De raadzaal

I. De vergadering

Er is een zaal waar de vergadering nooit sluit.

Zij heeft geen adres, want zij heeft er duizend gehad: een vlakte in Sinear, een paleis aan de Nijl, een burcht in Jeruzalem, een raadskamer waar dan ook vannacht het licht nog brandt. De deelnemers wisselen; de agenda wisselt nooit. Er staat één punt op, al zolang er wordt vergaderd, en het tweede lied van het Psalter beschrijft die zaal van binnenuit — en het opent niet met een stelling maar met een vraag, de vraag van iemand die het aanziet en het niet kan geloven: waarom.

"Waarom drommen de volken samen, en mompelen de natiën leegte?"

Het tweede woord van het lied is een geluid dat nergens anders in de Bijbel wordt gemaakt. Eén keer staat het er, in dit ene vers, en wat het precies betekent moet worden afgelezen aan wie het doen: volken die te hoop lopen, dooreen, opgewonden, veel tegelijk. De Griekse vertalers hoorden er dieren in — zij kozen het woord van briesende, snuivende paarden, hengsten die voor de linie niet stil kunnen staan; en toen een bedreigde gemeente in Jeruzalem dit vers eeuwen later hardop bad, bad zij het in precies die vorm.1 Zo klinkt de zaal dus: gesnuif, hoefslag op de vloer, adem door wijde neusgaten. En daaronder, zachter, dat tweede geluid: gemompel. Hetzelfde werkwoord waarmee het lied ernaast de rechtvaardige de Torah laat overpeinzen, dag en nacht, staat hier voor wat de volken doen — zij prevelen ook, aanhoudend, gedreven, en wat zij prevelen is leegte.

Dan komt het lied dichterbij, en de wanorde blijkt orde te hebben.

"De koningen van de aarde stellen zich op, en de machthebbers gronden zich aaneen — tegen JHWH en tegen Zijn Gezalfde."2

Zich opstellen: het woord van troepen die positie kiezen. Maar het werkwoord daarnaast is vreemder en erger. De machthebbers gronden zich — het is het werkwoord van het fundament, van sokkels die zakken en stenen die gelegd worden; hetzelfde werkwoord waarmee God in de storm tegen Job over de aarde sprak: toen Ik haar grondvestte. Dit is geen oploop meer. Wie een fundament legt, is van plan te blijven. De heren van de aarde zijn niet aan het overleggen; zij zijn aan het bouwen, en wat zij bouwen, bouwen zij tegen de Eigenaar van de bouwgrond.

En dan geeft het lied hun het woord. Het eerste citaat van deze psalm — de eerste stem die erin klinkt — is niet die van God en niet die van de dichter; het zijn de vergaderden zelf, en hun besluit ligt al op tafel:

"Laten wij hun banden verscheuren, en hun touwen van ons werpen!"3

Twee woorden voor wat hen bindt, en die twee staan nergens anders in de hele Bijbel bij elkaar — alsof de taal zelf voor deze ene motie is aangespannen. Welke banden — dat zegt het venijnige woordje hun: van die Twee daarboven, van JHWH en van Zijn Gezalfde. Zo ervaart de zaal het bewind van de hemel: als touw op de huid. Iets dat schuurt, iets dat trekt, iets dat je met een ruk moet kunnen breken. De motie wordt aangenomen, elke eeuw opnieuw, met algemene stemmen.

II. Kom, laten wij

De notulen van de eerste zitting zijn bewaard gebleven. Zij staan in Genesis 11.

Eén taal op de hele aarde, één woordenschat, en een mensheid die oostwaarts trekt en een vlakte vindt in het land Sinear — ruimte genoeg, klei genoeg. Daar valt het openingswoord van alle vergaderingen die nog komen zullen: kom. "Kom, laten wij tichels strijken en ze branden in de brand." Het is handwerk vóór het ideologie is: natte klei in de mal, de mal omkeren, de steen te drogen leggen, dan de oven; de tekst noteert de materiaallijst er zakelijk bij — de tichel diende hun tot steen en het asfalt diende hun tot leem.4 Kunststeen en aardpek, omdat de vlakte geen rots geeft. En als de stenen liggen, komt de tweede motie, en die gaat niet meer over bouwmateriaal:

"Kom, laten wij ons een stad bouwen, en een toren met zijn kop in de hemel — en laten wij ons een naam maken, anders worden wij verstrooid over het gezicht van heel de aarde."

