Waarom drommen de volken samen

I. De zevende bazuin

De zegels zijn gebroken, één voor één. De komma van de psalm is aan haar slotzin begonnen.

Zes bazuinen hebben geklonken. Hagel en vuur, met bloed vermengd; een brandende berg die in de zee stort; een ster die Alsem heet en de rivieren bitter maakt; verduisterde lichten; rook uit de put en sprinkhanen die het gras laten staan en de mensen niet; en van de Eufraat een ruiterij van tweemaal 10.000 maal 10.000.1 Wie erin leeft, noemt het rampen. Een profeet heeft er de grammatica van gegeven, eeuwen tevoren: "wanneer Uw oordelen op de aarde zijn, leren de bewoners van de wereld gerechtigheid."1 Zegels, bazuinen en schalen zijn zinnen. God is niet opgehouden te spreken; dit is de taal die overblijft wanneer alle andere zijn weggehoond. De klok van de zusterboeken noemt deze dagen de zeventigste weekzeventigste weekDe laatste zeven jaar van het 490-jarige contract: de week van de komende vorst, in haar geheel toekomstig (gewogen). De juridische week van 27 tot 34 is er het type van, geen eerste vervulling., de laatste van de 70; hoe dat uurwerk loopt, is daar uitgelegd en wordt hier niet opnieuw opengelegd.

Dan heft de zevende engel de bazuin, en wat volgt, gebeurt boven. Luide stemmen in de hemel, en zij roepen een eigendomsoverdracht om:

"Het koninkrijk van de wereld is geworden van onze Heer en van Zijn Gezalfde, en Hij zal als koning heersen tot in alle eeuwigheden."2

De 24 oudsten komen van hun tronen en vallen op hun aangezichten, en hun dankzegging is psalmtekst: "de volken zijn toornig geworden, en Uw toorn is gekomen — en de tijd om de doden te oordelen, en om het loon te geven aan Uw knechten, en om te verderven wie de aarde verderven."3 De volken die toornen: dat is het eerste vers van het lied, de drommende, briesende volken. De toorn die gekomen is: dat is het vijfde, het spreken in toorn dat het lied al aankondigde. Een bedreigde huisgemeente in Jeruzalem heeft deze verzen ooit gebeden, met de deuren dicht. Hier worden zij gemeld, als voltrokken feit: het is zover.

En in de roep bij de bazuin zit een omkering, klein genoeg om overheen te lezen. De Griekse psalm zet de vergadering neer met tweemaal hetzelfde voorzetsel: de koningen van de aarde verzameld tegen de Heer en tegen Zijn Gezalfde. De roep in de hemel noemt dezelfde twee, in dezelfde volgorde, met hetzelfde bezittelijk voornaamwoord — "van onze Heer en van Zijn Gezalfde" — en alleen het voorzetsel is verhuisd.3 Waar tegen stond, staat van. Heel de wereldgeschiedenis, van de vlakte van Sinear tot de laatste zitting, past tussen die twee woordjes.

Want de zaal waar de vergadering nooit sloot, is nog in zitting — voor het laatst, en voor het eerst voltallig. Uit de mond van de draak, het beest en de valse profeet gaan drie onreine geesten uit, als kikkers, met tekenen, naar de koningen van heel de bewoonde wereld, om hen te verzamelen tot de oorlog van de grote dag.4 Eeuwenlang deed de zaal het met afvaardigingen: een Sinear hier, een farao daar, een stadhouder met een gewassen paar handen. Nu gaan de oproepen wereldwijd de deur uit; de slotzitting wordt plenair. En terwijl beneden de convocaties rondgaan, is boven de vergadering het agendapunt al met bazuingeschal vervallen verklaard. Het koninkrijk is overgeschreven.

II. Het mannelijk kind

Dan doet het visioen iets wat geen kroniek zou durven: het draait de tijd terug tot vóór de bazuinen, en laat de hele oorlog nog eenmaal zien, in drie gestalten.

Een groot teken in de hemel: een vrouw, bekleed met de zon, de maan onder haar voeten, op haar hoofd een krans van 12 sterren. Zij is zwanger, en zij schreeuwt in haar weeën. Een tweede teken: een grote, vuurrode draak, zeven koppen, 10 horens, en zijn staart sleept een derde van de sterren van de hemel mee en werpt ze op de aarde. En dan het beeld dat stil blijft staan: de draak staat vóór de vrouw die baren zal — om, zodra zij gebaard heeft, haar kind te verslinden.5

Een roofdier bij een kraambed, de muil naar de schoot gekeerd. Die ene houding vat de hele geschiedenis van de raadzaal samen, en het visioen laat zien wie er al die eeuwen heeft voorgezeten. Farao die de vroedvrouwen bij de baarstoel instrueerde; Athalja die het koningszaad uitmoordde tot er één zuigeling overbleef, verstopt in een linnenkamer; de zwaarden in de straten van Bethlehem.5 Telkens dezelfde muil, bij dezelfde schoot. De vergadering heeft nooit een ander agendapunt gehad dan dit kind.

