Mattheüs 2 als klem: het interval tussen geboorte en dood

Mattheüs 2 levert twee gegevens die deductief uit de tekst volgen. Het eerste is een volgorde: het gezin blijft in Egypte "tot de dood van Herodes",1 dus de geboorte ligt vóór die dood. Het tweede is een leeftijdsgrens: Herodes laat de jongens "van twee jaar en jonger" doden, naar de tijd die hij bij de magiërs had nagevraagd.2 Het kind was bij de moord dus ten hoogste ongeveer twee jaar oud, en die grens is gesteld door een koning die zijn doelwit niet wilde missen, niet door een verteller die een leeftijd wilde opgeven: Herodes nam marge, en de tekst zegt niet hoeveel. Elk getal dat verder aan deze as hangt, is aan deze twee gegevens toegevoegd.

Vóór de twee gegevens staat een premisse die dit werk tot hier stilzwijgend maakte: dat Mattheüs 2 een dateerbaar bericht is. Zij verdient dezelfde vier vragen als elke klem, want run A doodt cellen uitsluitend op deze as (§8.2), en een as die op een onbesproken aanname staat, is geen as. De tegenwerping eerst, op haar sterkst. Buiten Mat 2:16-18 bestaat geen enkel onafhankelijk verslag van de kindermoord; Josephus, de enige uitvoerige bron voor Herodes' laatste jaren, zwijgt, en een Romeinse bron is er niet. De kritische school leest de episode als theologische compositie op het patroon van Mozes en de uittocht, France verdedigt haar als geschiedenis; geen van beide is voor dit werk primair gelezen, en de posities staan hier alleen zoals de literatuur ze opgeeft.3 Interne logica: van "geen tweede getuige" en "de vorm van de uittocht" naar "niet gebeurd" is een gevolgtrekking; de vorm waarin een bericht is verteld, meet niet of het is gebeurd, en §4.5 laat zien dat dezelfde vorm ook de ster draagt. Het zwijgen van Josephus weegt alleen waar een vermelding te verwachten viel, en dat was zij hier niet: op gangbare schattingen telde Betlehem enkele honderden tot ongeveer 1000 inwoners, zodat "alle jongens van twee jaar en jonger" een handvol tot enkele tientallen kinderen zijn, geen 14.000 zoals de Byzantijnse legende telt; tegen het decor dat Josephus wél optekent, drie eigen zonen geëxecuteerd, Mariamne, de verbranding van de rabbijnen na het adelaarsincident, het bevel om bij zijn dood de notabelen in de hippodroom te doden "opdat er rouw zou zijn",4 haalt een dorpsdrama de kroniek niet, en zijn hoofdbron voor deze jaren was Nicolaus van Damascus, Herodes' eigen hofhistoricus. Bovendien heeft §4.1 al gemeten dat BJ 1 een hofgebeurtenis van precies dit type uit AJ 17.41-45 weglaat. Juiste lezing van de ene heidense echo: Macrobius laat Augustus schertsen dat het beter is Herodes' varken (ὗς) te zijn dan zijn zoon (υἱός), gekoppeld aan het doden van "de jongens onder de twee jaar in Syrië", onder wie een zoon van Herodes.5 De woordspeling is Grieks en de toon Augusteïsch, maar Macrobius schrijft vier eeuwen later, vermengt de kindermoord aantoonbaar met de executie van Antipater en kan van de christelijke overlevering afhangen: een late echo, geen onafhankelijke bevestiging, en wie er bevestiging in leest, overspeelt zijn hand. Externe samenhang: het detail "van twee jaar en jonger, naar de tijd die hij bij de magiërs had nagevraagd" spoort met de uitkomst van dit hoofdstuk, maar dat is een som óp de hypothese en geen getuige. Falsificator: voor de historiciteit een tweede, van Mattheüs onafhankelijke vermelding, en die is er niet; voor de kritische lezing een aanwijsbare bron waaruit Mattheüs het bericht zonder gebeurtenis zou hebben gecomponeerd, en die is er evenmin. De premisse is dus een keuze, en dit werk maakt haar zoals Casus 31 haar al maakte: het weegt de lezingen bínnen het getuigenis, gemerkt GEDUID. De prijs staat erbij: alles wat aan deze as hangt, de vloer aan de late kant, het plafond aan de vroege kant en de enige doodsoorzaak van run A, hangt aan Mattheüs 2 als bericht. Valt de premisse, dan valt niet het venster maar zijn late rand, want dan blijft aan die kant alleen Lukas 1:5 over, en dat vers dateert de aankondiging aan Zacharias, niet de geboorte.

