De klemmen op Herodes' leven, en de kostenrekening van de drie ketens

Het sterfjaar van Herodes hangt aan een klein aantal primaire klemmen die elk een deel van de variabelenruimte afsnijden, en aan twee regeringsgetallen die daarbinnen het jaar aanwijzen. De drie ketens lezen dezelfde klemmen; zij verschillen in welke zij plat laten staan en welke zij via een telconventie, een postulaat of een verwerping onschadelijk maken. Dat verschil is de kostenrekening, en haar uitkomst is geen keten maar een getal.

3.1 De klemmen

De eclips. AJ 17.167 plaatst een maansverduistering kort vóór de dood. Zij snijdt hard: alleen 5, 4 en 1 v.Chr. hebben een vanuit Jeruzalem zichtbare umbrale eclips — 1 v.Chr. tweemaal, totaal op 10 januari en partieel (0,57) op 29 december, de laatste ongeveer een uur zichtbaar bij maansopkomst; 7, 6, 3 en 2 v.Chr. hebben er geen.1 Zij laat 4 v.Chr. (C) en 1 v.Chr. (SY) leven en doodt 3/2 v.Chr.: de cel van Camerons antedatering, en de cel waarop vier van de acht knopcombinaties landen (3.2).

De regeringsgetallen. Josephus geeft Herodes 37 regeringsjaren vanaf de Romeinse investituur en 34 vanaf de inname van Jeruzalem. Dit is de rekenmachine van elke keten. Plat geteld vanaf de consensusankers 40 en 37 v.Chr. leveren beide getallen 4/3 v.Chr.; ook Cameron rekent zo, tot aan zijn laatste stap. Dat 37 vanaf 40/39 en 34 vanaf 37/36 op hetzelfde jaar uitkomen, wordt als "dubbele bevestiging" opgevoerd. Zij is leeg: de twee ankers liggen precies drie Nisan-jaren uiteen en de twee getallen verschillen precies drie, zodat elk paar (n vanaf Y; n−3 vanaf Y+3) samenvalt, welke n men ook invult — bij Schürer even netjes, één jaar eerder.

De ankers: AJ 14.389 en 14.487. De investituur staat op de consuls van 40 v.Chr.2 De inname staat op de consuls van 37 v.Chr., op de 185e olympiade én op "27 jaar na Pompeius, op dezelfde dag".3 Die laatste bepaling is de scherpste klem op de telregel. Bij twee identieke kalenderdata bestaat geen deeljaar dat als vol jaar kan meetellen; de Misjna-vorm van de inclusieve conventie — "portions of a year as full years"4 — grijpt hier niet aan, en wat overblijft is eindpunt-tellen, dat de 27 jaar niet met de consuls van 37 laat sluiten. De consensuseditie benoemt de uitweg zelf: "Josephus made a mistake in calculation [...] twenty-seven instead of twenty-six".5

De sjemitta: AJ 14.475. Tijdens het beleg viel een sabbatsjaar. Welk jaar, hangt aan de kalender: op Zuckermann omsluit het sabbatsjaar het beleg van 37; op Wacholder loopt het van TisjriTisjriDe zevende maand van de Joodse geestelijke kalender, maar de eerste maand van de burgerlijke kalender, overeenkomend met september-oktober. Tisjri 1 is het Bazuinenfeest (Rosj Hasjana); Tisjri 10 is de Grote Verzoendag (Jom Kippoer); Tisjri 15-21 is het Loofhuttenfeest. De zeventigste week opent op Tisjri 1, 2027, in de chronologie die in dit boek wordt voorgesteld. 37 tot Tisjri 366, zodat een beleg in Sivan 36 erin valt en een beleg in Sivan 37 niet. SVM geeft Wacholder gelijk — "the year 37 B.C. (Oct.)–36 B.C. [...] was sabbatical" — en noemt de plaats "a considerable difficulty".7

De muntgaten en de zonen. Van Antipas en Filippus zijn geen munten uit de regeringsjaren 1, 2 en 3 bekend.8 AJ 18.106 geeft Filippus 37 regeringsjaren en laat hem sterven in Tiberius' 20e jaar. De burgerlijke era van Caesarea Paneas — Cameron leest "jaar 220" als een era die in 3/2 of 2/1 v.Chr. begint — is niet zelfstandig gemeten. Deze gegevens dragen de twee antedateringsthesen: SY laat de zonen tellen vanaf het Tisjri-jaar 6 v.Chr., Cameron laat het overgangsjaar aan de opvolger toevallen.