Ons een stad. Ons een naam. Tweemaal laten wij, tweemaal ons — de grammatica van de raadzaal is in twee verzen compleet, en zij is dezelfde als die van de motie in de psalm: laten wij verscheuren, laten wij van ons werpen. Aan de mens was een naam en een kroon gegéven; hier besluit de vergadering er zelf een te maken, van gebakken klei, hoog genoeg om hem vanuit de hemel te kunnen lezen.

En dan komt de tegenpartij ter vergadering, en de tekst wordt op de rand van spot droog: "En JHWH daalde neer om de stad en de toren te zien die de mensenkinderen bouwden."4 De toren met zijn kop in de hemel — er moet voor worden neergedaald, anders is hij niet te zien. En het oordeel dat God over de zitting uitspreekt, opent met een woord dat de bouwers zelf hebben aangedragen: "Kom, laten Wij neerdalen." Drie keer klinkt in Genesis 11 hetzelfde kom — tweemaal van beneden, en dan eenmaal van boven, als een voorzitter die de motie voorleest in de taal van de indieners voordat hij haar verwerpt. God breekt de taal en verstrooit de bouwers over het gezicht van heel de aarde — precies waar zij bang voor waren — en de stad krijgt haar naam alsnog: niet de naam die zij zich wilden maken, maar Babel, warboel.

Geschorst is de vergadering nooit. Eeuwen later zit er een farao aan de Nijl die het volk van de belofte ziet groeien, en zijn openingswoord is hetzelfde: "Kom, laten wij verstandig met hem handelen."4 Weer klei, weer tichels — ditmaal gestreken door slaven onder de zweep — en weer een vergadering die bouwt tegen wat God gezegd heeft. De zaal verhuist van Sinear naar Egypte, van Egypte verder de geschiedenis in; de deelnemers sterven en worden vervangen; alleen het agendapunt wordt gaandeweg scherper. In Sinear luidde het nog: laten wij ons een naam maken. In de psalm is het kaler geworden: laten wij hun banden verscheuren.

III. De touwen

Tegen de taal van de raadzaal in liet God eeuwenlang een andere stem uitgaan: mannen, gezonden, de een na de ander, met Zijn woorden in hun mond. Eén van hen heet Hosea, en door hem zegt God wat die banden en die touwen in werkelijkheid zijn geweest.

Het hoofdstuk waarin Hij het zegt, is een herinnering, opgehaald met de tederheid van iemand die een oude foto vasthoudt. "Toen Israël een kind was, kreeg Ik hem lief, en uit Egypte riep Ik Mijn zoon." En dan, terwijl de aanklacht al klaarligt — hoe vaker zij geroepen werden, hoe verder zij wegliepen; aan de Baäls offerden zij — onderbreekt God Zijn eigen rechtszaak met iets wat geen rechter ooit heeft gezegd: "En Ík — Ik heb Efraïm leren lopen; Hij nam hen op Zijn armen — maar zij erkenden niet dat Ik hen genas."

Leren lopen. De handen die de aarde grondvestten, gebogen achter een wankelend kind, klaar om het op te vangen. En dan de zin waar dit hele hoofdstuk om geschreven is:

"Met mensenkoorden trok Ik hen, met touwen van liefde; en Ik was hun als wie het juk optilt van de kaken, en Ik neigde Mij tot hem en gaf hem te eten."5

Touwen van liefde — עֲבֹת, woordelijk hetzelfde woord dat de vergaderde koningen van zich af willen slingeren.5 Wat de raadzaal voor een tuig aanziet, blijkt bij de profeet het touw waarmee een vader zijn kind bij de afgrond wegtrekt. En het juk waar de zaal zich tegen verheft, wordt in deze regel niet eens ontkend; er staat alleen wat die hand ermee deed — zij tilde het óp, van de kaken af, zoals een boer bij het voeren het juk licht zodat het dier eten kan. De hand aan het touw is dezelfde hand die voert.