4.1 Wat de tekst onthoudt

Het verblijf in Egypte krijgt geen duur. De moord krijgt geen datum. De dood van Herodes wordt gemeld, niet geplaatst. Het τότε waarmee Mattheüs de moord aan het uitblijven van de magiërs vastknoopt,6 is een Mattheaanse stijleigenaardigheid en geen tijdsaanduiding; de telling van het woord op de SBLGNT-tekst bevestigt dat. En de volgorde waarin Mattheüs 2 vertelt, is aantoonbaar niet de volgorde waarin de gebeurtenissen liggen: de falsificator die voor de strakke lezing was opgeschreven, vuurde, en die lezing is ingetrokken. Wat τότε wél doet, is de moord aan het begin van het Egyptische verblijf hechten. Het kind is "twee jaar en jonger" op het moment dat de vlucht net achter de rug is; wat daarna in Egypte volgt, telt bij de leeftijdsgrens niet mee. De bovengrens van het interval geboorte–dood is daarmee niet "twee jaar" maar "twee jaar plus Egypte", en Egypte is onbepaald. Davies en Allison zeggen het zonder omhaal: hoe lang het gezin daar verbleef, staat nergens, en de schattingen "are just that — guesses".7

Josephus dicht dit gat niet. Zijn dicht vertelde slotstrook, de laatste zeven tot 15 maanden van de regering, zwijgt over Betlehem. Wie dat zwijgen wil gebruiken, wint er hooguit een ondergrens mee voor de afstand tussen moord en dood, een steun aan de kant waar de klem al hard is; een bovengrens levert Josephus nergens. En ook die ondergrens draagt hij niet zelfstandig: BJ 1 laat AJ 17.41-45 weg, een hofgebeurtenis van precies het type dat Mattheüs 2 vertelt, en wat AJ 17.1-51 bevat, is in de tijd onbepaald. Drie onafhankelijke wegen, τότε, de vertelvolgorde en Josephus, komen op hetzelfde uit: het interval is niet gemeten.

4.2 Smallwoods maat en de status van haar twee grenzen

De maat die de consensus aan deze as hangt, is die van Smallwood: de geboorte ligt "at least a year" vóór Herodes' dood, "though not necessarily as much as two years", want "Herod will have put the age-limit well above that of his intended victim", en het verblijf in Egypte "need not have been lengthy".8 De vier toetsen geven één beeld. Interne logica: de scharnier is "will have", een gevolgtrekking over Herodes' voorzichtigheid, geen meting. Juiste lezing: Smallwood bouwt bij beide grenzen zelf een voorbehoud in; "not necessarily" en "need not" staan er. Externe samenhang: haar zin botst nergens mee, omdat zij niets meet. Falsificator: een tekst die Egypte een duur geeft of de moord dateert, bestaat niet.

Beslissend is dat de twee getallen aan dezelfde inferentie hangen. De ruime Herodes die de grens ver boven de werkelijke leeftijd legt en zo "niet twee jaar" oplevert, is dezelfde ruime Herodes die "ten minste een jaar" oplevert. Wie het plafond als inferentie boekt, boekt de vloer als inferentie. De tekst eist nergens dat het kind bij Herodes' dood een jaar oud was. Zij eist dat het geboren was toen de magiërs kwamen, dat de magiërs hadden gereisd, dat het gezin vluchtte en dat Herodes daarna stierf. Dat is een handvol maanden, narratieve tijd voor een reis en een vlucht, aan de ruime kant een half jaar; geen jaar.