En zij baart een zoon, een mannelijk kind. Het visioen geeft hem geen naam en geen stamboom; het geeft hem één signalement, en het is een psalmregel: "die alle volken hoeden zal met een ijzeren staf."6 Daaraan is hij te herkennen. Het loon dat het lied de Zoon toezegde, hangt hier als bestemming boven een pasgeborene: de staf boven het kraambed. Maar het Hoofd zit al in de zaal. Het visioen zegt het zelf, een paar verzen verder, waar een stem in de hemel Zijn Gezalfde noemt en het bloed van het Lam als voldongen feit.6 Wat de vrouw in deze dagen baart, is de Gezalfde in Zijn lichaam, voltallig, en de draak staat ervoor met open muil. En dan één werkwoord: "en haar kind werd weggerukt naar God en naar Zijn troon."6 De muil klapt dicht in leegte. Wat het Hoofd al achter zich heeft, van geboorte tot troon, overkomt nu Zijn lichaam in één ruk: omhoog, tot binnen in de zaal waar de draak niet reiken kan. Want dit visioen vertelt de oorlog vanuit de draak, en voor hem is de Gezalfde altijd dit geweest: een prooi die hem ontkomt, eerst het Hoofd, nu de leden.

De vrouw vlucht de woestijn in, naar een plaats die God haar bereid heeft, en wordt daar gevoed, 1.260 dagen — de dagen van de week die hier voorbijtrekt. En van de draak, op de aarde geworpen, noteert het visioen de gemoedstoestand: "hij heeft grote woede, omdat hij weet dat hij weinig tijd heeft."6 Het drommen van de volken heeft in deze dagen een motor, en die motor is paniek.

III. De staf die breekt of hoedt

De psalmregel van het signalement staat in het besluit dat de Zoon Zelf mocht voorlezen, en zij is een belofte met een wapen erin:

"Vraag van Mij, en Ik geef volken tot Je erfdeel, en tot Je bezit de einden van de aarde. Verpletteren zul Je ze met een ijzeren staf; als pottenbakkersgerei zul Je ze stukslaan."7

Zo leest de Hebreeuwse tekst. Maar het woord dat daar "verpletteren" luidt, draagt een geheim in zijn letters. Het Hebreeuws is eeuwenlang met alleen medeklinkers geschreven; de klinkers kwamen later, als stippen en streepjes onder de regel. En de medeklinkers van dit ene werkwoord laten twee stammen toe: de stam van het breken — verpletteren — en de stam van het weiden, het werkwoord van de herder.8 Dezelfde letters; de klinkers beslissen. De Masoreten, de bewaarders van de Hebreeuwse tekst, stipten het breken aan. De Griekse vertalers, eeuwen vóór hen, lazen de herder: "Je zult ze weiden met een ijzeren staf." Twee lezingen, één geschreven woord — en toen de Openbaring de regel driemaal opnam, koos zij driemaal de herder.

Die twee lezingen liggen minder ver uit elkaar dan zij klinken, want de staf van een herder is geen sierstok. Er wordt mee geteld, dier voor dier onder de staf door de kooi in; er wordt mee teruggehaald wat in een rotsspleet hangt; en er wordt mee doodgeslagen. Een herdersjongen uit Bethlehem heeft dat ooit aan een koning uitgelegd, zakelijk, als werkervaring: kwam er een leeuw of een beer en nam hij een lam uit de kudde, "dan ging ik hem achterna en sloeg ik hem neer, en redde ik het uit zijn muil; en stond hij tegen mij op, dan greep ik hem bij zijn baard en sloeg ik hem neer en doodde ik hem."9 Dat is weiden. De hand die het lam uit de muil haalt en de hand die de muil openbreekt zijn dezelfde hand, en de staf die de kudde leidt is het wapen waarmee wordt afgemaakt wat haar verscheurt.

De Openbaring zet de twee lezingen dan ook éénmaal naast elkaar, in één adem: "hij zal ze hoeden met een ijzeren staf — als pottenbakkersvaten worden zij verbrijzeld."10 Hoeden én verbrijzelen, herder én breker. De zin kiest niet tussen de klinkers, omdat er in de hand van deze Herder niets te kiezen valt: voor de kudde is de staf leiding, en voor wat de kudde verscheurt is dezelfde staf de dood.

