, en hij stierf. Hier staat dezelfde wisseling van de wacht, en zij is geen verlies meer: de zonen komen niet in een graf terecht maar op tronen, verspreid over heel de aarde.

III. Veld, bruid, naam

Dan legt de dichter zijn stift neer met een gelofte, en de psalm eindigt zoals zij begon: met iets dat niet ophouden kan.

"Ik zal Uw Naam doen gedenken van geslacht tot geslacht; daarom zullen volken U loven, voor eeuwig en altijd."9

Het is het derde en laatste "daarom" van het lied. Daarom heeft God U gezegend; daarom heeft God U gezalfd; daarom zullen volken U loven — gezegend, gezalfd, geloofd, en het laatste van de drie heeft geen einddatum.9 De man die opende met een hart dat overwelde, sluit met een belofte die zijn eigen leven ver te buiten gaat: geslacht na geslacht zal hij de Naam doen gedenken — alsof één zanger op eigen kracht de eeuwen door kan zingen. Hij kan het niet. Maar het lied is in het boek van Israël gezet, en het staat er nog, en er wordt vanavond ergens op aarde uit gezongen.

Er is in de canon één poort waar deze drie woorden — zonen, aarde, naam — eerder in één handeling bijeen zijn gezet. Bethlehem, de stadspoort, 10 oudsten op een rij, en een man die een zaak komt afronden. Boaz legt de nadere losser het veld van Naomi voor, en de man wil het hebben. Dan legt Boaz het tweede deel op tafel: op de dag dat je het veld koopt, koop je ook Ruth de Moabitische, de vrouw van de gestorvene — "om de naam van de gestorvene op te richten over zijn erfdeel."10 Daar haakt de eerste losser af en trekt zijn schoen uit. En Boaz doet alle drie: hij koopt het veld, hij neemt de bruid, en hij richt de naam op over het erfdeel — één daad, drie dingen, uitgeroepen voor getuigen.

Het slot van het bruiloftslied heeft ze alle drie, in twee verzen, en in dezelfde volgorde van gewicht: de aarde, heel de aarde, als ambtsgebied van de zonen; de bruid, zes verzen lang binnengeleid; en de naam, gedacht van geslacht tot geslacht. Een citaat is het niet, en niemand hoeft het er een te vinden — de elementen staan er, de opzet is een lezing.10 Maar in Ruth zit een scherpte die precies op dit slot past. De naam die daar wordt opgericht, is de naam van een dode. De losser koopt en trouwt opdat een gestorvene niet vergeten wordt op zijn eigen land; het kind dat geboren wordt, draagt de toekomst van een man die er niet meer is. En de Naam die over dít erfdeel wordt opgericht — over heel de aarde, tot in de fundamenten van de stad — is ook de naam van een Gestorvene. Hij heeft het Zelf gezegd, met de rechterhand op een neergevallen ziener: "Ik ben dood geweest, en zie, Ik ben levend tot in alle eeuwigheden."11 De naam van de gestorvene over zijn erfdeel — en de gestorvene leeft, en heft zelf het loflied aan.

IV. De Losser Die kroont

In de woestijn, voordat er één akker verkocht was, heeft God een ambt in de wet gezet voor als het misgaat. Aan het einde van de canon is dat ambt leeg — niet opgeheven: voltooid. Alles wat een losser te doen heeft, is gedaan.

Het erfdeel is teruggekocht: het land dat niet voorgoed verkocht kon worden — want Mij behoort het land — ligt onder de fundamenten van een stad die uit de hemel is neergedaald, en er staan vorsten in heel de aarde. De verarmde verwant is vrijgekocht: Hij heeft vlees en bloed aangenomen, omdat een vreemde het recht niet had, en Hij heeft betaald. Het recht is voltrokken aan wat de kudde verscheurde: de wijnpers is getreden, en de laatste vijand, de dood, wordt tenietgedaan. En de naam is opgericht over het erfdeel, van geslacht tot geslacht. Veld, bruid, naam — de losser van Bethlehem deed het op één morgen bij de poort; deze Losser heeft er de hele geschiedenis voor genomen, en niets van de agenda laten liggen.