Op dit punt is tweemaal gecorrigeerd. HV's onderzoeksopzet las "twee jaar en jonger" aanvankelijk als intervalmaat; Smallwoods tekst nam dat weg. De eerste weging van deze as trok daarna de vloer met Smallwood mee tot een jaar en sneed daarmee 4 v.Chr. weg; HV wees dat af, terecht, want een vloer van een jaar staat niet in de tekst. Die tweede correctie valt in HV's voordeel, zij herstelt breedte aan de late kant, en krijgt daarom dezelfde behandeling als een correctie die hem zou raken: geen strengere toets, geen mildere.

Het resultaat is een eenzijdige klem. Aan de late kant staat een robuuste vloer: geboorte vóór de dood, met maanden ertussen. Aan de vroege kant staat een plafond uit drie lagen inferentie: Herodes' marge, de duur van Egypte en de vraag of de "twee jaar" een gegeven vóór de chronologie is of een product ervan. Davies en Allison houden het laatste voor mogelijk, en wie het getal als datum inzet, leest het erin. Op Finegans plafond (35) snijdt Mat 2:16 dan ook niets wat Lukas 3:23 niet al sneed: als de vroege rand ergens wordt gesneden, dan door Lukas' "ongeveer 30", niet door Mattheüs. In jaren: 5 v.Chr. staat binnen elke lezing van het plafond; 6 v.Chr. staat erbinnen zodra Egypte enige duur krijgt; 7 v.Chr. is zacht, omdat zij Smallwoods plafond moet loslaten en dat plafond alleen inferentie is; 8 v.Chr. steunt op geen gegeven meer en is een postulaat.

Smallwood trekt uit haar intervalargument nog een tweede gevolgtrekking, en die weegt op deze as zwaarder dan haar vloer. Eind maart of begin april 4 v.Chr. is de sterfdatum die "usually given" is, niet de hare; 13 maart 4 v.Chr. "allows inadequate time"; zij landt op omstreeks februari 4 v.Chr., met PesachPesachPascha; het voorjaarsfeest dat de uittocht herdenkt, vallend op 14 Nisan. Het feest waarop het kruis viel in AD 31 (gewogen). De gruwel van de verwoesting valt in het model niet op Pesach maar op Purim 2031 (speculatief). 4 v.Chr. als grens.9 Kasher en Witztum landen, zonder de eclips, eveneens een kalenderjaar vóór de winter 4/3. Het intervalargument trekt de dood dus naar voren, niet naar achteren. Haar oordeel over 13 maart houdt op de dagenrekening van §6.1 geen stand: de keten van de eclips tot het Pesach van AJ 17.213 vraagt 22 tot 57 dagen, en 13 maart laat er 30. Haar eigen februari 4 v.Chr. ligt vóór die eclips en heeft dus die van 15 september 5 v.Chr. nodig, met ongeveer vier maanden die Josephus niet vertelt.