3.2 Vier knoppen, acht combinaties

Elke keten stelt vier knoppen: investituurjaar, innamejaar, telregel en jaarbegin.

De acht combinaties van investituurjaar, telregel en jaarbegin zijn machinaal doorgerekend. Precies twee bereiken januari 1 v.Chr., beide met investituur 39 en niet-inclusief tellen; het jaarbegin is voor dat eindpunt indifferent. Precies één bereikt het voorjaar van 4 v.Chr.: 40, inclusief, Nisan. Nog één, 40, inclusief, Tisjri, is de wintertak 4/3, Tisjri 4 tot Tisjri 3 v.Chr. (§6). De overige vier landen in 3 of 2 v.Chr., waar de eclips ze doodt. De consensuscel staat dus op één van acht combinaties, de SY-cel op twee. Dat pleit op robuustheid vóór SY en tégen C, en het hoort vooraan omdat het tegen de uitkomst van dit hoofdstuk ingaat.

Daaruit volgt direct: het jaarbegin draagt het sterfjaar op geen enkele keten. Nisan of Tisjri beslist alleen waar de seizoensgrens binnen het jaar valt. Wie het jaarbegin als dragende knop presenteert, presenteert het verkeerd.

3.3 Keten C

Herzien profiel: 11 L · 5 T · 3 P · 0 V · 0 E · 3 U. Nul verwerpingen, nul emendaties: C verklaart nergens een gegeven onjuist en wijzigt nergens de tekst. Het goedkoopste profiel, maar niet zonder prijs.

Drie anomalieën. De sjemitta van AJ 14.475, die de eigen editie op Wacholder toegeeft en onverklaard laat; op Zuckermann zou C haar plat lezen, maar dan staat zij tegenover haar eigen editie. Het muntgat van de jaren 1-3 van Antipas en Filippus, waarvoor C geen verklaring heeft. En de 13 dagen tussen eclips en Pascha op Nisan-telling, die Kushnir-Stein "plainly impossible" noemt;9 de klem is duurder te maken, niet op te heffen.

Eén dure telpost. AJ 14.487 wordt als T geboekt, maar de editie zet de verwerping er zelf naast ("twenty-seven instead of twenty-six").10 T geboekt, V verdedigbaar.

Drie postulaten. De belegmaand (τῷ τρίτῳ μηνί), die twee ongenoemde startpunten vergt; het "15e jaar" van BJ 1.401 voor de tempelbouw, "either incorrect or refers to the start of building preparations";11 en de inclusieve telling van Tiberius' jaren, waartegen positieve metingen liggen (3.6).

De zwaarste klem. De inclusieve telregel is de enige knop die de consensus niet zelfstandig verdedigt. SVM 2014 verwerpt inclusief tellen bij Josephus voor de Hasmoneeën en houdt het voor Herodes aan, op één grond. Cameron wijst de plaatsen aan: de editie heeft "rightly rejected the notion of inclusive reckoning by Josephus for the Hasmonean era (vol. 1, p. 200-201, n. 1), but maintains the original argument concerning the reign of Herod (p. 326-327, n. 165)", en zij "acknowledges that the stated lengths for Herod's reign suggest that he died in 3 BCE, but he then falls back on [...] inclusive reckoning necessitated by the 4 BCE eclipse".12 De telregel wordt dus niet uit Josephus' praktijk afgeleid maar door de eclips gelicenseerd, en dezelfde beweging licenseert het voorjaar van 4 v.Chr. Een interne inconsistentie, in de bron aanwijsbaar.