Verderop in het hoofdstuk breekt de stem. Het oordeel over Efraïm is uitgeschreven, het zwaard hangt boven de steden, en dan: "Hoe zou Ik je prijsgeven, Efraïm; hoe zou Ik je uitleveren, Israël? Mijn hart keert zich in Mij om, heel Mijn berouw is ontbrand. Ik zal de gloed van Mijn toorn niet voltrekken — want God ben Ik, en geen man, de Heilige in je midden."6 Dat is de stem die aan de andere kant van de touwen staat. Dat is wat er wordt verscheurd, wanneer de motie wordt aangenomen.

En hier komt de zaal dichterbij dan prettig is. Want de raadzaal is geen zaal van anderen, van koningen ver weg en machthebbers met harde gezichten. Elke keer dat Gods gebod aanvoelt als touw op de huid — als iets dat schuurt, iets dat inperkt, iets waar het leven pas achter begint — wordt daar dezelfde motie voorgelezen, en zij klinkt heel redelijk, en zij is in één adem uitgesproken: laten wij dit van ons werpen. Het touw waaraan dan getrokken wordt om los te komen, is het touw waarlangs al die jaren het eten kwam.

IV. De lach

Dan snijdt het lied omhoog, en de eerste beschrijving van God in deze psalm is een houding.

"Die zetelt in de hemelen lacht; de Heer spot met hen."7

Beneden is alles beweging: drommen, opstellen, funderen, rukken aan touw. Boven zit er Iemand. Hij staat niet op. Er wordt in de hemel geen spoedzitting belegd, geen tegencoalitie gesmeed, geen verdediging georganiseerd; de volledige respons van de hemel op de voltallige vergadering van de aarde is, om te beginnen, dat de Zittende blijft zitten. De psalm noemt Hem niet eens bij name, nog niet — alleen bij Zijn houding: de Zetelende. Wie moet opstaan voor een dreiging, erkent haar. Hij hoeft niet.

En dan dat geluid, het ontzagwekkendste geluid van het hele lied: er wordt gelachen.

De Schrift laat God zelden lachen. Waar het gebeurt, is het telkens dit tafereel: mannen met plannen, gebogen over een kaart waarop Hij al getekend heeft. Eén van die plaatsen zegt erbij waaróm Hij lacht, en die reden is geen vrolijkheid: "De Heer lacht om hem — want Hij ziet dat zijn dag komt."8 Dat is de lach van iemand die de uitslag al gelezen heeft; de lach van een rechter die het vonnis in de lade heeft liggen terwijl de verdachte nog aan zijn pleidooi bouwt. Er zit geen onzekerheid in en geen wreedheid; er zit een datum in. De vergadering heeft een sluitingsdag, en Hij weet welke.

Wie dat lachen te machtig vindt voor de God van de liefde, moet horen wáár het nog meer klinkt. In het boek van de Wijsheid staat een vrouw op straat te roepen, dag na dag: zij strekt haar handen uit en niemand let erop; zij geeft raad en de raad wordt verworpen. En dan zegt zij wat er overblijft voor wie haar tot het einde toe hebben afgewezen: "Ook ik zal lachen bij jullie ondergang; ik zal spotten wanneer jullie verschrikking komt."9 Het is woordelijk het paar van de psalm — lachen en spotten — en het staat in de mond van de versmade Wijsheid. Deze lach is niet het tegendeel van de uitgestrekte handen. Hij is wat er van uitgestrekte handen overblijft, wanneer zij lang genoeg zijn weggeslagen.