4.3 De as per keten

Het interval hangt niet aan het jaar alleen maar aan de dag in dat jaar, en het geboorteseizoen is in dit werk een vrije variabele (§6.3, §8.7). Deze as wordt daarom per jaardeel gerekend, met dezelfde maat voor elk jaardeel.10 Onder een dood 4/3 v.Chr. (keten C) hangt de ruimte van een geboorte in 5 v.Chr. aan het sterfseizoen. Onder een dood in de winter van 4/3 ligt zij ruim vóór de dood, in elk jaardeel: gerekend tot de beide uiteinden van dat sterfvenster (Kislev 4 v.Chr. tot Pesach 3 v.Chr.) geeft 15 NisanNisanEerste maand van de Hebreeuwse religieuze kalender (vroege voorjaar). Pesach valt op 14 Nisan; de kruisiging viel op 14 Nisan in AD 31 (gewogen). 5 v.Chr. 19,5 tot 23,8 maanden en geven de najaarsfeesten van 5 v.Chr. 13,3 tot 17,6, beide binnen Smallwoods inferentiële "ten minste een jaar". Onder een dood in het voorjaar van 4 v.Chr. (omstreeks 3 april) is alleen 15 Nisan 5 v.Chr. ruim, met 11,4 maanden; de najaarsfeesten van 5 v.Chr. liggen 5,5 maanden vóór de dood, en onder Smallwoods februari 4 v.Chr. 4,0: krap, maar binnen de harde vloer. 5 v.Chr. is daarmee de enige cel die op deze as onder beide sterfseizoenen en in elk jaardeel overleeft; ruim in elk jaardeel is zij alleen onder de winter. Een geboorte in 4 v.Chr. hangt wél aan het sterfseizoen én aan het jaardeel. Sterft Herodes in het voorjaar van 4 v.Chr., dan valt elke geboortedag van dat jaar vanaf 15 Nisan ná de dood en valt de cel op Mat 2:15; dat is een seizoensargument, geen intervalargument. Sterft hij in de winter 4/3, dan ligt een geboorte op 15 Nisan 4 v.Chr. 7,5 maanden vóór de dood en een geboorte op de najaarsfeesten 1,7 tot 2,1 maanden; op Kushnir-Steins buitengrens (Pesach 3 v.Chr.) is dat 11,7 tegen 5,8 tot 6,3. Krap in beide gevallen, uitgesloten in geen van beide — maar het verschil tussen de jaardelen is groter dan het verschil tussen de sterfdata, en op de late rand scheelt het jaardeel meer dan een half jaar. De vroege kant, 6 en 7 v.Chr., blijft open tegen de prijs van het inferentiële plafond. C betaalt hier vrijwel niets. De dood 4/3 zelf staat niet op deze as maar op de eliminatie elders,11 en Smallwoods februari 4 v.Chr. is een consensusgezag dat op dezelfde grond als HV bij een vroege dood uitkomt.

Voor SY (dood januari 1 v.Chr.) is het interval niet-discriminerend. Elke geboorte 4-2 v.Chr. voldoet ruim aan vloer én plafond; de as levert SY niets en snijdt niets weg. SY wint hier geen enkel gegeven en leunt volledig op de teltechniek. Om de dood in 1 v.Chr. te houden, moet SY Smallwoods februari 4 v.Chr. laten vallen en de hele eliminatie van de dood 4/3 v.Chr. verwerpen, prijzen buiten deze as. Die dood hangt aan de eclips van 10 januari 1 v.Chr. plus antedatering; zonder die eclips heeft SY geen enkel positief anker meer, en het verschil van twee jaar met HV bestaat uit twee schakels van elk één jaar met een startpunt op nul, telconventies die de keten elders niet zelfstandig draagt.

Voor CA (dood 3/2 v.Chr.) is de as tegendraads. Eerst een bronvlag: de vaste kaders geven Cameron "dood 4/3 v.Chr.", zijn eigen stukken geven 3/2 v.Chr.; hier is op 3/2 gewogen, en onder 4/3 valt CA op deze as met C samen. Tegen een dood 3/2 v.Chr. zet een geboorte 5 v.Chr. het interval op 2,5 tot 3,5 jaar. Dat past alleen bij een lang Egypte: dezelfde rek in het inferentiële plafond die C voor 7 v.Chr. nodig heeft, met dit verschil dat CA de leeftijdsgrens-lezing zelf inzet en met het plafond zijn eigen intervallezing opgeeft. Wat CA verder kost, is Smallwoods tweede gevolgtrekking: het intervalargument trekt de dood naar februari 4 v.Chr., niet naar 3/2 v.Chr. Wil CA de geboorte binnen Smallwoods maat houden, dan moet zij naar 4-3 v.Chr., en dat botst met Lukas' "ongeveer 30" en met de staande uitkomst. Camerons 3/2 hangt aan de regeringsjaren (37 vanaf 40/39, 34 vanaf 37/36, met antedatering), niet aan de eclips, die bij hem defensief is; de as voegt daar niets aan toe en zet er één bezwaar tegenover.

