Het werk van Uw vingers

I. Gezien vanaf de rand

Bij de bouw van de wereld was er publiek.

De Schrift bewaart er één herinnering aan, en zij staat niet in Genesis. God Zelf haalt haar op, uit de storm, tegenover een man die te veel verloren had om nog voorzichtig te vragen: waar was jij, toen Ik de aarde grondvestte? Wie heeft haar maten bepaald, wie heeft het meetsnoer over haar gespannen? Waarop zijn haar sokkels neergelaten, wie heeft haar hoeksteen gelegd — "terwijl de morgensterren samen jubelden en alle zonen van God de juichkreet aanhieven"?1

Het is bouwtaal van de eerste tot de laatste regel: maten, een snoer, sokkels die zakken, een hoeksteen die gesteld wordt. En rond die bouwput stond de oudere schepping opgesteld, wezens van vóór de eerste morgen. Het tweede werkwoord van die regel is geen zangwoord. Het is de juichkreet waarmee een leger zich op de vijand stort en waarmee een volk zijn koning binnenhaalt; de muren van Jericho zijn op dat geluid gevallen, en toen de ark de legerplaats van Israël binnenkwam, dreunde de grond ervan. Dát geluid stond langs de rand, rij aan rij, terwijl de fundamenten de diepte in gingen. De aarde werd gelegd onder krijgsgejuich, alsof er die dag al een overwinning te vieren viel.

Zij stonden erbij.2 Alles wat hierna gebeurt — het fijnwerk, het stof, de kroon — gebeurt voor hun ogen.

En het publiek van de eerste morgen kreeg niets.

II. Winden en vuurvlammen

Wat zijn dat voor wezens? Nergens staat het uitgelegd. Er staat alleen wat er met een mens gebeurt die er één te zien krijgt.

In de dagen van de Richteren legt een man uit Zora, uit het geslacht van Dan, een geitenbokje op een rots. Een gestalte heeft zijn onvruchtbare vrouw een zoon aangezegd; Manoach heeft gebeden of de man Gods nog eens wilde komen, en nu hij er is, wil hij hem te eten geven — hij houdt de gestalte voor een profeet. Offer het aan JHWH, zegt de ander. Het bokje gaat op de rots, met het spijsoffer erbij, en dan gaat de vlam van het altaar omhoog, en de bode gaat mee omhoog, ín de vlam. Manoach en zijn vrouw zien het en slaan met hun gezicht tegen de grond. "Wij zullen zeker sterven," zegt Manoach, "want wij hebben God gezien." Zijn vrouw is nuchterder dan hij: als JHWH ons had willen doden, had Hij het offer niet aangenomen.3 Maar overeind komen zij pas als de vlam allang gedoofd is.

Eeuwen later staat een oude man aan de oever van de Tigris. Drie weken heeft Daniël gerouwd en gevast; dan slaat hij zijn ogen op en ziet een man in linnen: een gordel van goud, een lichaam als turkoois, een gezicht als bliksem, ogen als vuurfakkels, armen en voeten als gepolijst koper, en de klank van zijn woorden als het gedruis van een menigte. De mannen naast Daniël zien niets — en vluchten toch; er valt een verschrikking op hen en zij verstoppen zich. Daniël blijft alleen achter en voelt zijn kracht wegvloeien: "mijn glans werd aan mij verkeerd tot verderf." Hij ligt verdoofd met zijn gezicht op de grond, tot een hand hem aanraakt en hem bevend op handen en knieën zet. Pas dan kan hij luisteren.4 En bij het kanaal in Babel was één aanblik van de heerlijkheid genoeg om een priester plat op zijn aangezicht te leggen.5

Dit zijn de wezens die bij de grondvesting de juichkreet aanhieven. Eén brief uit de eerste eeuw vat hun hele bestaan in twee regels samen, met een psalmwoord: "Die Zijn boden tot winden maakt, Zijn dienaren tot vlammend vuur." Wind en vuur — de twee dingen die geen mens kan vastpakken en die alles verzetten wat op hun weg ligt. En dan stelt diezelfde brief, aan het slot van datzelfde hoofdstuk, een vraag die door alle rangen van de hemel snijdt: "zijn zij niet allen dienende geesten, uitgezonden ten dienste van hen die het heil zullen beërven?"6

Uitgezonden. Ten dienste. Wezens bij wie een profeet zijn kracht verliest, staan op zendingsbevel klaar voor de schepselen die tegen de grond gaan zodra zij er één zien.