Wat de klem lager zet. Dat de telregel niet uit Josephus' praktijk zou zijn afgeleid, is zelf een claim, en Josephus' praktijk is meetbaar. Drie plaatsen tellen het aangebroken jaar als vol jaar. AJ 15.121 en BJ 1.370 zetten de slag bij Actium (september 31 v.Chr.) en de aardbeving van het voorjaar daarvóór "in het zevende jaar" van Herodes' regering: vanaf de inname van 37 v.Chr. is 31/30 alleen het zevende jaar als 37/36 het eerste is, want op verjaardagen geteld valt het voorjaar van 31 in het zesde. AJ 18.26 legt de registratie van AD 6 "in het zevenendertigste jaar na Actium", en dat zijn 36 verstreken jaren. En AJ 20.250 telt van Herodes tot de val van de tempel 107 jaar, waar 70 vanaf 37 v.Chr. er 106 geeft; niet-inclusief zou het beginpunt 38 v.Chr. zijn, te vroeg voor de afzetting van Antigonus.13 De eerste twee zijn primair gezien, de laatste twee via Bernegger; op poort 5 dragen die twee tot dan als aanhaling, niet als meting. Wat het doet, op dezelfde maat als de klem zelf. Interne logica: de stap van drie plaatsen naar AJ 17.191 is een gevolgtrekking, en Bernegger zegt zelf dat Josephus niet overal op één manier telt; de klem verdwijnt dus niet, zij zakt: de inclusieve telregel heeft een praktijk achter zich en niet alleen de eclips, en de inconsistentie van de editie blijft een inconsistentie van de editie, niet van de bron. Externe samenhang: Actium in het zevende jaar past even goed op Camerons kalenderjaren met 37/36 als jaar 1 als op C, en botst met SY, bij wie 36 het eerste jaar is en Actium in het vijfde of zesde valt; SY vangt de twee ordinalen op met haar uitzondering, maar de 107 van AJ 20.250 is een hoofdtelwoord, en dat rekent haar regel niet-inclusief. Voor CA snijdt het aan de andere kant: wie 107 als 106 plus één leest, moet zeggen waarom de 34 van AJ 17.191 niet ook 33 plus één is, met de dood ín het 34e jaar, 4/3, en niet erna. Juiste lezing: "in het zevende jaar" en "in het zevenendertigste jaar" staan er; het "eerste jaar" waarvan zij tellen, wordt erin gelezen, aan elke kant. Falsificator: de Griekse tekst van 18.26 en 20.250 zelf; wijkt het getal daar af, dan blijft van de drie alleen Actium staan. De vondst valt in HV's voordeel en krijgt daarom geen strengere en geen mildere toets dan de klem die zij verlaagt.

De cel "4/3 v.Chr." verbergt ten slotte twee posities: Schürers dood in 1-14 Nisan en Kushnir-Steins dood in de winter 4/3.14 Op het sterfseizoen komt HV na de weging van §6 bij SVM uit, met een voorbehoud dat SVM niet maakt: voorjaar 4 v.Chr.; de winter van 4/3 blijft mogelijk, maar is minder waarschijnlijk.

3.4 Keten SY

Herzien profiel: 10 L · 2 T · 7 P · 3 V · 0 E · 0 U. Nul anomalieën — SY laat niets onverklaard staan — maar drie verwerpingen en zeven postulaten tegenover nul verwerpingen bij C.

Drie verwerpingen. De consuls van 40 v.Chr. ("the consensus date for this event must be in error"), de consuls van 37 en de 185e olympiade ("Josephus gives a consular year and an Olympiad that correspond to 37 BC, but this is contradicted [...]").15

Zeven postulaten, zes aan één knop. De antedatering van de zonen draagt zes gegevens uit de zonenchronologie, het muntgat daaronder; SY betaalt daarvoor één keer, niet zes keer, maar dat één knop zes gegevens moet dragen is zelf het bezwaar. De belegmaand en BJ 1.401 komen daar op eigen postulaten bij.

De telregel draagt een uitzondering. Niet-inclusief, "except when an ordinal number is used"; zonder die uitzondering valt hun eigen argument uit Herodes' "derde jaar".16

De antedatering heeft geen gebeurtenis. De knop is op één bladzijde geboren om Julias en Paneas op te vangen — "we may surmise that Philip, like his brothers, post-dated his reign from 4 BCE"17 — en daarna in vier gepubliceerde stappen van 4 naar 6 v.Chr. (Tisjri-jaren) verschoven. Het epochejaar zelf is geen vrije parameter: het volgt uit drie lijnen (Archelaüs AD 5, Antipas AD 38, Filippus AD 14, alle als Tisjri-jaren). Maar de gebeurtenis is volstrekt vrij; de enige voorwaarde die S&Y stellen is de eenzijdige ongelijkheid t(gebeurtenis) < t(dood). Hun eigen telkeuze maakt de terugdatering bovendien groter (vier jaar in plaats van drie). De twee plaatsen die zij als gebeurtenis noemen, houden geen van beide stand tegen de Griekse tekst: BJ 1.461 gaat over Antipater, Alexander en Aristobulus, omstreeks 12 v.Chr., en S&Y dateren de passage zelf "before the trials", wat hun eigen epochejaar uitsluit; BJ 1.573 / AJ 17.53 noemt niet Filippus maar "Ἡρώδης ὁ ἐκ Μαριάμμης", zodat het enige motief voor Filippus' terugdatering op een persoonsverwisseling rust.18 De epoche hangt aan de lucht. Het Herodiaanse precedent helpt half: tellen vanaf vóór de feitelijke macht is standaard (Herodes' eigen era van 40 v.Chr.), maar elke geattesteerde era begint bij een Romeinse handeling; een era bij een privé-gebeurtenis is nergens geattesteerd, en juist die heeft de these nodig.