HV's onderscheidende posities, geboorte "op zijn vroegst 5-4", het interval "ruim" gerekend, winter 4/3 met een krappe "30", komen er bijgesteld uit. "Herodes rekende ruim" is, symmetrisch met Smallwoods plafond, een inferentie en geen meting; zij mag het plafond niet strenger of soepeler maken dan de tegenkant. De 5-v.Chr.-poot staat ruim onder winter 4/3, en onder voorjaar 4 alleen op 15 Nisan. De 4-v.Chr.-poot staat krap en alleen onder winter 4/3. De verdere versmalling tot "alleen 5", met 6 en 7 v.Chr. eruit, zou aan het plafond hangen; dat plafond is inferentie, en die snede draagt HV niet zelfstandig. Op het sterfseizoen luidt de bijgestelde positie: voorjaar 4 v.Chr.; de winter van 4/3 blijft mogelijk, maar is minder waarschijnlijk (§6.2).

4.4 De goedkoopste lezing en de prijzen ernaast

Goedkoopste overlevende cel: geboorte in 5 v.Chr. onder een dood 4/3 v.Chr., en zij is het in elk jaardeel. Zij overleeft beide sterfseizoenen, ligt binnen de harde vloer én binnen elke lezing van het plafond, en rekt geen conventie. Prijs op deze as: nul onder de winter van 4/3. Onder het voorjaar van 4 is 15 Nisan 5 v.Chr. ruim (11,4 maanden vóór de dood); de najaarsfeesten van 5 v.Chr. liggen er 5,5 maanden vóór, onder Smallwoods februari 4 v.Chr. 4,0: krap voor magiërs, vlucht en kindermoord.

Wat deze as niet beslist, is de keuze tussen 5 en 4 v.Chr. binnen keten C. Het interval laat "5 of 4" staan, met 4 v.Chr. als de krapste cel; wat 4 v.Chr. zou wegnemen, is een dood vóór de geboortedag zelf, en welke dag dat is hangt van het jaardeel af: vóór 15 Nisan (begin april) of vóór de najaarsfeesten (begin oktober). Dat is een sterfseizoensvraag én een jaardeelvraag, en beide blijven op de bronnen open. De klem van Mattheüs 2 is daarmee precies wat de tekst toelaat en niet meer: een vloer aan de late kant die staat, en een plafond aan de vroege kant dat men erin leest.

4.5 De ster als verslag: wat de tekst beschrijft, en wat daaraan kan voldoen

Tot hier diende Mattheüs 2 alleen als klem op het interval. Hetzelfde hoofdstuk bevat ook een beschrijving, en die laat zich toetsen als waarnemingsverslag, met één maat voor elke kandidaat.

Wat de tekst zegt. De magiërs komen "uit de oostelijke streken" (ἀπὸ ἀνατολῶν, meervoud) en hebben "zijn ster ἐν τῇ ἀνατολῇ" gezien (enkelvoud, met lidwoord). Het verschil staat in het Grieks en draagt de lezing "bij zijn opkomst".12 Herodes vraagt "het tijdstip van de verschijnende ster" na (τὸν χρόνον τοῦ φαινομένου ἀστέρος).13 Dan: "en zie, de ster die zij bij zijn opkomst gezien hadden, ging hun voor (προῆγεν), totdat hij kwam te staan boven (ἐστάθη ἐπάνω) de plaats waar het kind was. Toen zij de ster zagen, verheugden zij zich met zeer grote vreugde."14 Daaruit volgen vijf eigenschappen. De ster (A) verschijnt; (B) is een tijd uit beeld; (C) is bij terugkeer herkenbaar hetzelfde object (ὃν εἶδον); (D) gaat reizigers voor op een weg van een paar uur zuidwaarts; (E) komt te staan boven een plaats.

Eigenschap B is afgeleid, en de afleiding is sterk. Mattheüs vertelt de reis niet. Hij zegt nergens dat de ster de magiërs naar Jeruzalem leidde, en nergens dat hij verdween. Maar twee trekken van 2:9-10 wijzen die kant op. ἰδού markeert wat onverwacht in beeld komt. En de vreugde van 2:10, viervoudig versterkt (ἐχάρησαν χαρὰν μεγάλην σφόδρα), hangt aan het zien zelf (ἰδόντες). Een teken dat sinds het oosten onafgebroken in beeld stond, verklaart noch het "zie" noch een vreugde die aan het zien vastzit. De zuinigste lezing is dat de magiërs de ster opnieuw zagen na een periode waarin zij hem niet gezien hadden. Het alternatief, vreugde om een bevestiging van de richting na Herodes' geheime audiëntie, is mogelijk, maar legt de oorzaak van de vreugde waar de tekst haar niet legt. Dit werk neemt het hernieuwde zien over, gemerkt GEDUID.