V. Gegoten op Sion

Na de lach komt het woord, en het lied kondigt het aan als weer:

"Dan spreekt Hij tot hen in Zijn toorn, en in Zijn brandende toorn verschrikt Hij hen."10

Het is dezelfde stem die ooit een berg deed roken en een volk achteruit deed deinzen, en een brief zet er zijn zwaarste waarschuwing bij, gericht aan wie meent dat vergaderen vrijblijvend is: "Ziet toe dat jullie Hem niet afwijzen Die spreekt." Toen Zijn stem klonk, beefde de aarde; nu heeft Hij beloofd: "nog eenmaal zal Ík doen beven — niet alleen de aarde, ook de hemel."11 Alles wat gemaakt is, wordt dan geschud tot alleen het onwankelbare overblijft — en wat er onwankelbaar blijkt, staat in deze psalm, in het ene vers dat God in de raadzaal laat neerdalen als een stem uit de storm:

"En Ík — Ik heb Mijn Koning gegoten, op Sion, Mijn heilige berg."12

Eén zin. Geen leger wordt genoemd, geen strafexpeditie aangekondigd; God antwoordt op de vergadering met een voldongen feit in de voltooide tijd. En het werkwoord van dat feit is een keuze. Het woord voor zalven ligt in dit lied voor het grijpen — vier verzen eerder heette de aangevochtene al Zijn Gezalfde — en het wordt hier niet gepakt. Er staat een ander woord: het woord van de wijn die bij het offer wordt uitgegoten, en van het metaal dat de smid in de vorm laat vloeien.12 Gegoten heb Ik Mijn Koning. Wat gegoten is, is eerst vloeibaar geweest en is dat nu niet meer; het heeft de vorm aangenomen die de Maker had uitgesneden, en het is gestold. Een besluit dat nog te bespreken valt, is nat en warm en kneedbaar. Dit besluit is koud. De vergadering beneden amendeert en stemt en verdaagt — en boven staat het gietstuk al, en wie eraan slaat, breekt zijn hand.

In die betekenis, aangesteld, komt het werkwoord in de hele Bijbel nog precies één keer voor, en op die tweede plaats spreekt de Wijsheid van Spreuken 8, die van zichzelf zegt — óók in de eerste persoon — "van eeuwigheid ben ik gegoten, vanaf het begin, van vóór de oertijden van de aarde".12 Tweemaal in de Schrift zegt iemand ik ben gegoten, en beide keren is het een gestalte die er al stond voordat de tegenstand begon.

En dan de plaats. Wie bij "mijn heilige berg" een bergmassief verwacht, komt in Jeruzalem bedrogen uit: Sion is geen top maar een bescheiden rug, en de heuvels eromheen kijken erop neer — de Olijfberg is hoger. Een ander lied heeft die spanning hardop gemaakt: waarom loeren jullie afgunstig, veeltoppige bergen, op de berg die God begeerd heeft om er te zetelen?13 De berg ontleent niets aan zijn meters. Alles in dit vers hangt aan één bezitsaanduiding, en zij valt tweemaal in één regel: Mijn Koning, Mijn heilige berg. Tegenover het hun en het ons van de vergadering — hun banden, ons een naam — zet God twee keer Mijn, en daarmee is de eigendomsvraag van de hele wereldgeschiedenis beantwoord voordat er één zwaard getrokken is.

Eeuwen later doet een brief de troonzaal open, en het eerste dat God daar hardop zegt — het openingscitaat van de hele liturgie — komt uit dit lied: "Mijn Zoon ben Jij." De brief vraagt er strijdlustig bij: tegen wie van de engelen heeft Hij dat ooit gezegd?14 Tegen geen van de winden, tegen geen van de vlammen. De vergaderzalen van de aarde hebben nooit geweten dat hun agendapunt allang behandeld was — hogerop, in één zin, onherroepelijk.

Het besluit is gegoten en gestold. Nu moet het de vergadering nog worden aangezegd.

Grondtekst-voetnoten. Alle vertalingen zijn eigen, concordante werkvertalingen; in de opgemaakte editie staan de noten onderaan de pagina.