Ten laatste zond hij zijn zoon

I. Het liefdeslied

Voordat het vonnis over de raadzaal valt, zingt God een liefdeslied.

Een zanger stapt naar voren en kondigt zijn lied aan met woorden waarbij iedereen gaat zitten: "Ik wil toch zingen voor mijn beminde het lied van mijn geliefde over zijn wijngaard."1 Bruiloftstaal. En het lied begint ook zo: een man, een wijngaard op een vruchtbare heuvel, en een zorg die geen wijnboer zijn buurman ziet opbrengen. Hij spitte de helling om. Hij raapte er de stenen uit, met de hand, steen voor steen. Hij plantte de edelste druif. Hij bouwde een toren middenin, want hij dacht in jaren vooruit. En hij hakte er een perskuip in uit, uit de rots — vóórdat er één tros aan de stok hing. De oogst was al ingecalculeerd. Zo plant geen pachter; zo plant iemand die van plan is te blijven.

"En hij verwachtte dat hij druiven zou voortbrengen — en hij bracht stinkdruiven voort."1

Dan draait de zanger zich om, en het lied is geen lied meer. "En nu, inwoner van Jeruzalem en man van Juda: oordeel toch tussen Mij en Mijn wijngaard. Wat was er nog aan Mijn wijngaard te doen dat Ik er niet aan gedaan heb?" De toehoorders zijn jury geworden in een zaak waarvan zij de verdachte zijn, en zij hebben al ja geknikt. Het vonnis is het weghalen van de zorg. De heg gaat weg, de muur wordt afgebroken, er wordt niet meer gesnoeid en niet meer gewied — en dan de zin die alleen de Eigenaar van de wolken kan uitspreken: "Ik zal de wolken gebieden dat zij geen regen op hem regenen."

Dan de laatste regel, en zij zegt wie het was:

"Want de wijngaard van JHWH van de heerscharen is het huis van Israël, en de man van Juda is de plant van Zijn verlustiging. En Hij verwachtte recht — en zie: bloedvergieten; gerechtigheid — en zie: geschreeuw."2

In het Hebreeuws zit tussen die verwachting en die vondst tweemaal maar één letter. Misjpat werd mispach, tsedaqa werd tse'aqa — recht en bloedvergieten, gerechtigheid en geschreeuw, elk paar op één pennenstreek na hetzelfde woord.2 Zó dichtbij lag wat Hij zocht: de afstand van een tros die gaaf lijkt tot de hand die voelt dat hij rot is. Het lied houdt op. Wat er met een wijngaard gebeurt die aan zichzelf wordt overgelaten, hoeft niet gezongen te worden; dat groeit vanzelf dicht.

II. De pachters

700 jaar later staat er weer een zanger op, en Hij kiest hetzelfde lied.

Het is de laatste week, en Hij staat in de tempel. De overpriesters en schriftgeleerden en oudsten hebben Hem zojuist gevraagd met welk gezag Hij dit alles doet, en Hij begint te vertellen: "een mens plantte een wijngaard, en zette er een heg omheen, en groef een perskuip, en bouwde een toren."3 Heg, perskuip, toren — de inventaris van Jesaja. Zijn hoorders zijn schriftgeleerden; na één zin weten zij welk lied dit is, hoe het afloopt en tegen wie het gaat. En zij moeten blijven staan luisteren terwijl Hij het opnieuw zingt.

Maar Hij zingt het niet na; Hij zingt verder waar de profeet zweeg. Bij Jesaja waren er twee partijen, de eigenaar en zijn wijngaard. Hier verpacht de eigenaar hem aan wijnbouwers en reist weg, en op de afgesproken tijd stuurt hij een knecht om zijn deel van de vrucht. De eerste: gegrepen, geslagen, met lege handen weggestuurd. De tweede: aan het hoofd gewond en met schande behandeld. De derde: gedood. "En vele anderen — sommigen sloegen zij, anderen doodden zij."3 Het wordt een lijst, volgehouden over generaties, tegen een eigenaar die maar blijft sturen. Elke bode die het erf op komt, is een herinnering aan de afrekening — dus wordt de bode geslagen.

