De patristiek als getuigenklasse

Een patristische opgave telt als zelfstandige getuige voor het geboortejaar wanneer zij (a) een era noemt die niet uit een andere opgave of uit Lukas en Mattheüs herleidbaar is, of (b) een niet-berekend gegeven bevat: een naam, een consulaat uit een onafhankelijke lijst, een weekdag. Die maat ligt op C, SY, CA en HV gelijk; strenger meten omdat een uitkomst HV zou helpen, is dezelfde asymmetrie in spiegelbeeld.

Op die maat overleeft geen enkele opgave. Geen van de vaders levert een jaar in een era die rechtstreeks leesbaar is: elk cijfer is een regeringsordinaal van Augustus (41, 42 of 28), een som vanaf Adam (5500 of 5502) of een stadsjaar (Orosius, A.U.C. 752). Elk moet eerst worden omgerekend, en de omrekening is de hele kwestie.1 Maat (b) redt niets: geen weekdag, geen onafhankelijk consulaat, alleen namen die uit de evangelietekst zelf komen.

De vroegste lezers bewaren bovendien geen traditie; zij lezen Lukas. Origenes en Eusebius vereenzelvigen de census met die van AD 6 bij Josephus, en Lukas kent in Handelingen 5:37 zelf "de" ἀπογραφή van AD 6.2 De lijn Lukas 2:2 → Handelingen 5:37 → AJ 18 en 20 → Origenes → Eusebius is één ononderbroken identificatie, stroomafwaarts van de evangeliën en Josephus, niet ernaast. Het draagvermogen van de klasse is daarmee niet nul-als-leeg maar nul-als-afgeleide.

7.1 Twee rekenfamilies, mogelijk één

Finegans eigen afhankelijkheidsketen sorteert de opgaven in twee families.3 De eerste rekent vanaf een Romeinse epoche, Caesars dood in 44/43 v.Chr.: Tertullianus (41e jaar Romeins = 28e Egyptisch) en Klemens (dezelfde Egyptische 28, dus geen tweede getuige); Irenaeus, die het 41e jaar zonder jaartal overneemt ("it is thus this date"); Origenes ("the same as those of Tertullian"); Eusebius ("one year earlier"); Epiphanius ("like Eusebius"); Cassiodorus, een aantekening bij een consullijst; Orosius, andere notatie, geen andere meting.4 Wie Irenaeus als zelfstandige getuige opvoert, voert Tertullianus twee keer op. De tweede familie telt bijbelse perioden op naar het ronde Adam-jaar 5500: Africanus, Hippolytus van Rome en de Byzantijnse "Hippolytus van Thebe". Een optelling naar een half millennium is een berekening, geen bericht, en zij verschuift met één patriarchenleeftijd (130 Hebreeuws tegen 230 LXX).5

De meting die dit sluit is eenvoudig.6 Hetzelfde cijfer 41 betekent op de vijf mogelijke Augustus-epochen 4 v.Chr., 3 v.Chr., AD 10, AD 11 of AD 12: 15 jaar spreiding tussen de epochen. Tussen de 11 auteurs is de spreiding drie jaar. Wie binnen drie jaar landt terwijl zijn rekengetal 15 jaar uiteen kán vallen, deelt zijn epoche met de anderen; de 11 zijn erfgenamen van één telling, geen 11 waarnemers.

De vaders breken zelf de conventie dat zij getuigen zijn en geen rekenaars. Tertullianus rekent in Adv. Iud. intern sluitend (13 + 43 = 56; 13 + 28 = 41; 41 + 15 = 56; telpunt 42 v.Chr.) uit op 3/2 v.Chr.; in Adv. Marc. zet hij de census onder Saturninus, 9-6 v.Chr., en daarmee de geboorte vóór 6 v.Chr.7 Vier tot zes jaar tegenspraak binnen één oeuvre, bij de best gedocumenteerde opgave van de klasse. Hippolytus van Rome geeft in één werk A.Ad. 5500 én 5502, twee jaren die Finegan allebei naar 3/2 v.Chr. rekent. Eusebius zet de geboorte op 3/2 v.Chr. en de census op AD 6; Africanus (Ol. 194,2) en Eusebius' Chronicon (Ol. 194,3) liggen een vol jaar uiteen binnen dezelfde "3/2"-emmer. "3/2 v.Chr." is geen jaar maar een bereik van twee.

7.2 SY: de telling houdt, het blok valt

Steinmann en Young dragen de vaders als hun zwaarste troef: Herodes' dood in 1 v.Chr. is "consistent with the 11 early Christian writers [...] who date Christ's birth to late 3 or early 2 BC", "virtually all early Christian historians".8 Als telling is het getal reproduceerbaar: negen rijen op "3/2 B.C." plus Cassiodorus en Orosius geven 11, precies wat Finegans bladzijde oplevert met "late 3/early 2 BC" als venster. Als getuigenblok en als verenigbaarheidsclaim overleeft het niet, en het valt op de bladzijden van de eigen bron.

Finegan telt op de aangehaalde plaats negen — "nine most important authorities" — niet 11; de toeschrijving "cited by Finegan" klopt niet.9 Drie van de 14 rijen op diezelfde bladzijde wijzen elders en blijven onvermeld: de Alogen (4 v.Chr. of AD 9), Dionysius Exiguus (1 v.Chr.), de Chronograaf van 354 (AD 1). "Virtually all" staat op een bijgesneden noemer. "Early" rekt tot rond 700: Orosius (418), Cassiodorus († 585) en de Byzantijnse "Hippolytus van Thebe" tellen mee, Dionysius Exiguus (525, uitkomst 1 v.Chr.) niet — geteld naar uitkomst, niet naar ouderdom. Van de 11 dateren er vier vóór AD 250.

