God spreekt

I. De stem uit de storm

Er zit een man op een ashoop buiten de stad, en hij krabt zich met een potscherf.

Hij heeft 10 kinderen begraven, allemaal op dezelfde dag. Zijn kudden zijn geroofd, zijn knechten liggen dood in het veld, zijn huid is van voetzool tot kruin één zweer, en zijn vrouw heeft hem het enige aangeraden wat zij nog wist: vervloek God, en sterf. Drie vrienden zijn gekomen en hebben zeven dagen en zeven nachten zwijgend bij hem op de grond gezeten — tot er iemand begon, en het praten niet meer ophield. 35 hoofdstukken lang golft het betoog over de ashoop heen en weer, schuld en vergelding, stelling en weerlegging, en dwars door alles heen vraagt Job om iets anders dan troost. Hij vraagt een rechtszaak. Laat de Almachtige mij antwoorden; laat mijn Aanklager Zijn aanklacht op schrift stellen — ik zou haar op mijn schouder dragen, ik zou haar ombinden als een kroon.1 Dan is iedereen uitgepraat, ook de jongste, die het langst doorging. Het wordt stil op de ashoop, zo stil als het alleen wordt waar alles gezegd is en niets geholpen heeft.

Dan komt er wind op.

Het stof begint te lopen, de potscherf valt. En uit de storm — סְעָרָה, het woord dat straks de wagen draagt die Elia ten hemel haalt, en de wolk die Ezechiël tegen de grond slaat — antwoordt JHWH de man die om een proces vroeg.2 Over de rechtszaak valt geen woord. Hij begint bij de bouwplaats van de wereld: waar was jij, toen Ik de aarde grondvestte? Wie heeft haar maten bepaald — jij weet het immers? Wie heeft het meetsnoer over haar gespannen, waarop zijn haar sokkels neergelaten, wie heeft haar hoeksteen gelegd?3

Vier hoofdstukken lang houdt de storm aan. Regen op een land waar geen mens woont. Voorraadkamers vol sneeuw en hagel, bewaard voor de dag van de strijd. De wilde ezel die lacht om het gedruis van de stad, het paard dat bij de bazuin ha! zegt, het monster in het riet dat geen mens aan een lijn krijgt. En de man die de aanklacht als een kroon wilde ombinden, legt zijn hand op zijn mond: "zie, ik ben te licht bevonden — wat zou ik U antwoorden?" Wanneer de storm is uitgewoed, houdt hij aan heel zijn zaak één zin over: "met het gehoor van het oor had ik U gehoord — maar nu heeft mijn oog U gezien."4

Geen van zijn vragen is behandeld. Er is tot hem gesproken, en het was genoeg.

II. De berg die rookte

Eeuwen later staat een volk rond de voet van een berg, en de berg staat in brand.

Het is de derde dag. Twee dagen lang hebben zij hun kleren gewassen; rond de berg is een grens getrokken — wie haar aanraakt, sterft, mens of dier. Op de morgen van de derde dag: donderslagen en bliksems, een zware wolk op de berg, en bazuingeluid, zeer sterk — en heel het volk in de legerplaats beeft. Mozes leidt hen de legerplaats uit, God tegemoet, en zij stellen zich op onder aan de berg. Heel de Sinaï rookt, want JHWH daalt erop neer in vuur; de rook stijgt op als de rook van een smeltoven, heel de berg beeft hevig, en het bazuingeluid zwelt aan, sterker en sterker.5

En bovenuit dat alles: woorden. 10, uit het midden van het vuur, voor de oren van een heel volk tegelijk.

Zij houden het niet. Zij deinzen achteruit, gaan van verre staan en zeggen tegen Mozes: spreek jíj met ons, en wij zullen horen — maar laat God niet met ons spreken, anders sterven wij. 40 jaar later haalt Mozes die morgen op alsof het wonder nog vers is: is er ooit een volk geweest dat de stem van God heeft horen spreken uit het midden van het vuur, zoals jij gehoord hebt — en dat in leven bleef?6 Zo staat het volk daar, onder aan de berg: levend, en bevend omdat het leeft.