Een goedkopere cel die zij moet afwijzen. Hun sterkste argument rust op AJ 14.487, maar die klem heeft een uitweg die hun verwerping van consuls én olympiade overbodig maakt: Cameron houdt consuls, olympiade en de 27 jaar exact en betaalt op één ander consulaatsjaar voor Pompeius. Niet-inclusief tellen dwingt dus niet naar 36 v.Chr.

Wat alleen SY verklaart. De sjemitta op Wacholder omsluit hun beleg van 36; drie maanden tussen eclips en Pascha vervangen de 13 dagen; het muntgat wordt een gevolg van de antedatering. C en CA laten alle drie open. Op verklaringskracht is SY niet het armst; op brontrouw is zij het duurst. Beide staan.

3.5 Keten CA

Herzien profiel: 9 L · 3 T · 2 P · 2 V · 0 E · 6 U. De zes anomalieën zijn grotendeels stilzwijgen: het artikel gaat over Pompeius, niet over Herodes' laatste jaren.

De regeringsjaren leveren 4/3, niet 3/2. Cameron rekent het zelf voor: jaar 34 vanaf 37/36 (Nisan) is 4/3, tevens jaar 37 vanaf 40/39. "However, if Josephus was true to form, the year of Herod's death would not have been 4/3 BCE (Nisan), but rather the following year, 3/2".19 De stap van 4/3 naar 3/2 komt niet uit een getal maar uit de antedateringsregel — en die kiest één tak van Schürers regel, het overgangsjaar aan de opvolger, en noemt dat een "clarification".20 Het is een keuze, en zij is het hele geschil.

De telregel is niet ad hoc. Cameron demonstreert zijn regel op Josephus' eigen rekenwerk vóór hij haar gebruikt: AJ 15.260 geeft 12 jaar vanaf 37/36, AJ 15.299 noemt datzelfde jaar Herodes' 13e, en nagerekend sluit dat op 25/24. Maar binnen zijn eigen antedatering staan drie anomalieën (Simon, Aristobulus I, Hyrcanus I), en bij Simon werkt de regel aantoonbaar de andere kant op — de tegenhypothese in werking bij Josephus.21

Verloren goedkoopte. Voor 3/2 verwerpt hij twee gegevens — AJ 14.66 en de eclips22 — en postuleert er twee: Gaius' aanwezigheid en Filippus' 37 jaar. Van die twee verwerpingen staat alleen AJ 14.66 op het grootboek (3.7), dat Cameron op 4/3 neemt, vóór zijn laatste stap; de eclips kost pas bij 3/2 en telt in het herziene profiel mee. Uitputtend geteld draagt zijn constructie 19 correcties op de overlevering (twee emendaties, negen dwalingsverklaringen, vier herlezingen, vier opgevangen muntgegevens); vijf daarvan zijn eigen aan 3/2, en vier van die vijf raken de twee zonen over wie de Antiquitates een getal geven.

Filippus is de verliespost. AJ 18.106 past ongerept op 4/3: Tiberius' 20e jaar is AD 33/34, en dat is jaar 37 vanaf 4/3 — Camerons eigen noot 53.23 Voor 3/2 vergt hetzelfde vers twee ingrepen: 20 → 22 op Latijnse edities zonder Griekse getuige, wat hij zelf "cannot be said to be compelling" noemt24, en "37 jaar" gelezen als "in het 38e".25

Een goedkopere cel die hij moet afwijzen. Zij is zijn eigen: 4/3 v.Chr. Zijn 3/2 is een toegelaten lezing náást 4/3, onderscheiden door één telregel en één stadsera; die stadsera — "jaar 220" van Caesarea Paneas — is zijn enige dwingende gegeven, en hij laat haar zelf afhangen van zijn verwerping van de eclipsklem.