En dan komt de zin waarin heel Gods hart openligt, en zij is naar elke maatstaf van deze wereld een dwaze zin:

"Nog één had hij: een geliefde zoon. Ten laatste zond hij hem tot hen, zeggende: zij zullen mijn zoon ontzien."4

Geen leger. Geen deurwaarder. Na de begraven knechten had de eigenaar alle recht en alle reden om niemand meer te sturen — en hij had nog één, en hij stuurt hem, hetzelfde erf op waar de boden hun bloed lieten. Zij zullen mijn zoon ontzien. Wie de wereld kent, hoort in die zin een rekenfout. Wie God kent, hoort er de enige hoop in die er nog over was, en dat Hij haar tot het laatst heeft vastgehouden.

De pachters zien de zoon aankomen, en zij rekenen anders. "Dit is de erfgenaam. Kom, laten wij hem doden, en van ons zal de erfenis zijn."5 Zij vergissen zich niet in wie hij is — zij herkennen hem op afstand, en zij noemen hem bij zijn titel. Juist dáárom. Zij grijpen hem, doden hem, en werpen hem buiten de wijngaard, onbegraven, als snoeiafval over de muur.

De gelijkenis heeft geen opstanding; zij eindigt met een lichaam buiten de muur en een eigenaar die nog komen moet — hij zal komen en de wijnbouwers ombrengen en de wijngaard aan anderen geven. Het oordeel valt op het beheer, niet op de wijngaard; wie het gehoord heeft, begrijpt het ook zo — "zij begrepen dat Hij de gelijkenis met het oog op hen gesproken had." En het gat waar de gelijkenis ophoudt, vult de Verteller met een psalm: "hebben jullie deze Schrift niet gelezen — de steen die de bouwlieden verworpen hebben, die is tot hoeksteen geworden; van JHWH is dit geschied, en het is wonderlijk in onze ogen."6 Het verhaal loopt dood op een lijk, en het Psalter maakt het af. Op de derde dag zal blijken hoe.

III. Vroeg op en zendend

De gelijkenis was al eeuwen eerder verteld — niet als gelijkenis maar als verslag.

Zij staat in de laatste alinea van de Kronieken, vlak voordat de Babyloniërs de muur breken, en de kroniekschrijver vat er de hele koningstijd in samen: "En JHWH, de God van hun vaderen, zond tot hen door de hand van Zijn boden — vroeg op en zendend, want Hij had medelijden met Zijn volk en met Zijn woning. Maar zij bespotten de boden van God en verachtten Zijn woorden en dreven de spot met Zijn profeten, totdat de grimmigheid van JHWH tegen Zijn volk opsteeg, tot er geen genezing meer was."7

Vroeg op en zendend. De Hebreeuwse dubbelvorm tekent iemand die het ochtendgloren niet kan afwachten — die al bij de deur staat met de volgende bode terwijl de vorige nog onderweg is. Door Jeremia zegt God het in de eerste persoon: "Ik zond tot jullie al Mijn knechten de profeten, dagelijks vroeg op en zendend."7 Eeuw na eeuw stuurde Hij in de vroegte iemand het erf op: Amos de vijgenkweker, Jeremia die niet spreken kon van tranen, Zacharia die tussen tempelhuis en altaar werd gestenigd. En het motief staat er in de Kronieken bij, en het is niet toorn. Eén woord: medelijden. God bleef zenden omdat Hij hen niet kon laten gaan.