IV. De kruik die niet meer heel wordt

Het vat waarmee de psalm dreigt, heeft een voorgeschiedenis, en zij begint in een werkplaats.

"Sta op en daal af naar het huis van de pottenbakker; daar zal Ik je Mijn woorden doen horen." Jeremia daalt af en vindt de man aan het werk op de dubbele schijf. Het vat dat hij vormt, mislukt in zijn hand — de klei zakt scheef, de wand begeeft het — en de pottenbakker begint opnieuw en maakt er een ander vat van, zoals het goed is in zijn ogen.11 Geen drift aan de schijf, geen weggesmeten klomp; de handen vouwen de mislukking terug tot een bal en zetten haar opnieuw op. De uitleg komt van boven, en zij is een en al ruimte: "Zoals klei in de hand van de pottenbakker, zo zijn jullie in Mijn hand, huis van Israël." Zolang de klei nat is, is geen vorm definitief. Geen mislukte ook.

Eén hoofdstuk verder krijgt dezelfde profeet een andere opdracht, en het verschil zit in het eerste werkwoord: kopen. "Ga en koop een kruik van een pottenbakker" — geen klei van de schijf: een kruik, gedraaid, gebakken, af.12 Hij moet oudsten meenemen, van het volk en van de priesters — getuigen, mannen van wie het woord in de poort geldt — en met hen de stad uit, het dal van Ben-Hinnom in, de plek waar Jeruzalem zijn eigen zonen voor de goden verbrand heeft; de poort waardoor zij naar buiten gaan, heet de Schervenpoort. Daar leest hij de aanklacht voor. En dan heft hij de kruik boven zijn hoofd en slaat haar stuk voor hun ogen, en het Woord zegt erbij wat dat geluid betekent: "zó zal Ik dit volk en deze stad breken — zoals men het vat van de pottenbakker breekt, dat niet meer heel gemaakt kan worden."12

Tussen hoofdstuk 18 en hoofdstuk 19 ligt de oven. Natte klei kan terug op de schijf; wat door het vuur is gegaan, heeft zijn vorm voorgoed — en daarmee ook zijn breuk. Aardewerk kent geen tweede kans en geen halve schade: het is heel, of het is scherven, en scherven blijven scherven. Toen de psalm het loon van de Zoon uitschreef, greep zij precies dit beeld — als pottenbakkersgerei stukgeslagen. Het lied rekent ermee dat er tegen die dag vaten zullen zijn die niet meer te vormen zijn: hard geworden in de gestalte van hun weigering, oven na oven, eeuw na eeuw, tot de vorm en de mens niet meer te scheiden waren.

Daarom is de kus die ditzelfde lied aanbiedt, drie verzen na de staf, geen vroom slotakkoord maar een spoedbericht. Het aanbod geldt klei. Het geldt wat nog vormbaar is, wat nog terug kan op de schijf — en niemand heeft ooit te horen gekregen hoelang de schijf voor hem blijft draaien. Er staat alleen dat er een dag komt waarop het draaien ophoudt en het breken begint. En dat die dag vandaag niet is.

V. De voetbank

Bij de zevende bazuin, na de stemmen, gaat in de hemel de tempel van God open, en in Zijn tempel wordt de ark van Zijn verbond gezien — en dan bliksemstralen, stemmen, donderslagen, een aardbeving, grote hagel.13 De ark. Eeuwen zoek, uit elke inventaris verdwenen; en op het uur dat het koninkrijk wordt omgeroepen, staat zij in beeld — het oudste meubel van het verbond, in het hart van het heiligdom dat niet met handen gemaakt is.

David heeft dat meubel een naam gegeven, aan het eind van zijn leven, staande voor de verzamelde vorsten van Israël: hij had een huis willen bouwen "als rustplaats voor de ark van het verbond van JHWH, en voor de voetbank van de voeten van onze God".13 De voetbank: het bankje onder de voeten van een gezeten koning. Zo sprak Israël over de ark — de plaats waar de voeten van de Zetelende rusten — en zo spreekt de Schrift over die plek, zes keer in totaal, en vijf van de zes keer is het heilige grond. De ark. De aarde: "de hemel is Mijn troon, en de aarde is de voetbank van Mijn voeten." Tweemaal een oproep aan het volk: "buigt je neer bij de voetbank van Zijn voeten." En eenmaal, in het donkerste boek van de canon, de verbijstering dat zelfs die plek niet gespaard bleef: "Hij heeft aan de voetbank van Zijn voeten niet gedacht, op de dag van Zijn toorn."14

En dan is er de zesde plaats, en zij staat in het bevel waaraan dit boek zijn titel dankt: "zit aan Mijn rechterhand, totdat Ik Je vijanden zet tot voetbank voor Je voeten."14 Vijfmaal is de voetbank heilige grond. Hier wordt iemand de voetbank. Er is maar één plaats onder die voeten, en er zijn twee houdingen: je buigt er — of je wordt het.