3.6 HV's onderscheidende posities

HV deelt met de consensus de rekenmachine, niet de uitkomsten: de vier knoppen zijn gedeeld en zelfstandig gestut, de inname van 37 ligt ketenonafhankelijk vast. Daarbuiten draagt HV op deze as twee eigen telregels, en beide krijgen dezelfde maat als de knoppen van de rivalen.

De Tiberius-telling: Tisjri AD 27. HV telt Lukas' 15e jaar van Tiberius najaars-inclusief: doop ná 20 oktober AD 27, laat in het najaar van 27 of in de winter van 27/28. Steinmann rekent het venster zelf uit — "For the inclusive method, the fifteenth year would have been one year earlier, AD 28 or autumn AD 27 to summer AD 28" — en Smallwood, een consensusgezag, noemt Lukas' telling "presumably by Jewish reckoning" en rekent "Tiberius' 15th year ran from October 27", met verwijzing naar Misjna RH i,1.26 Een verdedigbare minderheidslezing met mainstream-dekking.

De prijs is reëel maar begrensd. Tegen inclusief tellen van Tiberius' jaren liggen positieve metingen, geen stilte: RPC I 4270 (Antiochië, jaar Α gelijkgesteld aan Actisch jaar 45, een dubbele datering die inclusief tellen op een najaarskalender uitsluit), RPC I 4330 (Seleucia, jaar Γ = Actisch 47), de Alexandrijnse eindjaartoets (jaar 23 aanwezig, jaar 24 afwezig in het jaar waarin Tiberius stierf), het Egyptische inscriptiecorpus en Philo's tweemaal herhaalde 23. Maar dit materiaal meet de heidense provinciale systemen — Romeins, Syrisch, Egyptisch, Actisch — en toont dat díe Tiberius niet-inclusief telden. Het meet niet het Joodse Tisjri-kader dat Lukas zou gebruiken; daar is niets te meten, want een Judees of Tisjri-gedateerd corpus bestaat niet, en de Judese prefectenmunten kunnen de twee tellingen niet scheiden.27 De begrensde kosten zijn er twee. Ten eerste: de geattesteerde default is niet-inclusief, dus HV moet postuleren dat Lukas Joods rekent — de postulaatpost die C en HV samen dragen (3.3). Ten tweede: ook binnen het Joodse kader is een Nisan-telling, met het 15e jaar vanaf omstreeks april AD 28, een levend alternatief naast Tisjri 27. De symmetrie met S&Y is daarmee onvolledig maar niet leeg: de niet-inclusieve default staat aan hun kant, het Joodse Tisjri-kader is voor beide ongemeten. Weerlegd is HV's knop niet; vrijgesteld evenmin.

Steinmanns eigen uitkomst is fragieler dan zijn zin: op zijn eigen Tabel 1, met zijn eigen seizoen ("summer or early autumn"), valt een najaarsdoop op drie van de vier rijen in AD 28, niet AD 29; alleen de Tertullianus-rij — door hemzelf onbetrouwbaar genoemd, zonder munt- of inscriptiesteun — geeft najaar AD 29.28 Het verschil Steinmann–HV is twee jaar: één jaar telregel, één jaar seizoensplaatsing en nul jaar epoche, want beide rekenen vanaf augustus/september AD 14. Onbeslist, zonder tegengetuige.

De sjemittaketen. HV voert de sabbatskalender aan onder de inname van 37 en, via dezelfde kalender, onder het doopanker. Bij het belegjaar draagt dat been nul. Zuckermanns kalender is uit het belegjaar 37 afgeleid — "Gehen wir zunächst vom Gewissesten aus" — en zijn epoche 422/421 v.Chr. noemt hij zelf "historisch nicht beurkundet [...] mit der Bescheidenheit einer Hypothese".29 Wie Zuckermann als grond onder 37 aanvoert, voert de uitkomst aan als grond voor de invoer. Op Wacholder pleit AJ 14.475 vóór 36, niet tegen. Circulair op de ene kalender, negatief op de andere: het belegjaar verschuift niet, maar de sjemitta houdt het ook niet overeind. Het doopanker verschuift wél: Tisjri 27 op Zuckermann, Tisjri 28 op Wacholder, en via Lukas 3:23 schuiven kruisigingsas en geboortevenster mee. De koppeling is asymmetrisch — het beleg haalt 37 op beide kalenders, het doopanker haalt AD 27 op Wacholder alleen door ook de openingsregel te wisselen. Wacholders afwijking rust op één document, Mur 18, en die lezing is betwist: volgens Yaron is regel 7 een prosbol-clausule, geen dagtekening. Onbeslist tussen de kalenders.