Op diezelfde dag in de tempel, in dezelfde rede, laat de Verteller van de gelijkenis zien wat dat zenden Hém heeft gekost. De gelijkenis was in de derde persoon; dit is het niet meer:

"Jeruzalem, Jeruzalem, dat de profeten doodt en stenigt wie tot je gezonden zijn — hoe dikwijls heb Ik je kinderen willen bijeenbrengen, zoals een hen haar kuikens bijeenbrengt onder de vleugels — en jullie hebben niet gewild."8

Doden en stenigen: de werkwoorden van de knechten uit de gelijkenis, nu zonder vermomming. En daartegenover het kleinste beeld dat de Schrift voor God heeft: een hen, die bij onraad de vleugels spreidt en haar eigen lijf tussen het gevaar en haar kuikens zet. Hoe dikwijls heb Ik gewild. Daar staat de Zoon uit de gelijkenis, op het erf, en zegt hardop hoe vaak de Eigenaar het geprobeerd heeft. Het antwoord van de stad staat in dezelfde zin: jullie hebben niet gewild. Twee willen staan er tegenover elkaar, en het kleinste heeft het gehaald — nog enkele dagen lang.

IV. Dezelfde zin

Het beraad van de pachters heeft in de Schrift al eerder plaatsgevonden, woord voor woord, in een veld bij Dotan.

Een vader die niet verbergen kan wie hij het liefst heeft; een gewaad dat die liefde voor iedereen zichtbaar maakt; broers die hem niet meer tot vrede kunnen toespreken. En dan een zending: "gaan je broers niet weiden bij Sichem? Kom, ik zend je tot hen." Jozef antwoordt met één woord — hier ben ik — en gaat, uit het dal van Hebron, een geliefde zoon achter de boden aan die vóór hem gingen.9 Zij zien hem van verre aankomen — het gewaad is eerder te herkennen dan het gezicht — en zij beramen zijn dood voordat hij bij hen is: "zie, daar komt die dromenmeester aan. En nu, kom, laten wij hem doden." Zij trekken hem het gewaad uit — het gewaad eerst — en werpen hem in een put zonder water. En dan de koudste regel van het boek Genesis: "en zij zetten zich neer om brood te eten."9 Het roepen uit de put als achtergrondgeluid bij de maaltijd.

In de Griekse Bijbel, de Bijbel van de synagogen rond de Middellandse Zee, luidt het besluit van de broers: δεῦτε ἀποκτείνωμεν αὐτόν — "kom, laten wij hem doden". En het besluit van de pachters in de gelijkenis luidt: δεῦτε ἀποκτείνωμεν αὐτόν.10 Dezelfde drie woorden, in dezelfde volgorde, zonder één letter verschil. Wie die dag in de tempel de gelijkenis hoorde en zijn Griekse Genesis kende, hoorde de broers van Jozef spreken uit de mond van de wijnbouwers. De Zoon Die enkele dagen later sterven zou, legde Zijn moordenaars de zin in de mond waarmee broers ooit een geliefde zoon in een put wierpen.

En de pachters zeggen erbij wat de broers alleen maar dachten. Dan is de erfenis van ons — ἡ κληρονομία. Het is het woord waarmee de Griekse Psalm 2 het besluit van de Vader weergeeft: "vraag van Mij, en Ik zal Je volken geven tot Je erfdeel"; het is het woord waarmee een brief uit de eerste eeuw de Zoon op zijn eerste bladzij aanduidt: gesteld tot erfgenaam van alles.11 De pachters weten precies wat zij stelen. Zij noemen het bij de naam die het besluit eraan geeft — en zij denken dat de erfenis vrijkomt als de erfgenaam maar dood is.