III. Vingerwerk

Duizenden jaren na die morgen ligt er een herder wakker onder hetzelfde dak. Hij heeft leeuwen van zijn kudde geslagen en zal nog een koninkrijk dragen, maar in dit lied is hij een man op zijn rug in het nachtgras, met boven zich de hele uitgestalde hemel. Wat hij zingt, is een ring: de eerste regel en de laatste zijn woordelijk gelijk.

"JHWH, onze Heer, hoe heerlijk is Uw Naam over heel de aarde — U Die Uw luister gelegd hebt boven de hemel."7

Boven de hemel. Hoger dan het hoogste dat een mensenoog haalt, ligt Gods luister; daar zet het lied in. En vlak daarna, nog vóór de sterren, één regel over monden: "uit de mond van kinderen en zuigelingen hebt U een sterkte gegrondvest — vanwege Uw tegenstanders, om vijand en wraakzuchtige te doen ophouden."8 Gods bolwerk tegen Zijn vijanden is opgetrokken uit het geluid van zuigelingen; de zwaksten die er bestaan, staan in dit lied op de plaats van een vesting.

Dan pas kijkt de zanger omhoog.

"Want ik zie Uw hemel, het werk van Uw vingers — de maan en de sterren, die U hebt vastgezet."9

Vingers. Niet de uitgestrekte arm waarmee God volken breekt, niet de hand die de zee splijt — vingers. Zoals een zetter een steen in de kas drukt, zoals een schrijver schrijft. De maan en de sterren zijn vastgezet zoals een juwelier zet: van dichtbij, met de vingertoppen, zonder inspanning. Overal elders waar de Schrift van Gods vinger spreekt, schrijft die vinger wet of voltrekt hij oordeel; alleen hier maakt hij een hemel.

En die hemel spreekt. Dezelfde zanger heeft het in een ander lied gezegd: de hemelen vertellen Gods eer, dag na dag, nacht na nacht — "geen spraak en geen woorden, hun stem wordt niet gehoord", en toch gaat hun meetsnoer uit over heel de aarde.10 Het grootste dat er te zien valt, vertelt zonder één klank. Voor woorden had God iets anders op het oog.

IV. Het stof dat antwoord kreeg

Terug naar de bouwplaats, naar het slot van de week.

Zes dagen lang is er gescheiden en verzameld, gevuld en bevolkt; de lichten hangen, de zeeën wemelen, het land draagt. En dan, na al dat grote, gaat de Maker door de knieën. Hij neemt stof van de akkerbodem op — het spul dat overblijft wanneer al het andere gedaan is. Stof ligt waar het valt; komt er wind, dan ligt het ergens anders. Het is het enige materiaal op het hele terrein zonder eigen vorm, zonder eigen wil, zonder gewicht van betekenis. Daaruit vormt Hij een gestalte — het werkwoord is dat van de pottenbakker, die vormt wat hij in de hand houdt — en dan buigt Hij Zich dieper en blaast in de neusgaten de adem van het leven.11 Het eerste wat een mens ooit ontving, was lucht uit Gods eigen mond.

Het stof kwam overeind, en er keek iets terug.

De hemelen vertellen zonder woorden; tegen dit schepsel spréékt God. De eerste woorden die ooit een mensenoor bereikten, staan opgetekend, en het zijn geen verhoor: "en God zegende hen, en God zei tot hen: wees vruchtbaar en word talrijk, vervul de aarde en onderwerp haar — en heers over de vissen van de zee en de vogels van de hemel, over al wat rondkruipt op de aarde."12 Een zegen, en meteen daarop een ambt. Het stof wordt niet alleen bekeken en goedgekeurd; het wordt aangesproken, en aangesteld.