Het geboortevenster is in HV's eigen boek op deze as geen last maar een spiegel — "geen pijler [...] een spiegel-anker", "de gunstigste toegelaten lezing, geen meting van het geboortejaar zelf"30 — dus geen cirkel. Alleen hangt de zin "de gladste rand valt op 31" aan Zuckermann; op Wacholder schuift die rand naar 4 v.Chr.

3.7 De kostenrekening

Over de 20 gegevens van het grootboek:

De herziene telling (over 22 posten, met de Tiberius-post erbij) verandert de rangorde niet — C 0 V · 0 E · 3 U, CA 2 V · 2 P · 6 U, SY 3 V · 7 P · 0 U — maar verkleint de afstanden.

De goedkoopste overlevende lezing op deze as is echter geen keten maar een getal: 4/3 v.Chr., en binnen dat jaar voorjaar 4 v.Chr.; de winter van 4/3 blijft mogelijk, maar is minder waarschijnlijk (§6). De regeringsgetallen 34 en 37, plat geteld, leveren dat jaar op elke keten — bij C, en bij Camerons eigen antedatering vóór zijn laatste stap. Alleen een telregelkeuze beweegt ervan af, en elke keuze heeft een prijs die naast het getal hoort:

- C koopt het voorjaar van 4 v.Chr. met een inclusieve telregel die dezelfde editie voor de Hasmoneeën verwerpt, gelicenseerd door de eclips, maar met Josephus' eigen telpraktijk erachter (3.3). - CA koopt winter 3/2 met de overgangsjaar-keuze, Filippus als verliespost en 19 correcties op de overlevering. - SY koopt januari 1 v.Chr. met drie verwerpingen (consuls en olympiade onjuist) en een antedatering zonder geattesteerde gebeurtenis. - HV koopt, bovenop C's rekening, een Joods Tisjri-kader voor Lukas' Tiberius-telling tegen een heidense niet-inclusieve default, en draagt een sjemittabeen dat bij het belegjaar nul oplevert.

Binnen 4/3 v.Chr. blijft het seizoen op deze as open: geen gegeven in het dossier beslist tussen Schürers voorjaar en Kushnir-Steins winter. De enige kandidaat — Gaius Caesar op het consilium tegenover zijn consulaat te Antiochië op 1 januari AD 1 — ligt buiten alle telconventies en is aan geen van beide kanten gemeten.31

3.8 Falsificatoren

Drie toetsen zijn uitvoerbaar.

1. Het jaar 1 van de burgerlijke era van Caesarea Paneas. Valt het op 3/2 of 2/1 v.Chr., dan is SY's schema — Filippus zonder gebied vóór 1 v.Chr. — gefalsifieerd; valt het op 1 v.Chr./AD 1, dan valt Barnes' argument weg.32 2. Eén gedateerd stuk uit jaar 1, 2 of 3 van Antipas of Filippus zou de antedateringsthese breken. Dat vergt een nieuwe vondst. Het kansargument waarmee het muntgat wordt gedragen, rekent bovendien in de verkeerde eenheid — exemplaren in plaats van uitgiften; in de juiste eenheid wordt één op 10 miljoen ruwweg één op drie. 3. Eén Josephus-plaats met een aantoonbaar inclusief geteld regeringsjaar zou Camerons antedatering falsifiëren. Cameron pareert Schürers drie kandidaten, maar Simon staat als tegenvoorbeeld in zijn eigen bijlage.33

Eén maat, naar alle kanten met hetzelfde gewicht. De inclusieve telregel is het scharnier: tegen C omdat de eigen editie haar elders verwerpt, tegen HV omdat zij voor Tiberius een kader vergt dat niet gemeten is, en vóór beide omdat het getal waarvan zij wegtrekken, 4/3 v.Chr., op geen enkele keten een verwerping kost. SY betaalt het meest en verklaart het meest; CA betaalt in het midden en verliest Filippus; en het jaarbegin beslist het jaar helemaal niet.