Bij Dotan sterft de zoon niet. Juda ziet de karavaan en rekent: een dode broer levert niets op. En het argument waarmee hij het doden tegenhoudt, is in de Griekse Genesis een formule die verder reikt dan hij weet: "want hij is onze broeder en ons vlees."12 Ons vlees — de taal van de wet die eeuwen later op de Sinaï gegeven wordt: lossen mag alleen de verwant, iemand uit het vlees van zijn vlees. Zelfs op de bodem van dit verhaal, tussen de verkoopprijs en de put, houdt één zin de deur open die heel de verlossing door moet: hij is ons vlees. En ruim 20 jaar later staat diezelfde Jozef, met alle macht van Egypte in zijn hand, huilend voor de mannen die hem verkochten — zo hard dat het paleis het door de deur heen hoort — en gebruikt hij die macht om het hof de kamer uit te sturen en te zeggen: "ik ben Jozef, jullie broer, die jullie verkocht hebben. Kom toch naar mij toe."13 De aanklacht voluit, en de armen open, in één adem.

V. De voorlezing

Midden in het lied van de raadzaal neemt een nieuwe stem het woord, en het eerste wat zij doet is een document aankondigen.

"Ik wil het besluit verkondigen. JHWH zei tot Mij: Mijn Zoon ben Jij; Ík heb Je heden verwekt."14

De Koning die op Sion gegoten staat, spreekt — en Hij spreekt niet uit eigen naam. Hij leest voor. Er ís een besluit, ouder dan de vergadering die het wil verscheuren, en Hij draagt het bij Zich zoals een troonopvolger de akte van zijn aanstelling. Het openingswoord van die voorlezing is in de hele Bijbel een zeldzaamheid — vijfmaal klinkt het, en alle vijf de keren in het Psalter: ik wil verkondigen. Wonderen wil een psalmist verkondigen, lofzangen — en hier, éénmaal, een besluit.14 De raadzalen van de aarde timmeren hun besluiten dicht in achterkamers; met dit besluit gebeurt het omgekeerde: het wordt hardop voorgelezen, voor vriend en vijand, met het zegel erop: Mijn Zoon ben Jij.

En dan de tweede regel van de akte, en zij is een uitnodiging binnen het besluit zelf: "Vraag van Mij, en Ik geef volken tot Je erfdeel, en tot Je bezit de einden van de aarde. Verpletteren zul Je ze met een ijzeren staf; als pottenbakkersgerei zul Je ze stukslaan."15

Daar staat het woord dat de pachters in de mond namen. Het erfdeel — de volken, tot de einden van de aarde toe — is bij besluit aan de Zoon toegezegd, en er staat maar één voorwaarde bij: vraag van Mij. De pachters wilden de erfenis hebben door de erfgenaam te doden; de Erfgenaam hoeft haar alleen maar te vragen. Moord tegenover een vraag van kind aan Vader — dat is de hele afstand tussen de raadzaal en Sion. En boven elke vergadering die het erfdeel bezet houdt, hangt sindsdien de staf uit de akte; de kruik die dán breekt, wordt niet meer heel.

Wanneer is dat heden? De Schrift zelf legt het op meer dan één moment neer. Paulus, in de synagoge van Antiochië, leest het bij de opstanding: God heeft Jezus doen opstaan, "zoals ook in de tweede psalm geschreven staat: Mijn Zoon ben Jij, Ík heb Je heden verwekt". De brief aan de Hebreeën haalt het vers tweemaal aan — als opening van de zeven godswoorden waarmee hij de troonzaal binnenleidt, zonder datum; en later bij de aanstelling van de Hogepriester, Die Zichzelf de eer niet nam maar haar ontving van dezelfde stem.16 Drie plaatsen, drie belichtingen van één heden — en dit boek kiest er niet tussen. Een besluit van vóór de tijd laat zich in de tijd meer dan eens afkondigen.

VI. De beving

Wie de vergaderde koningen van het lied zijn, is in Jeruzalem hardop uitgesproken — enkele weken later, op loopafstand van Golgotha.