Eén natuurkundig gegeven geldt voor elke hemelkandidaat. Wat aan de hemelbol vastzit, ster, planeet, nova of komeet, draait in de loop van een nacht met die bol mee van oost naar west. Op een tocht van twee uur naar het zuiden "gaat" het de wandelaar alleen "voor" als het toevallig hoog in het zuiden staat. En het kan nooit boven één huis of één dorp stilstaan: het punt eronder ligt duizenden kilometers verder en verschuift niet als de waarnemer opzij stapt.15 Voor eigenschap E zijn er daarom maar twee uitwegen: ἐστάθη ἐπάνω als richting, zoals Martin het leest, of een object dat niet ver weg is.

De afvalrace.

Aan de hemelkant voldoet alleen een komeet aan alle vijf, met E als optische indruk: een koma met de staart omhoog lijkt te hangen boven wat eronder ligt, het beeld dat Dio gebruikt voor de komeet boven Rome in 12 v.Chr.16 Het goedkoopste natuurkundige mechanisme voor B en C is een komeet die vóór het perihelium gezien wordt, in het zonlicht verdwijnt en daarna weer verschijnt. Een conjunctie valt op C, een nova op B.

Ho nr. 63 past maar half. Bij de eerste waarneming stond het maanhuis Qianniu (β Cap) bij het begin van de burgerlijke schemering 35° tot 39° hoog in het zuidzuidoosten tot zuiden, en dus vóór een wandelaar van Jeruzalem naar Bethlehem.17 Maar B en C moeten dan binnen zijn "ruim 70 dagen" vallen. Dat vraagt een vertrek direct na de eerste waarneming en een reis van hooguit één à twee maanden, waar Ezra 7:9 er vier geeft; en de Chinese vermelding noteert geen beweging en geen omslag van ochtend- naar avondhemel.18 De enige tijdgenootse duiding van het object is Chinees en dynastiek. De Han Shu ziet haar vervuld in de mislukte hernieuwing van het Han-mandaat in de zomer van 5 v.Chr. en, later, in Wang Mangs usurpatie; en in de Chinese veldtoedeling hoort Qianniu bij Wu-Yue in het zuidoosten van China, zoals Steenbok bij Ptolemaeus bij India en Macedonië hoort en niet bij Judea.19

De andere registers zwijgen, en dat zwijgen weegt tegen niets. De jongste gedateerde Babylonische waarneming is een zonsverduistering van 30 juni 10 v.Chr. Daarna zijn er alleen almanakken, voor 7/6 v.Chr. en dan voor 16/17 n.Chr., en een almanak is een berekende voorspelling die geen komeet kan bevatten.20 Het Grieks-Romeinse register heeft geen komeet tussen Halley in 12 v.Chr. en 9 n.Chr.21 Een Parthisch astronomisch archief is niet overgeleverd. Het Chinese register is het enige uit deze jaren dat bewaard is en stelselmatig kometen noteerde.