Op diezelfde berg meldt zich eeuwen later één man. Hij is de woestijn in gevlucht voor een koningin die zijn hoofd wil, heeft onder een bremstruik om de dood gevraagd en is op de kracht van twee maaltijden 40 dagen doorgelopen, tot aan Horeb, de berg van God. Ga naar buiten, klinkt het in de grot, en ga op de berg staan voor het aangezicht van JHWH — zie, JHWH gaat voorbij. Een grote, sterke wind splijt bergen en breekt rotsen voor Zijn aangezicht uit: "in de wind was JHWH niet". Na de wind een aardbeving: "in de aardbeving was JHWH niet". Na de aardbeving vuur: "in het vuur was JHWH niet". En na het vuur: een stem van dunne stilte.7

Elia wikkelt zijn gezicht in zijn mantel en gaat in de ingang van de grot staan.

Voor de storm hoefde zijn gezicht niet bedekt. Voor de stilte wel.

En het spreken trekt verder, tot waar geen berg meer staat. Aan een kanaal in Babel, tussen de ballingen, ziet een priester die nooit dienst heeft mogen doen een stormwind aankomen uit het noorden — dat woord weer — een grote wolk, vuur dat zichzelf omvat; vier wezens erin, raderen vol ogen die gaan zonder zich te keren, boven hun hoofden een gewelf als ontzagwekkend kristal, en boven het gewelf iets als een troon van saffier. "Zo was de aanblik van de gelijkenis van de heerlijkheid van JHWH. En ik zag het, en viel op mijn aangezicht — en ik hoorde de stem van Eén die sprak."8

Zo gaat dat, eeuw na eeuw: waar deze stem klinkt, blijft geen mens overeind.

III. In een Zoon

Eén brief vat al die eeuwen samen in zijn openingszin, zonder één vlam terug te nemen:

"Nadat God veelvuldig en op velerlei wijze eertijds tot de vaderen gesproken had in de profeten, heeft Hij in deze laatste dagen tot ons gesproken in een Zoon."9

Veelvuldig: de storm boven de ashoop, de rokende berg, de dunne stilte, de saffieren troon boven het kanaal. Op velerlei wijze: donderend, fluisterend, in visioenen die een mens tegen de grond slaan.

En onder al dat spreken bleef er iets gesloten. De Schrift heeft er zelf een woord voor: het geheimenis, eeuwen en geslachten lang verzwegen10 — elke storm en elke stilte een deur op een kier, naar een zaal die nog niet openging.

Diezelfde brief zet aan zijn slot de twee bergen tegenover elkaar: "want jullie zijn niet genaderd tot een tastbare berg, tot brandend vuur, donkerheid, duisternis en storm, tot bazuingeschal en een geluid van woorden waarvan de hoorders smeekten dat het woord niet langer tot hen gericht zou worden [...] maar jullie zijn genaderd tot de berg Sion, tot de stad van de levende God, het hemelse Jeruzalem, tot tienduizenden engelen, een feestvergadering [...] en tot Jezus, de Middelaar van een nieuw verbond."11

En de laatste zin van dat hoofdstuk: "want onze God is een verterend vuur."

Hier kantelt het verhaal. Het laatste spreken kwam niet uit een storm en niet van een berg — het kwam uit een menselijke keel.

Een stem die vanuit een boot moest spreken omdat de menigte op de oever Hem tegen het water aan drong. Een stem die op een kussen sliep, achter in diezelfde boot, terwijl de golven het schip vulden — en die, wakker geschud, tegen het water twee woorden zei: zwijg, verstom. Een stem die huilde bij een graf en de dode bij zijn naam naar buiten riep. Een stem die op het negende uur, in het donker dat over het land lag, een psalmregel schreeuwde. Bergen zijn er niet van gesmolten; er scheurde een voorhangsel, van boven naar beneden, en de aarde beefde alsnog.

Wat die stem deed met de liederen van Israël, is het onderwerp van dit boek. Vier ervan dragen het. Drie kronen een koning — een zoon die tot erfgenaam wordt verklaard, een koning die trouwt, een koning die gaat zitten aan de rechterhand van God. Het vierde kroont niemand van naam: het gaat over een sterveling, en het opent op de plaats waar Job zijn antwoord kreeg — bij de grondvesting van de aarde.

Grondtekst-voetnoten. Alle vertalingen zijn eigen, concordante werkvertalingen; in de opgemaakte editie staan de noten onderaan de pagina.