Petrus en Johannes komen net vrij. Een nacht in de cel, een verhoor voor hetzelfde college dat de Zoon liet kruisigen, een spreekverbod op de Naam — en zij gaan naar de hunnen en doen verslag. En de gemeente antwoordt niet met een evacuatieplan. Zij heft één stem op tot God en begint te bidden met het lied van de raadzaal: "Waarom briesten de volken en beraamden de natiën leegte? De koningen van de aarde stelden zich op en de machthebbers vergaderden aaneen, tegen de Heer en tegen Zijn Gezalfde."17 En dan zet het gebed de namen erbij, als een griffier die het proces-verbaal sluit: "want in waarheid zijn in deze stad vergaderd tegen Uw heilige Knecht Jezus, Die U gezalfd hebt, én Herodes én Pontius Pilatus, met de volken en de stammen van Israël."17

Daar staat de voltallige bezetting van Psalm 2, ingevuld met geschiedenis van een paar weken oud. Koningen van de aarde: Herodes. Machthebbers: Pilatus. De volken: de cohort met de spijkers. De natiën die leegte mompelen: de menigte die kruisig Hem riep. Golgotha was de dag waarop de eerste twee verzen van het lied van papier kwamen — de vergadering voltallig, het agendapunt uitgevoerd, de Gezalfde dood buiten de wijngaard. En het gebed zet er in één adem de zin naast die alleen geloof durft op te schrijven over de ergste dag van de wereldgeschiedenis: zij deden "al wat Uw hand en Uw raad tevoren bepaald had, dat geschieden zou".18 De moord uit de raadzaal en het besluit van Sion — op Golgotha vielen ze samen, en het besluit hield de regie.

En dan vragen deze mensen niets voor zichzelf. Geen bescherming, geen ontsnappingsroute; alleen vrijmoedigheid om te blijven spreken, aan dezelfde stad, hetzelfde aanbod. Het antwoord van de hemel staat in één vers:

"En terwijl zij baden, werd de plaats waar zij vergaderd waren, bewogen."19

De aarde beeft die dag in Jeruzalem — niet onder de troon van Herodes en niet onder het rechthuis van Pilatus, maar onder de knieën van de biddenden. Twee vergaderingen, één woord: de koningen vergaderden zich tegen de Gezalfde, en bij de hunnen is een handvol mensen vergaderd rondom Hem. Van die twee doet er één de grond schudden.

VII. De twee polen

Dat zeldzame ik wil verkondigen klinkt in het Psalter nog één keer uit dezelfde mond, en het is de mond van een stervende.

Psalm 22 is het lied van Golgotha; de Gekruisigde heeft zelf de openingsregel gebeden, hardop, in de duisternis die over het land lag. Het lied daalt af langs alles wat die dag te zien was — de spotters die het hoofd schudden, de beenderen die zich laten tellen, de verdeelde kleren, het stof van de dood — en dan slaat het om, en het eerste woord aan de andere kant van de dood is dit:

"Ik wil Uw Naam verkondigen aan Mijn broeders; te midden van de gemeente zal Ik U lofzingen."20

Tweemaal in de Schrift kondigt deze stem een verkondiging aan, met hetzelfde zeldzame werkwoord. In Psalm 2 verkondigt de Zoon het besluit: Mijn Zoon ben Jij — dat is de troon. In Psalm 22 verkondigt dezelfde stem de Naam, en het adres is nieuw: aan Mijn broeders — dat is de familie. En het woord dat daar valt, is het woord dat in alle vier de koningspsalmen ontbreekt. Nergens in Psalm 2, 8, 45 of 110 noemt de Koning iemand Zijn broeder; het staat midden in het lied van het kruis, op de eerste regel na het lijden. Broeders heeft deze Koning pas aan de andere kant van de dood — omdat Hij ze daar verdiend heeft.