De scharnierklem staat in Tabellen 143-144.10 Twee van SY's 11 laten Herodes níét in 1 v.Chr. sterven: Origenes' eigen reeks zet Archelaüs' eerste jaar op AD 2/3, en Epiphanius' eigen reeks — geboorte in Augustus' 42e jaar, Herodes' dood in diens 37e regeringsjaar — laat Herodes ruim ná 1 v.Chr. sterven, door Finegan gerekend op Augustus' 48e jaar, AD 5.11 De traditie die de geboorte op 3/2 v.Chr. plaatst, laat Herodes daarna vier tot zes jaar doorleven — twee jaar magiërs plus twee jaar Egypte uit Mattheüs 2. Wie de 11 als blok aanvoert, krijgt hun Herodes erbij, en die sterft tussen AD 2 en AD 5. "Consistent with 1 BC" is op het eigen materiaal onhoudbaar. Dezelfde tabellen werken ook tegen 4 v.Chr.; wat omvalt is het gebruik van de vaders als chronologisch anker, voor elke keten.

SY's prijs op deze as: Finegans telling van negen, de drie afwijkende rijen, de afhankelijkheid van §§487-493 en Tabellen 143-144 verwerpen, en een onafhankelijke traditie van 11 getuigen postuleren waar de goedkopere lezing — twee families, mogelijk één — alle data verklaart zonder dat postulaat.

7.3 CA, C en HV op dezelfde maat

Camerons eigen patristische argument ligt niet in het gelezen materiaal. Voor zover CA een geboorte in 3/2 v.Chr. op de vaders bouwt, erft zij de scharnierklem: de vaders die 3/2 v.Chr. geven, geven Herodes' dood op AD 2-5, onverenigbaar met CA's eigen sterfjaar 3/2 v.Chr. CA kan de patristische 3/2 v.Chr. niet nemen zonder óf die dood mee te nemen, óf toe te geven dat de vaders rekenaars zijn — en dan lost de steun op.

C claimt op deze as niets en overleeft daardoor. Meier weegt de vroegchristelijke geboortejaaropgaven niet; de enige patristische plaats in zijn chronologiehoofdstuk is Irenaeus, Adv. Haer., als exegetische fout, niet als getuigenis.12 Zijn weigering is programmatisch — tegen Finegan: "too ready a use of later patristic [...] literature, without sufficient questioning of the sources"13 — geen onderzochte weerlegging, en ongelijk verdeeld: dezelfde bronvraag stelt hij niet bij de "almost universally accepted" datering van Pilatus op 26-36. C's grond ligt elders, in de regnale rekening van Herodes' opvolgers en de Romeinse synchronismen.14 De prijs op deze as is een methodische asymmetrie die C zelf niet sluit.

HV maakt geen positieve patristische claim en overleeft even goed als C. Maar de maat die SY's blok ontmantelt, moet ook aan HV worden gelegd, en dan staat er een getal. Geen enkele patristische of oosterse bron noemt een geboorte in 6 of 5 v.Chr., of in 4 v.Chr. vóór Herodes' dood. De best narekenbare oosterse opgave — Bar Hebraeus, AG 309, met twee kloppende weekdagen — landt op 25 december 4 v.Chr.: in het jaar 4, maar ná Herodes' dood zoals dit werk die houdt (voorjaar 4 v.Chr., §6.2), en dus buiten HV's venster 6-4 v.Chr. Op de telmaat "hoeveel antieke opgaven binnen het eigen venster" staat het 11-0 tegen HV, en even hard tegen de consensus. HV wint op de aard van het bewijs (rekentraditie, geen getuigenblok) en verliest op de telling. Wie alleen de winst boekt, doet precies wat HV Steinmann en Young verwijt.

7.4 Falsificator en grenzen

De goedkoopste lezing valt zodra één patristische of oosterse opgave (a) een jaar geeft in een zelfstandig leesbare era, (b) geen rond rekengetal is, (c) niet door haar eigen auteur wordt tegengesproken en (d) niet stroomafwaarts van Lukas, Mattheüs en Josephus ligt. De naaste kandidaat is Klemens, Stromata: het interval "194 jaar, 1 maand, 13 dagen" vóór de dood van Commodus is narekenbaar op 17/18 november 3 v.Chr.15 Maar het valt binnen de "3/2"-familie; het is een berekend interval, geen era-lezing; Klemens' "28e jaar" is zonder Finegans keuze voor de Egyptische epoche onbruikbaar en is dezelfde 28 als bij Tertullianus; en het bladbeeld toont twee onverenigbare keizerlijsten met "some say" — een chronograaf die tabellen vergelijkt, geen kerk die een datum bewaart. De falsificator faalt op de bron die haar zou moeten dragen. Die bron zelf is en blijft het open verzoek.16

Eén grens weegt zwaarder. De plaatsen achter Tabellen 143-144 zijn niet ingezien, en het Grieks en Latijn van geen van de 11 is zelf gelezen; de scharnierklem tegen SY hangt volledig aan Finegans reconstructie.17 Het is wel de reconstructie van de auteur op wie SY zich beroept, en Finegan is geen partij voor de consensus: hij gaat in deze editie zelf om naar Herodes' dood in 1 v.Chr. en drukt Tabellen 143-144, die zijn conclusie tegenspreken, toch af.18 Dat pleit voor Finegan en tegen het gebruik van zijn tabel als neutraal terrein.

Netto dateert de patristiek het geboortejaar voor niemand zelfstandig. Zij levert het venster 6-4 v.Chr. geen steun en heeft dat nooit gedaan; zij neemt alleen druk weg door SY's zwaarste troef terug te brengen tot een afgeleide telling. Het venster staat ongewijzigd, en het 11-0 staat er eerlijk naast.