Letterlijk genomen wijzen de vijf eigenschappen naar iets dat dichtbij is. Alle vijf elementen van Mat 2:9 staan al in de Griekse Pentateuch, rond het leidende licht van de uittocht: ὁ δὲ θεὸς ἡγεῖτο αὐτῶν [...] δεῖξαι αὐτοῖς τὴν ὁδόν [...] ἐν στύλῳ πυρός; ὃς προπορεύεται πρότερος ὑμῶν ἐν τῇ ὁδῷ ἐκλέγεσθαι ὑμῖν τόπον [...] ἐν πυρὶ νυκτός; κατέβαινεν ὁ στῦλος τῆς νεφέλης καὶ ἵστατο ἐπὶ τὴν θύραν τῆς σκηνῆς; ᾗ ἐστάθη ἡ σκηνή [...] ὡς εἶδος πυρός.22 Voorgaan, de weg wijzen, een plaats uitkiezen, komen te staan boven een woning, licht in de nacht. Num 24:17 levert het werkwoord bij een ster uit Jakob, ἀνατελεῖ ἄστρον ἐξ Ιακωβ, uitgesproken door een ziener uit het oosten.23 En Johannes Chrysostomus stelde dezelfde vragen al: de ster bewoog "from north to south", "hid itself" zodra de magiërs in Jeruzalem waren en "shows itself" weer toen zij Herodes verlieten, en "came down, and stood over the very head of the young child". Zijn slotsom: "some invisible power transformed into this appearance".24 Hij leest meer dan Mattheüs zegt, namelijk dat de ster de magiërs naar Palestina leidde en bij daglicht scheen; maar zijn kern is de kern van de tekst.

Drie posities blijven over, elk met een prijs.

1. Een hemellichaam als aanleiding, verteld in de vorm van de uittocht. De magiërs zagen iets echts "bij zijn opkomst", nr. 63 of een planeetfase, en Mattheüs vertelt het laatste stuk in de taal van Exodus en Num 24. Prijs: E is geen waarneming meer, en welk object het was, blijft onbeslist. 2. Een komeet, letterlijk. Nieuw, weg, terug, voorgaand, en "boven" als optische indruk. Prijs: zij rust op één Chinees object met een krap interval en zonder vermelde terugkeer, en de enige tijdgenootse duiding van dat object wijst naar China. 3. Een niet-natuurlijk licht in de gedaante van een ster. Voldoet aan alle vijf eigenschappen. Prijs: niet te meten, en levert geen jaar.

Positie 3 heeft een tekststeun die de andere twee missen. Herodes moet bij de magiërs navragen wanneer de ster verscheen (2:7); Jeruzalem raakt in beroering door hun bericht, niet door een teken aan de eigen hemel (2:3); en geen bewaard register noteert het object. De Schrift kent het patroon van een teken dat gezien wordt door wie het bedoeld is, en niet door wie ernaast staat. Elisa's knecht ziet de bergen vol paarden en vurige wagens pas als zijn ogen geopend worden (καὶ διήνοιξεν κύριος τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτοῦ, καὶ εἶδεν); Bileams ezelin ziet de engel op de weg eerder dan Bileam, dezelfde Bileam van wie de godsspraak de opgaande ster uit Jakob levert.25 De weg naar Damascus toont het patroon in een fijnere vorm: de reisgenoten "hoorden de stem maar zagen niemand", "zagen het licht maar hoorden de stem van wie tot mij sprak niet", terwijl het licht hen allen omstraalde.26 Selectief zien verklaart het zwijgen in Jeruzalem en in elk register. Het maakt positie 3 ook onmeetbaar, want zij kan elke vermelding en elke afwezigheid opvangen. Dat is haar kracht als exegese en haar grens als bewijsmiddel: wie haar aanhoudt, wint de meest samenhangende lezing van Mattheüs 2 en geeft de ster op als dateringsinstrument. Het venster van dit werk heeft de ster niet nodig (§8.2).

Wat dit met het venster doet. Niets, en dat is de uitkomst. De ster staat in het model als leeg predicaat (§8.2); deze paragraaf laat zien waarom zij leeg moet blijven. Positie 3 levert geen datum. Positie 1 dateert hooguit de aanleiding, niet de geboorte. Positie 2 dateert de aankomst van de magiërs tot binnen zo'n 70 dagen na de eerste waarneming van nr. 63, met de geboorte vóór die aankomst op een onbepaalde afstand (ὁ τεχθείς, Mat 2:2). Wie op de ster dateert, moet kiezen tussen positie 1 en 2 en zeggen wat hij met Mat 2:9b doet. Falsificator: een gedateerde eerste waarneming van nr. 63 onafhankelijk van Mattheüs, of een vermelde omslag van nr. 63 van ochtend- naar avondhemel, zou positie 2 van mogelijk naar gemeten brengen.