De brief beschrijft het wachten op dat vers in de tegenwoordige tijd: één offer voor de zonden, en toen ging Hij zitten, "voortaan wachtend, totdat Zijn vijanden gezet worden tot voetbank voor Zijn voeten". 14 verzen verder in datzelfde hoofdstuk staat een tweede wachten, met een woord van dezelfde stam: voor wie het bloed vertrapt waarmee hij geheiligd was, blijft er geen offer meer over, "maar een vreselijk verwachten van het oordeel, en een vuurgloed die de tegenstanders verteren zal".15 Tweemaal wordt er in dat hoofdstuk gewacht. De Zoon wacht op de voetbank; wat er verder nog wacht, is vuur. En de brief heeft ook gezegd wanneer het wachten afloopt: "nog eenmaal zal Ík doen beven — niet alleen de aarde, ook de hemel." In de dagen van de bazuinen staat dat "nog eenmaal" niet langer in de toekomende tijd. De beving is begonnen; alles wat geschud kan worden, wordt uitgeschud, totdat alleen het onwankelbare overblijft — "want onze God is een verterend vuur."15

VI. "Zoals ook Ik ontvangen heb"

De staf staat nog op één plaats in de Openbaring, en het is de vreemdste van de drie. Geen visioen; een brief. Vóór alle zegels en bazuinen dicteert de Mensenzoon tussen de kandelaren zeven brieven aan zeven gemeenten, en in de vierde, aan Thyatira, staat een belofte die duizelig maakt:

"En wie overwint en Mijn werken bewaart tot het einde — hem zal Ik macht geven over de volken, en hij zal ze hoeden met een ijzeren staf; als pottenbakkersvaten worden zij verbrijzeld — zoals ook Ik ontvangen heb van Mijn Vader. En Ik zal hem de morgenster geven."10

Het loon van de Zoon, doorgegeven. Macht over de volken, de ijzeren staf, het hoeden en het verbrijzelen in één adem: alles wat het besluit van de psalm aan de Koning toezegde, wordt hier een overwinnaar in het vooruitzicht gesteld. En dan de slotformule, en zij is de herkomstverklaring van de hele belofte: "zoals ook Ik ontvangen heb van Mijn Vader." Ontvangen — waar? In het besluit zelf: "vraag van Mij, en Ik geef volken tot Je erfdeel." De Zoon heeft de volken nooit gegrepen; Hij heeft ze gevraagd en gekregen. En wat Hij gekregen heeft, geeft Hij door zoals het tot Hem kwam: als gave, langs de lijn van het vragen. De Vader geeft aan de Zoon; de Zoon geeft aan wie overwint. In heel die keten komt geen grijpende hand voor — dat is het verschil tussen deze keten en elke vergadering die ooit over de volken heeft vergaderd.

Daarmee is ook de grens getrokken, en zij loopt door dat ene woordje "zoals". Wie de staf ontvangt, hoedt mét de Herder, onder de Herder; hij hoedt Hem niet na en lost Hem niet af. Wat hij draagt is afgeleid gezag — macht van de Overwinnaar, zoals de Overwinnaar macht van de Vader — en afgeleid gezag is echt gezag, maar het is geen gedeelde plaats: de godsspraak van het besluit is tot Eén gesproken en wordt niet herverdeeld maar uitgedeeld. En wie er precies onder "wie overwint" vallen — die vraag is in "De verstandigen" gewogen en bewust niet beslist, en dit boek beslist haar evenmin.10 Wat bij elke lezing overeind staat: de staf is en blijft de Zijne. Er komen handen bij, geen eigenaars.

Dan dat laatste, bijna achteloos erachteraan: "en Ik zal hem de morgenster geven." Het boek wacht tot zijn slotbladzij om te zeggen wat dat is. Daar stelt de Spreker Zich voor, voor het laatst: "Ik ben de wortel en het geslacht van David, de blinkende morgenster."10 Het hoogste dat de Overwinnaar te vergeven heeft — na de volken, na de staf, na de troon — is Zichzelf.

De vergadering is voltallig. De hemel is nog dicht.

Grondtekst-voetnoten. Alle vertalingen zijn eigen, concordante werkvertalingen; in de opgemaakte editie staan de noten onderaan de pagina.