En er is in het hele Psalter precies één regel waar dit ambt en de kroon van de zesde dag elkaar aanraken. Zij staat niet in de vier koningspsalmen. Zij staat in een lied waarin David zijn eigen ziel bij de kraag vat — loof JHWH, mijn ziel, en vergeet niet één van Zijn weldaden — en dan de weldaden gaat opsommen als een man die schulden naloopt die zijn kwijtgescholden:

"Die je leven verlost uit de groeve, Die je kroont met goedertierenheid en barmhartigheid."12

Lossen en kronen, in één adem, over één leven. Het werkwoord van de gōʾēl en het kroonwerkwoord van Psalm 8 staan in de hele Hebreeuwse Bijbel nergens anders naast elkaar; hier raken ze elkaar, één keer, en het is genoeg om te zien wat er dan staat.12 De beweging is die van het jubeljaarjubeljaarHet vijftigste jaar waarin schuld wordt kwijtgescholden en erfdeel terugkeert — ritme in de meesterklok.: eerst omhoog uit de groeve — de kuil waarin een leven verdwijnt — en dan, op het hoofd dat net boven de rand komt, een kroon. Tussen de rand van de groeve en de kroning zit geen proeftijd. En het materiaal van die kroon is geen goud van Ofir: goedertierenheid en barmhartigheid. Wie door deze Losser wordt teruggekocht, wordt gekroond met wat Hij Zelf is.

Eén ding hoort erbij, en het kost niets om het te zeggen: Psalm 103 is niet een van de vier, en geen tekst van het Nieuwe Testament legt deze regel naast de kroningspsalmen. Dit is een getuige, geen bewijsstuk — maar een getuige die, eenmaal gehoord, niet meer te vergeten is.

V. De kroning is aangekomen

Er is in dit hele verhaal maar één richting geweest, en zij wijst omlaag.

De luister lag boven de hemel — daar zette het eerste lied in. Toen daalde zij, langs maan en sterren, en kwam als een kroon neer op een hoofd van akkergrond. De kroon werd verspeeld en bleef onopgeëist liggen, sterfteregister na sterfteregister, tot er Eén kwam Die nóg lager ging: lager dan de engelen, tot in de dood, en Die haar droeg zoals zij nooit gedragen was — eer en luister, vanwege het lijden van de dood. Vanaf dat hoofd is de glans verder gedaald, precies zoals de woorden het al die eeuwen hadden voorgezegd: op de heup van de Koning, als wapenrusting; over het volk, in heilige luister, als dauw uit de schoot van de dageraad; naar de Bruid aan Zijn rechterhand, in goud van Ofir; en nu tot op de laatste trede — vorsten, in heel de aarde, gezet door Zijn eigen hand.13

Niets in dit verhaal is ooit geklommen. Wie klom — in de hof, bij de toren, in de raadzaal — viel; alles wat hoog is aangekomen, is er gebracht, geleid, gezet, gekroond. Zelfs de stad klimt niet. Er is geen steen van omhooggedragen; zij daalt neer, uit de hemel, van God, kant en klaar, als een bruid die voor haar man versierd is. De brief heeft onderweg gezegd hoe reizigers dat volhouden: "wij hebben hier geen blijvende stad, maar wij zoeken de toekomende."14 Zoeken — alsof je haar vinden moet. En dan blijkt aan het einde dat de gezochte stad zelf onderweg was, de hele tijd, in tegengestelde richting: wij zochten omhoog, en zij daalde af. De kroning die boven de hemel begon, is beneden aangekomen. Dat is het hele boek in één zin, en de zin is rond.

VI. Zij zullen heersen

Midden in de stad staat een troon, en er stroomt een rivier onder vandaan, blinkend als kristal.

De troon heet voluit "de troon van God en van het Lam", en om hem heen wordt de toekomst van de bewoners in vier korte zinnen uitgeschreven: Zijn knechten zullen Hem dienen; en zij zullen Zijn aangezicht zien; en Zijn Naam zal op hun voorhoofden zijn; en nacht zal er niet meer zijn. En dan de vijfde, de laatste over mensen in de hele Bijbel:

"en zij zullen regeren tot in alle eeuwigheden."15

Regeren. Het ambt van de zesde dag — het woord dat tegen het stof gezegd werd en dat de dood zich toe-eigende, geslacht na geslacht — wordt hier uitgedeeld, definitief, aan de velen. Alles wat Psalm 8 over de mens zong en wat sindsdien nergens te zien was, staat hier in de toekomende tijd zonder voorbehoud.