Boven hem staat alles wat er die morgen gemaakt is, en het weegt. De zanger van Psalm 8 legt dat gewicht in één vraag:

"Wat is de mens, dat U aan hem denkt — het mensenkind, dat U naar hem omziet?"13

Het woord waarmee de vraag opent, is het woord voor de broze mens, de sterveling — het woord van Job en van de klacht. En de vraag is niet retorisch: zij weegt de afstand tussen de gezette sterren en het weggeblazen stof, en de afstand is niet te wegen. Maar zij was al beantwoord voordat zij gesteld werd — op de zesde dag, met adem.

V. De luister daalt

Dan zet het lied zijn zwaarste regels neer, twee, en de tweede is een kroning.

"U hebt hem weinig laten ontbreken aan God — met eer en luister kroont U hem."14

Weinig minder dan God. De dichter schrikt niet terug voor zijn eigen zin; het ontbreken is bovendien een daad — Iemand heeft dat weinige afgemeten en toegemeten. En dan het kroonwerkwoord. Kronen is geen scheppingstaal maar hoftaal: er wordt hier geen wezen afgeleverd, er wordt een koning geïnstalleerd. In de eerste regels van het lied lag de luister nog boven de hemel, hoger dan het hoogste geschapene. Vier regels verder ligt de luister als een kroon op een hoofd van stof. Luister is in de Schrift het woord van Gods eigen bekleding — "met majesteit en luister hebt U Zich bekleed" — en dat woord wordt nu aan een mens omgehangen. God kroonde het stof met iets uit Zijn eigen garderobe.

"U doet hem heersen over de werken van Uw handen; alles hebt U gezet onder zijn voeten."15

De hemel was vingerwerk. Wat de mens in beheer krijgt, heet het werk van Gods hánden — het volle, zware werk, toevertrouwd aan het lichtste schepsel. En het lied daalt gewoon verder, de kroon voorbij, onder de voeten door:

"kleinvee en runderen, alle, en ook de dieren van het veld; de vogels van de hemel en de vissen van de zee — wat de paden van de zeeën doorkruist."16

Van het hok naast het huis naar het wild in het veld, de lucht in, het water in, tot op paden op de zeebodem waar nooit een mensenoog komt. De laatste 20 woorden van het lied hebben geen enkel vervoegd werkwoord meer: het zingen vertraagt tot louter benoemen, naam na naam, zoals bij een ambtsoverdracht de inventaris wordt voorgelezen. Dit alles. Onder die voeten.

En dan sluit de ring zich: "JHWH, onze Heer, hoe heerlijk is Uw Naam over heel de aarde."17 Woordelijk de eerste regel. Drie keer heeft het lied "hoe" of "wat" gevraagd — tweemaal over de Naam, éénmaal over de mens, en die ene vraag staat ingesloten tussen de twee andere. De verwondering over het stof ligt gevat in de lof van de Naam, zoals een steen in een zetting.

VI. Niet aan engelen

En langs de rand stond het nog steeds te kijken, dat andere volk.

Geen van hen is die week gekroond. Geen vlam is geroepen om te heersen, geen wind op een troon gezet; de heerschappij ging hen voorbij en daalde neer op het schepsel dat zij vanaf de eerste dag hadden zien liggen als een hoopje akkergrond. De brief die hun de taakomschrijving gaf, spreekt ook hier het slotwoord, kaal en zonder verzachting, tegen gemeenten die het bijna niet meer volhielden: "want niet aan engelen heeft Hij de toekomende wereld onderworpen."18 Niet aan hen. De rangorde van de hele schepping ligt in die ene ontkenning vast, en zij is nooit herroepen.

De winden zijn blijven waaien waarheen zij gezonden worden. De vlammen zijn blijven branden voor wie het heil zullen beërven. En de kroon staat op stof.

De herderskoning heeft het geweten toen hij zijn vraag de nacht in zong, en de maan en de sterren hebben hem geen antwoord gegeven. Het lied kroont; het verklaart niets. Wat er met die kroon gebeurd is, en op welk hoofd zij uiteindelijk terecht zou komen, wist die nacht nog niemand.

Het lied is gezongen en de kroon staat op stof. Zij zal er niet lang staan.

Grondtekst-voetnoten. Alle vertalingen zijn eigen, concordante werkvertalingen; in de opgemaakte editie staan de noten onderaan de pagina.