De brief aan de Hebreeën heeft de twee regels zien staan en citeert ze allebei, in deze volgorde: eerst het besluit, als opening van de zeven godswoorden — dan de Naam aan de broeders, precies waar het betoog de diepte in gaat en de Zoon vlees en bloed aanneemt. En tussen die twee citaten in schrijft hij de zin die dit hele hoofdstuk draagt: "Hij schaamt Zich niet hen broeders te noemen."21 Dezelfde brief heeft ook gezien wat dat noemen kostte: in de dagen van Zijn vlees heeft Hij gebeden en smekingen geofferd, met sterk geroep en tranen, aan Hem Die Hem uit de dood kon redden — en Hij is verhoord.22 Verhoord: de opstanding, en op de morgen van die eerste dag is het eerste wat Hij aan Maria van Magdala meegeeft een boodschap met dat nieuwe woord erin: ga heen naar Mijn broeders.23 De mannen die Hem in de nacht van het verraad in de steek lieten, staan die zondag anders in de boeken dan zij erin gingen.

VIII. De kus

Na de staf van ijzer verwacht niemand meer een aanbod. Het lied doet er toch een.

"En nu, koningen, weest verstandig; laat je onderrichten, rechters van de aarde. Dient JHWH met vreze, en jubelt met beving. Kust de Zoon, opdat Hij niet toornt en jullie vergaan op de weg, want licht ontbrandt Zijn toorn. Zalig allen die bij Hem schuilen."24

En nu — het scharnierwoord waarmee een rechter na de bewijsvoering het vonnis inzet. En dan begint de stem les te geven. Weest verstandig; laat je onderrichten — de taal van het leerhuis, de woorden waarmee in Israël een vader zijn zoon en de Wijsheid haar leerlingen toespreekt. Aan koningen die zich met fundament en al tegen Hem hebben ingegraven, aan rechters van wie de vergadering al eeuwen doorloopt, biedt de stem op de valreep een schoolbank aan. En het gebaar dat zij vraagt, is klein: één kus — het gebaar waarmee een mindere zijn koning huldigt, huid op huid, van dichtbij; niemand kust op afstand. De opstand begon met touwen die van de huid gerukt werden. Zij mag eindigen met een aanraking.

Waaróm het aanbod zo lang openstaat, heeft God elders onder ede gezegd. Tegen een generatie in ballingschap, die zichzelf al afgeschreven had: "waarom toch zouden jullie sterven, huis van Israël? Want Ik heb geen behagen in de dood van de stervende — luidt het woord van de Heer JHWH. Keer om, en leef." En nog eens, met een eed erbij, alsof één keer zeggen niet genoeg was: "zo waar Ik leef — Ik heb geen behagen in de dood van de goddeloze, maar daarin dat hij omkeert van zijn weg en leeft."25 De Rechter Die de doodstraf in de lade heeft, staat bij de deur van de rechtszaal de veroordeelden na te roepen dat Hij hun dood niet wil.

En na Golgotha is het zenden niet opgehouden. Dat is het ongehoorde slot van de geschiedenis van de wijngaard: de Eigenaar, van Wie de Zoon buiten de muur is geworpen, rust niet — Hij stuurt opnieuw boden het erf op, en ditmaal dragen zij geen vordering maar een verzoeningsaanbod. Paulus beschrijft het ambt zelf: "wij zijn dan gezanten vanwege Christus, alsof God door ons smeekt: wij smeken vanuit Christus — laat je met God verzoenen."26 Er staat smeken. De beledigde partij, de partij met de staf van ijzer en het gietsel op Sion, ligt in dit conflict op haar knieën bij de tegenpartij. Vroeg op en zendend, nog altijd. Het lied van de raadzaal is aan zijn laatste vier woorden nog niet toe; die houdt het open voor iedereen die vandaag nog binnenkomt: zalig allen die bij Hem schuilen.

Buiten de wijngaard is de Erfgenaam niet gebleven. Er staat in de hemel een troon gereed — en de Stem Die "Mijn Zoon" zei, is nog niet uitgesproken.

Grondtekst-voetnoten. Alle vertalingen zijn eigen, concordante werkvertalingen; in de opgemaakte editie staan de noten onderaan de pagina.