Wat er niet staat, is even nauwkeurig. Er staat niet dat zij op de troon zitten: de troon blijft van God en van het Lam, en zij die regeren heten in dezelfde adem knechten die dienen.15 Dienen en heersen in één zin — priesters en koningen, en geen van beide op eigen gezag. De trede die de Bruid in het bruiloftslied kreeg, geldt de hele stad: naast Hem, nooit in Zijn plaats; zij erven Zijn werkwoorden — heersen, dienen, zien — en niet Zijn plaats. En er ontbreekt iets in de zin, en het ontbreken is de vervulling. Zit aan Mijn rechterhand, totdat — zo begon de troonzaal, en heel de tussentijd heeft aan dat ene woord gehangen; nu zien wij nog niet, zei de brief, en er stond een klok in die zin, en zij liep. "Tot in alle eeuwigheden" — er staat geen klok meer in de zin. Het totdat is uitgediend; wat overblijft, is duur zonder einde.

VII. De Naam op de voorhoofden

"En zij zullen Zijn aangezicht zien, en Zijn Naam zal op hun voorhoofden zijn."16

In de woestijn was dit het smalste dat er bestond: HEILIG VOOR JHWH op één plaat goud, vóór het voorhoofd van één man. In het rijk was het al uitgebroken tot op de bellen van de paarden.16 Hier is de laatste afstand overbrugd. Geen graveerplaat meer, geen snoer, geen goud ertussen: de Naam staat op de voorhoofden zelf. Op huid. Niet meer iets dat je omdoet en afdoet, maar iets dat je bent geworden — zoals een kind de trekken van zijn vader draagt zonder er iets voor te hoeven doen.

En zij zullen Zijn aangezicht zien. Eén man vroeg om dat aangezicht, op de berg, na alles wat hij al gezien had, en het antwoord was een hand over een rotsspleet: "je zult Mijn aangezicht niet kunnen zien, want geen mens ziet Mij en leeft."17 Dat was geen onwil; dat was een diagnose. En het meisje op de drempel van de feestzaal kreeg drie bevelen — hoor, en zie, en neig je oor — en moest eerst vergeten wat achter haar lag. Hier staat de hele stad in de houding waar die bevelen heen wilden: zij ziet, en zij sterft er niet aan, en zij hoeft nooit meer iets te vergeten omdat er niets meer achter haar ligt dat trekt.

Het laatste woord van het bruiloftslied was al die tijd een belofte in de wachtstand: volken zullen Je loven, voor eeuwig en altijd. In de stad staan de poorten naar de volken dag en nacht open — nacht is er niet — en de lof heeft zijn adres op elk voorhoofd staan.18

VIII. Het refrein sluit

Het eerste lied van dit boek eindigt met zijn eigen eerste regel, woordelijk:

"JHWH, onze Heer, hoe heerlijk is Uw Naam over heel de aarde."19

Tussen die twee regels lag één vraag ingesloten — wat is de mens, dat U aan hem denkt? — en de herder die haar de nacht in zong, kreeg van de maan en de sterren geen antwoord. Het antwoord is te voet gekomen, generaties later, en het droeg eerst een kroon van doorns. Nu is de ring om alles heen gesloten. "Over heel de aarde" is een plaatsbeschrijving geworden — vorsten in heel de aarde, de Naam op de voorhoofden, volken die loven zonder einddatum. En de maan en de sterren, het vingerwerk waar de herder zijn vraag ooit tegenaan zong, zijn er nog — maar de stad heeft ze niet meer nodig: "de stad heeft de zon en de maan niet nodig om haar te beschijnen, want de heerlijkheid van God verlicht haar, en haar lamp is het Lam."20 Wat begon met een stem uit een storm, eindigt met een Naam over heel de aarde. Het boek van de vier liederen is uitgezongen; wat het bezong, staat overeind.

De kroon is aangekomen. En wie nu terugkijkt over de hele weg, ziet dat het één beweging was.

Grondtekst-voetnoten. Alle vertalingen zijn eigen, concordante werkvertalingen; in de opgemaakte editie staan de noten onderaan de pagina.